Inhoudsopgave van Editie 6 - 2024 - Filosofie Magazine

Een van de leukste televisiequizmomenten die ik ooit zag was toen de quizmaster vroeg welke leermeester van Plato ‘ik weet dat ik niets weet’ als adagium had, en niemand het wist. Misschien is dit ook wel het grote verschil tussen filosofie en filosoferen. Immanuel Kant (1724-1804) zou zijn studenten aan het begin van zijn colleges steevast deze belofte hebben gedaan: ‘Jullie zullen bij mij geen filosofie leren, maar filosoferen.’ Anders dan in een quiz hoef je tijdens het filosoferen niets te weten. Van wie de spreuk ‘ik weet dat ik niets weet’ is, is een weetje over de filosofie, maar heeft zelf niets met filosoferen te maken. De overeenkomst tussen een filosoof en een quizmaster lijkt op het eerste gezicht groot: ze stellen voortdurend vragen. Alleen is de ene vraag…

Ook harde feiten moeten worden geïnterpreteerd Bron feit Funke, M., M. Schularick en C. Trebesch (2023), ‘Populist Leaders and the Economy’. American Economic Review 113, 12. 'Er zijn veel politici met een populistische stijl. Tony Blair, Barack Obama en Emmanuel Macron werd populisme verweten, omdat ze met simpele slogans werkten en kritiek hadden op het establishment. Maar ben je al een populist als je het volk probeert aan te spreken? Wat goed is aan deze studie is dat er een onderscheid wordt gemaakt tussen een populistische stijl en ideologisch populisme. De ideologische populist gaat in alles wat hij zegt en doet uit van een strijd tussen het volk en de elite, waarbij hij zichzelf als de enige legitieme vertegenwoordiger van het volk beschouwt. En heel belangrijk: voor de hardcore populist…

Vragenlijst I 1. Weet je zeker dat het behoud van de mensheid je echt interesseert als jij en alle mensen die je kent er niet meer zijn? 2. Waarom? Trefwoorden volstaan. 3. Hoeveel kinderen van jou zijn er niet geboren omdat jij dat niet wilde? 4. Wie had je liever nooit ontmoet? 5. Heb je het gevoel tegenover een persoon, die dat misschien helemaal niet weet, ongelijk te hebben en heb je daarom de pest aan jezelf of juist aan die ander? 6. Zou je graag een perfect geheugen willen hebben? 7. Hoe heet de politicus wiens dood door ziekte, verkeersongeval enz. je hoopvol zou kunnen stemmen? Of vind je niemand onvervangbaar? 8. Welke dode zou je graag terugzien? 9. Welke juist niet? 10. Had je liever tot een ander…

INTERVIEW De Poolse dichter Wisława Szymborska (1923-2012) nodigt haar ouders uit om aan tafel te komen zitten. Ze zijn beiden overleden, maar in het gedicht Eindelijk zijn Szymborska’s ouders weer bij haar. Ze leven voor haar, schrijft ze, met twee lampen van gezichten in de schemer. En ze komen tot Szymborska precies zoals zij wil: alleen zichzelf gehoorzamend, als in een droom, maar verlost van alle dromen. Gevraagd naar de kern van poëzie, haalt Dichter des Vaderlands Babs Gons (1971) dit gedicht aan. ‘Plaats een aantal afzonderlijke woorden op een vel papier in een bepaalde volgorde en er ontstaat een geheel nieuwe wereld; eentje waarin jij kunt bepalen wat er gebeurt. Een telefoongesprek dat je nooit hebt gevoerd kun je alsnog voeren. Je kunt iemand vergeven of je jongere zelf…

ESSAY 'Moeilijker dan Auschwitz overleven is leven met het vergeten van Auschwitz,’ heb ik iemand eens horen zeggen. Dat was in de tijd dat de negen uur durende documentaire Shoah van Claude Lanzmann op televisie werd uitgezonden, in 1985. De film bestond uit interviews met Auschwitz-overlevers die nu dood zijn. Toen al oude mensen, die door de geduldige maar onverbiddelijke Lanzmann gedwongen werden tot een uiterste geheugeninspanning – het was soms alsof ze in weeën van hun herinnering bevielen. Ik was vader aan het worden toen ik Shoah zag, vandaar de vergelijking. Er was, begreep ik, voor dit herinneren eenzelfde moed voor het onvermijdelijke nodig als voor baren. We zijn veertig jaar verder. Hoe gaat het inmiddels? Lukt het een beetje, het vergeten? In The Zone of Interest van de…

