Filosofie Magazine Editie 6 - 2024

Een van de leukste televisiequizmomenten die ik ooit zag was toen de quizmaster vroeg welke leermeester van Plato ‘ik weet dat ik niets weet’ als adagium had, en niemand het wist. Misschien is dit ook wel het grote verschil tussen filosofie en filosoferen. Immanuel Kant (1724-1804) zou zijn studenten aan het begin van zijn colleges steevast deze belofte hebben gedaan: ‘Jullie zullen bij mij geen filosofie leren, maar filosoferen.’ Anders dan in een quiz hoef je tijdens het filosoferen niets te weten. Van wie de spreuk ‘ik weet dat ik niets weet’ is, is een weetje over de filosofie, maar heeft zelf niets met filosoferen te maken. De overeenkomst tussen een filosoof en een quizmaster lijkt op het eerste gezicht groot: ze stellen voortdurend vragen. Alleen is de ene vraag…

INTERVIEW Is het moreel gezien wel juist om dit interview te lezen? En dan niet eens zozeer vanwege de inhoud, maar omdat je de tijd die het je kost misschien ook beter had kunnen besteden? Denk aan meedoen met spoedacties van Amnesty International, een eenzaam persoon bezoeken of plastic rapen. Susan Wolf (1952) heeft een inmiddels klassiek artikel geschreven over dit soort kwesties: ‘Moral saints’ (1982). Daarin levert ze kritiek op twee dominante ethische stromingen: het utilitarisme en de kantiaanse ethiek. Volgens het utilitarisme moet je zo handelen dat je zorgt voor zoveel mogelijk geluk voor zoveel mogelijk mensen. Volgens de kantiaanse ethiek moet je zo handelen dat je kunt willen dat de regel die ten grondslag ligt aan jouw handeling een universele regel wordt. Volgens Wolf reduceren deze stromingen…

01 Wat kan ik weten? ‘Mijn vakgebied vergt aan de ene kant een houding van nederigheid over wat je kunt weten en aan de andere kant een tomeloze ambitie om het onbekende naar boven te halen. Sommige groepen, waaronder die van mensen met een handicap, hebben zelf weinig archiefmaterialen achtergelaten. Hun geschiedenis kennen we alleen via de bronnen van anderen. Een archief is een plek waar actief wordt besloten welke geschiedenis het waard is om doorverteld te worden. Elke geschiedschrijving is daardoor altijd een herschrijving van de geschiedenis. Denken we aan de protestbewegingen van de jaren zestig en zeventig, dan denken we niet aan mensen met rolstoelen die treinstations en culturele centra blokkeren. Er is altijd een strijd gaande over de vraag wat een legitiem onderwerp is om historische kennis over…

Ook harde feiten moeten worden geïnterpreteerd Bron feit Funke, M., M. Schularick en C. Trebesch (2023), ‘Populist Leaders and the Economy’. American Economic Review 113, 12. 'Er zijn veel politici met een populistische stijl. Tony Blair, Barack Obama en Emmanuel Macron werd populisme verweten, omdat ze met simpele slogans werkten en kritiek hadden op het establishment. Maar ben je al een populist als je het volk probeert aan te spreken? Wat goed is aan deze studie is dat er een onderscheid wordt gemaakt tussen een populistische stijl en ideologisch populisme. De ideologische populist gaat in alles wat hij zegt en doet uit van een strijd tussen het volk en de elite, waarbij hij zichzelf als de enige legitieme vertegenwoordiger van het volk beschouwt. En heel belangrijk: voor de hardcore populist…

COLUMN 'Ik doe al veertig jaar aan grensoverschrijdend gedrag en ik ben niet van plan daar de laatste vijf jaar mee te stoppen,’ zei René van der Gijp bij televisieprogramma Vandaag Inside. Hahaha, lachen man! Van der Gijp zit veilig bij de commerciële omroep, maar als hij bij de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) had gewerkt, had hij op cursus gemoeten. Na de vloedgolf van meldingen van grensoverschrijdend gedrag (met de redacties van DWDD en Studio Sport als meest prominente voorbeelden) heeft de NPO een plan van aanpak opgesteld. Het komt erop neer dat er bij televisiemensen een ‘leerproces’ op gang gebracht gaat worden. Het soort leren dat hier beoogd wordt, zal niet gaan om het ‘leren’ van nieuwe feiten; types als Van der Gijp weten immers best dat zij grenzen…

MOREEL DILEMMA In Nederland heeft de gehele bevolking recht op zorg. Maar niet iedereen maakt daar evenveel gebruik van. In 2022 gaf het Zorginstituut Nederland opdracht tot een groot onderzoek, waaruit bleek dat 40 procent van de Nederlanders vindt dat mensen met een ongezonde levensstijl een hogere zorgpremie moeten betalen. Een op de vijf Nederlanders stelt bovendien dat zij vanwege hun gezonde levensstijl zorgvoorrang zouden moeten krijgen op mensen die ongezond leven. Tijdens de coronapandemie klonk een verwant geluid: sociale-isolatiemaatregelen zouden zich moeten toespitsen op mensen die kwetsbaarder zijn voor de risico’s van het virus, onder wie mensen met een ongezonde levensstijl. Of je een gezond leven leidt of niet is een kwestie van persoonlijke verantwoordelijkheid, lijkt de onderliggende gedachte. Wie grote gezondheidsrisico’s loopt, heeft het er vaak zelf naar…