Filosofie Magazine Editie 5 - 2025

Een bevriend filosoof die me in wijsheid ver achter zich laat, heeft me eens toevertrouwd zijn rijbewijs te hebben ingeleverd, omdat hij niet in staat was zich te beheersen in het verkeer. Zodra hij een gaspedaal onder zijn voet voelde, verloor hij zijn verstand. Hier zijn duidelijk twee intelligenties aan het werk. Maar ik zou niet weten welke ik het slimst vind: de intelligentie die de verleiding voorkwam, of de intelligentie die niet sterk genoeg was om de verleiding te weerstaan. Volgens François de La Rochefoucauld (1613-1680), een van mijn lievelingsdenkers, klaagt iedereen over zijn geheugen, maar niemand over zijn verstand. Het zegt eigenlijk alles over de omstandigheden waarin een intellect zijn werk moet doen, en het relativeert onmiddellijk het imponerende concept intelligentie. Hoe intelligent wezens ook zijn, onder invloed…

Wat kan ik weten? ‘Op tv of op een podium durf ik over bijna alles wel iets te zeggen. Niet omdat ik denk dat het zo ontzettend zinvol is wat ik zeg, maar omdat ik weet dat de mensen in de zaal net zo bluffen als ik. Daar ontstaat een soort ruimte: niemand weet waar het heen gaat, en we doen allemaal ons best om dat te verhullen. Als je zeker weet dat je het niet weet, en dat anderen het ook niet weten, geeft dat enorme vrijheid. Twijfel is een goede karaktereigenschap, maar soms moet je gewoon iets beslissen. Toen mijn dochter jong was wist ze bijvoorbeeld niet naar welke school ze wilde. Maar het is niet zo dat je alles kunt uitdenken en dan een goed antwoord vindt.…

Johannes Derboven: ‘Wij leven in een cultuur waarin we hechte relaties aangaan met bepaalde dieren. We zien dat onze huisdieren over allerlei emoties beschikken, net als wij, en dat maakt het moeilijk om ze op te eten. Zulke mens-dierrelaties ontwikkelen zich binnen verschillende culturen op verschillende manieren. Zo kan het dat het eten van honden in de Lage Landen taboe is, maar bijvoorbeeld in China niet. En wij eten paardenvlees, wat op veel plekken in de wereld ondenkbaar is. Omdat de grens tussen “eetbare” en “oneetbare” dieren geen rationele grond heeft, lijkt het misschien alsof de daaruit voortkomende taboes onterecht zijn. Maar er is geen rationele manier om taboes en de morele intuïties die eraan ten grondslag liggen te toetsen. Er zijn namelijk geen objectieve maatstaven voor wat goed of…

Een treurig kenmerk van deze tijd is dat we lijden onder verlangen. Op aangeven van media en maatschappij jagen we steeds iets nieuws na, terwijl alle likes, spullen, minnaars en banen het innerlijke tekort nooit zullen vullen. Oververmoeid en nerveus zitten we op de bank, als een kleuter tussen bergen speelgoed. Het almaar begeren trekt je weg van jezelf, ondermijnt de autonomie. Maar onze verlangens maken ons ook tot wie we zijn. Kunnen we het verlangen eren door het juist níét te vervullen? Vervulling betekent immers ook vernietiging. Meteen ontstaat er een nieuw gebrek, dat steeds sneller en overdadiger verholpen moet worden. Het verlangen zelf onttrekt zich echter aan gejaagdheid, consumentisme en ontevredenheid. Verlangen is heerlijk op zichzelf Het heeft iets ouderwets, hunkeren op afstand zonder je uit te spreken.…

Volgens sommige feministen valt de invloed van de wasmachine op de vrouwenemancipatie nauwelijks te overschatten. Doordat vrouwen niet meer urenlang met de hand de was hoefden te doen, kregen ze tijd om te werken of zich bezig te houden met hun eigen interesses. Toch heeft de wasmachine de belofte van de bevrijding van de vrouw niet waargemaakt, zegt Marja Vuijsje, journalist en schrijver van onder andere De kleine De Beauvoir (2019). ‘Het feministische ideaalbeeld van Simone de Beauvoir is een wereld waarin mannen en vrouwen gelijk zijn. Niet alleen formeel en wettelijk, maar ook in de cultuur. In Nederland hebben nu bijna alle huishoudens een wasmachine, maar blijft het de vrouw die de was erin stopt.’ Huishoudelijk werk wordt vaak niet gezien als een bijdrage aan de economie, volgens Vuijsje.…

‘Biologisch onderzoek veronderstelt vaak dat dieren strategisch te werk gaan,’ zegt Charlotte Hemelrijk, bioloog en emeritus hoogleraar zelforganisatie van sociale systemen aan de Rijksuniversiteit Groningen. Daarbij wordt een strategie gezien als een actieplan om een doelstelling te behalen. ‘Alsof dieren een kosten-batenanalyse maken, waarna ze het gedrag kiezen dat het meeste voordeel oplevert.’ Zo concludeerden deze onderzoekers dat vervetapen tijdens het vlooien gebruikmaken van een ‘vrienden-maak-strategie’. De apen kiezen gaandeweg in welke onbekende apen ze de meeste aandacht willen investeren. ‘Dit is een nogal economische manier van kijken,’ zegt Hemelrijk. ‘Alsof er sprake is van een berekenende vlooi-ruilhandel.’ Volgens Hemelrijk moet onderzoek naar aapgedrag veel meer factoren meenemen. ‘Neem bijvoorbeeld lichamelijke mechanismen. Krijgen apen minder stress als ze elkaar vlooien? Zijn ze bang gebeten te worden of zijn ze seksueel…