Als ik mijn jongste dochter laat kiezen tussen nu één snoepje of straks twee snoepjes, dan weet ik al wat ze kiest. Ik weet dat ze niet kan wachten. Stel je voor dat er iemand is die jou zo goed kent, dat die jouw keuzes precies kan voorspellen. Dat levert een interessante paradox op. Bij het probleem van Newcomb worden er twee dozen voor je neergezet. De ene doos is doorzichtig en er zit duizend euro in. De andere is niet doorzichtig en er zit óf een miljoen euro in óf helemaal niets. Je mag kiezen: ofwel je pakt alleen de ondoorzichtige doos, ofwel je pakt beide dozen. Maar er is een twist: wat er in de ondoorzichtige doos zit is afhankelijk van de voorspelling van degene die jou heel…

WIN! Maakeen foto vande gedachte en mail deze met naam, leeftijd en adres naar watdenkjezelf@filosofie.nl of deel je foto op Instagram, Face bookof LinkedIn met de hashtag #filosofieismakkelijkeralsjedenkt. De mooiste gedachte wordt beloond met een exemplaarvan Mijn intentiesenik. Filosofie van de wije wil van Lieke Asma. ‘Het is een treurige waarheid dat het meeste kwaad wordt gedaan door mensen die niet kiezen tussen goed of kwaad.’ Hannah Arendt (1906-1975) ‘Een beslissing is een eeuwigheidbesluit in de tijd.’ Søren Kierkegaard (1813-1855) ‘Zijn is zichzelf kiezen.’ Jean-Paul Sartre (1905-1980) ‘Als je een keuze moet maken en niet maakt, is dat op zich al een keuze.’ William James (1842-1910) ‘De mens is niet in staat om te kiezen. Hij geeft altijd toe aan de sterkste verleiding.’ André Gide (1869-1951) ‘We zien alleen waar…

In 1961 verscheen Les damnés de la terre, misschien wel het invloedrijkste werk van de Frans-Martinikaanse filosoof en psychiater Frantz Fanon. Het boek baarde meteen opzien, mede dankzij een vurige en uitvoerige inleiding van Jean-Paul Sartre. Sindsdien geldt het als een van de belangrijkste werken in de dekolonisatieliteratuur. Nu is er een nieuwe Nederlandse vertaling. Het boek is daardoor weer volop verkrijgbaar in onze taal; eerder was je daarvoor aangewezen op antiquariaten. Veel van Fanons observaties hebben aan actualiteit niets ingeboet. De wereld worstelt nog steeds met de demonen waarover Fanon schrijft: geweld, verdrukking, raciale ongelijkheid en ontmenselijking. Als er één centraal thema is in De verworpenen van de aarde dan is het wel (de)humanisering. Het boek bestaat uit een verzameling essays waarin ontmenselijking als de essentie van kolonialisering wordt…

01 Tegen antiracisme Dat racisme verwerpelijk is behoeft geen uitleg. Toch ontvangen de activiteiten van antiracisme-experts en diversiteitsconsultants verrassend veel kritiek, ook vanuit linkse en dekoloniale hoek. De Amerikaanse filosoof Paul C. Taylor bekleedt dit jaar de Spinozaleerstoel van de Universiteit van Amsterdam. In deze Engelstalige lezing bespreekt hij waar deze kritiek vandaan komt en wat dit betekent voor andere sociale vraagstukken. waar Oude Lutherse kerk, Amsterdam wanneer 6 juni, 19:30-21:00 prijs gratis, aanmelding vereist uva.nl/discipline/filosofie/spinozaleerstoel 02 Ik of jij? De verhouding tussen jezelf en de ander(en) heeft filosofen over de hele wereld beziggehouden, van de zenboeddhist Daisetz Teitaro Suzuki tot de Franse filosoof Emmanuel Levinas. Filosoof Ingeborg van den Bold, die aan Tilburg University promoveert op mindfulness en lichaamsbewustzijn, verzorgt in de Bibliotheek Eindhoven een interactief werkcollege waarin u…

Absurd Wanneer de Romeinse staatsman Cicero in 45 v.Chr. zijn dochter Tullia verliest, is hij intens verdrietig. In een poging zichzelf te troosten schrijft hij het boek Troost bij rouw, waarin hij steun zoekt bij de filosofie. Met succes, ‘want de filosofie kent de opeengehoopte ellende van de mensheid heel goed en doorziet die heel precies’. Inzicht biedt troost, merkt Cicero, net als het besef dat er een verschil is tussen wat je overkomt en hoe je daarover oordeelt. Zijn stadgenoot keizer Marcus Aurelius schreef tweehonderd jaar later: ‘Als je pijn lijdt door iets wat van buiten komt, is het niet het ding dat je pijn doet, maar je oordeel erover.’ De mens bezit volgens Aurelius een innerlijke citadel: teruggetrokken in jezelf ben je vrij de dingen te beoordelen zoals…

Iedereen kent het verlangen naar elders. Maar waar komt dat verlangen vandaan? Verlangen we naar iets nieuws, ontdekken we liever meer van hetzelfde, of reizen we om onszelf te ontwikkelen? En kun je ook reizen zonder je te verplaatsen? Racisme Hoe kan het dat racisme zo moeilijk uit te roeien is? De Amerikaanse filosoof Paul C. Taylor vertelt over de betekenis van ‘ras’, racisme en de schoonheid van Afro-Amerikaanse cultuur. Veerkracht Denker des Vaderlands Marjan Slob onderzoekt in een essay hoe we veerkrachtig kunnen zijn. Hoe verman je jezelf zonder je af te sluiten voor de wereld? Pierre Bourdieu De Franse socioloog Pierre Bourdieu (1930-2002) groeide op als zoon van een postbode. De mens is niet volledig vrij, dacht hij, maar wordt ingeperkt door sociale structuren.…

INTERVIEW Is het moreel gezien wel juist om dit interview te lezen? En dan niet eens zozeer vanwege de inhoud, maar omdat je de tijd die het je kost misschien ook beter had kunnen besteden? Denk aan meedoen met spoedacties van Amnesty International, een eenzaam persoon bezoeken of plastic rapen. Susan Wolf (1952) heeft een inmiddels klassiek artikel geschreven over dit soort kwesties: ‘Moral saints’ (1982). Daarin levert ze kritiek op twee dominante ethische stromingen: het utilitarisme en de kantiaanse ethiek. Volgens het utilitarisme moet je zo handelen dat je zorgt voor zoveel mogelijk geluk voor zoveel mogelijk mensen. Volgens de kantiaanse ethiek moet je zo handelen dat je kunt willen dat de regel die ten grondslag ligt aan jouw handeling een universele regel wordt. Volgens Wolf reduceren deze stromingen…

COLUMN 'Ik doe al veertig jaar aan grensoverschrijdend gedrag en ik ben niet van plan daar de laatste vijf jaar mee te stoppen,’ zei René van der Gijp bij televisieprogramma Vandaag Inside. Hahaha, lachen man! Van der Gijp zit veilig bij de commerciële omroep, maar als hij bij de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) had gewerkt, had hij op cursus gemoeten. Na de vloedgolf van meldingen van grensoverschrijdend gedrag (met de redacties van DWDD en Studio Sport als meest prominente voorbeelden) heeft de NPO een plan van aanpak opgesteld. Het komt erop neer dat er bij televisiemensen een ‘leerproces’ op gang gebracht gaat worden. Het soort leren dat hier beoogd wordt, zal niet gaan om het ‘leren’ van nieuwe feiten; types als Van der Gijp weten immers best dat zij grenzen…

DOSSIER ESSAY Kun je goed jezelf blijven in gezelschap? Het is zo'n vraag die op het eerste gezicht over ontmaskerende kwaliteiten beschikt. Want terwijl je nadenkt over een antwoord stel je je ontegenzeggelijk een situatie voor waarin je niet helemaal durfde te zeggen wat je dacht. Waar of niet? Een zogenaamde sturende vraag Maar welke vraag is dat niet eigenlijkdeze toch ook? En dus, zolang niemand een pistool op je slaap zet, moeten we ons misschien maar niet al te veel aantrekken van het vermeende sturende karakter van een vraag. Je kunt immers met je antwoord nog vrijwel alle kanten op, bijvoorbeeld door de tegenvraag te stellen: wanneer anders dan in gezelschap zou je jezelf moeten blijven? Je vraagt toch ook niet of ik mezelf kan blijven als ik alleen ben?…

Met drie vrienden – elk uit een ander deel van mijn bestaan, elk nu in een andere stad getroffen, elk in een andere fase van het leven aanbeland – verzeilde ik in een gesprek over vriendschap. Niet de onze, maar die met anderen. Steeds kwam het op hetzelfde neer: waarom nam zij nooit contact op? Waarom vroeg die nooit wat jij dacht? Waarom reageerde hij zo raar, of helemaal niet, zelfs als je net iets vreselijks had doorgemaakt? Het soort uitwisseling van teleurstellende ervaringen, kortom, die voeding is voor de vriendschap zelf. Als filosofen het over vriendschap hebben, hebben ze het zelden over zulke banaliteiten. Een ware vriend houdt geen scorebord bij van contactmomenten en maakt zich niet druk om zijn eigen ego. Nee, de ware vriendschap is zeldzaam, deugdzaam,…

Kiezen klinkt ons vaak als een voorrecht in de oren. Supermarkten en reisbureaus proberen ons dan ook te verlekkeren met een keur aan aanbod. Kunnen kiezen geeft een gevoel van vrijheid. Maar de stemming slaat om als we móéten kiezen: wie twee verjaardagen op dezelfde avond heeft of moet bemiddelen tussen gezinsleden met onverenigbare plannen voor de vakantie voelt zich eerder beperkt dan bevrijd. In de Ethica Nicomachea schrijft Aristoteles (384-322 v.Chr.) over deze tegenstrijdigheid in de aard van het kiezen. In zijn onderzoek naar het menselijk handelen munt hij de term proairesis voor het vermogen van mensen om te kiezen uit alternatieven. Omdat mensen kunnen kiezen, kunnen ze volgens Aristoteles doelbewust handelen. Maar keuzevrijheid is niet hetzelfde als vrijwilligheid. Neem een geval ‘waarin een tiran iemand opdraagt iets schandelijks…

Stel je voor! Kun je kiezen zonder redenen? Stel je een ezel voor die honger heeft. Links van hem staat op twintig meter afstand een aanlokkelijke hooibaal. Rechts van hem staat op precies dezelfde afstand een identieke baal. Er is niets wat hem in de weg staat om van de hooibalen te eten, maar welke zal hij nemen? Bij gebrek aan een reden om zijn keuze op te baseren zal de ezel eindeloos twijfelen, zo is de gedachte, om ten slotte te sterven van de honger. Dit gedachte-experiment staat bekend als ‘De ezel van Buridan’ en is vernoemd naar de middeleeuwse filosoof Johannes Buridanus (ca. 1301-1358, in het Frans: Jean Buridan). Hij meende dat de vrije wil het vermogen heeft om keuzes uit te stellen. Als onduidelijk is welke mogelijke…

Een paar jaar geleden was ik bij een vriendin op bezoek geweest. De dag na ons gezellige samenzijn sprak zij een voicemail in die begon met ‘El, je moet niet boos worden, maar…’ Ik voelde me meteen klemgezet; er kwam nu iets wat waarschijnlijk boosheid opriep, maar die mocht ik dan niet voelen. Of mocht ik die wel voelen, maar niet uiten? Alleen al daarom werd ik een beetje narrig. Ik nam me ter plekke voor dit soort zinnetjes nooit te gebruiken. Laatst hoorde ik iemand een variant van deze zin uitspreken tegen haar gesprekspartner: ‘Je moet je niet aangevallen voelen, maar ik wil toch even iets tegen je zeggen.’ Waarom gebruiken we dit soort zinnetjes? Zinnetjes die als boodschap hebben: ‘Je moet je niet X of Y voelen hoor,…

De Amerikaanse filosoof Judith Butler brak in de jaren negentig door met Gender trouble en Bodies that matter, boeken over gender, de macht van taal en de politieke betekenis van lichamelijkheid. Nu is er een nieuw boek, dat in het Nederlands is vertaald door Mieke Maassen, Margriet van Heesch en Janne Van Beek. Wie is er bang voor gender? sluit naadloos aan op de thema’s van Butlers eerdere boeken, maar is somberder van toon, of misschien moet ik zeggen: alarmerender. Butler ziet dat gender in het hedendaagse politieke klimaat het mikpunt is geworden van allerlei vormen van haat. ‘Gender’ is tot een ideologie verklaard. En deze ‘genderideologie’ is symbool komen te staan voor het complot dat linkse elites hun waarden zouden opdringen aan onschuldige burgers. Extreemrechtse bewegingen zien gender als…

Hoezo zijn filosofen wijs? Wat is dat voor een wijsheid die alleen maar vragen oplevert en geen antwoorden? Hoogleraar Stine Jensen en schrijver Willem Jan Otten stellen nog meer lastige vragen aan Coen Simon, hoofdredacteur van Filosofie Magazine en schrijver van Kun je buiten je eigen denken denken? Wees welkom bij deze boekpresentatie en meet & greet. waar Boekhandel Athenaeum Spui, Amsterdam wanneer 19 juni, 19.30-20.30 prijs gratis filosofie.nl/boekpresentatie…

De middeleeuwse eigenliefde was een liefde voor zichzelf door de ogen van God. Je gaf jezelf over aan God waardoor je via de eigenliefde ook kon geven om je naasten. Een constructie die volledig steunt op het vertrouwen in God, jezelf en de ander. In de moderne liefde, die ook claimt dat je eerst van jezelf moet houden om van een ander te kunnen houden, gaat niets ons nog te boven. Zelfvertrouwen moest daarom ingeruild voor zelfontplooiing. Er is niemand die zegt dat vertrouwen beter is dan controleren als hij een drukke kruising oversteekt of als de buit voor het grijpen ligt. Alleen mist het oog van de bewakingscamera de warmte van het toeziend oog van iemand die over ons waakt.…

01 Wat kan ik weten? ‘Mijn vakgebied vergt aan de ene kant een houding van nederigheid over wat je kunt weten en aan de andere kant een tomeloze ambitie om het onbekende naar boven te halen. Sommige groepen, waaronder die van mensen met een handicap, hebben zelf weinig archiefmaterialen achtergelaten. Hun geschiedenis kennen we alleen via de bronnen van anderen. Een archief is een plek waar actief wordt besloten welke geschiedenis het waard is om doorverteld te worden. Elke geschiedschrijving is daardoor altijd een herschrijving van de geschiedenis. Denken we aan de protestbewegingen van de jaren zestig en zeventig, dan denken we niet aan mensen met rolstoelen die treinstations en culturele centra blokkeren. Er is altijd een strijd gaande over de vraag wat een legitiem onderwerp is om historische kennis over…

PRAKTISCHE FILOSOFIE 'Het was nogal gênant,’ zegt filosoof Jenny Slatman (1969) als ze terugblikt op de presentatie van haar nieuwe boek Nieuwe lichamelijkheid. Een van de sprekers, Jacqueline Kool, kon het podium niet op, omdat de oprit voor haar rolstoel niet geleverd was. En dat terwijl Kool als expert op het gebied van disability studies vecht voor betere aanpassingen voor mensen met een beperking. Uiteindelijk werd besloten dat alle sprekers samen voor het podium gingen zitten. Het incident illustreert wat Slatman in Nieuwe lichamelijkheid wil laten zien: de mate waarin je iets kunt of juist niet kunt, hangt niet alleen van je eigen lichaam af, maar van het samenspel tussen lichaam en omgeving. ‘Als er wel een oprit had gestaan, was er voor Kool geen probleem geweest.’ Slatman, hoogleraar medical…

Volgens Socrates, Cicero en Montaigne is filosoferen niet alleen de kunst van het vragen, maar is filosoferen ook leren sterven. En daarmee is meteen veel gezegd over het soort vragen dat de filosoof stelt: wat komt er na de dood? Wat is leven? Vragen die vragen om een antwoord, terwijl je weet dat dat er niet is. De vraag van de filosoof laat zien dat we het leven nooit van buitenaf kunnen verklaren en dat we dus telkens onze wereld van binnenuit moeten bestuderen. Probeer nu eens met die houding deze vraag te stellen: kan ik kiezen niet te kiezen? (En welke vragen zijn er nog meer te bedenken?) Is een keuze alleen een keuze als die onomkeerbaar is? Is een keuze altijd een eigen keuze? Kun je altijd kiezen?…

Neem 1 bijvoorbeeld een vrouw die naar een eerste afspraakje is gegaan. 2 Ze kent heel goed de bedoelingen van de man die met haar praat. Ze weet ook dat ze vroeg of laat een beslissing moet nemen. 3 Maar ze wil de urgentie ervan niet voelen: ze richt haar aandacht alleen op wat de houding van haar gesprekspartner aan respect en discretie biedt. Ze vat dat gedrag niet op als een poging tot wat ‘de eerste toenadering’ heet, (…) als tegen haar wordt gezegd: ‘Ik vind je zo geweldig’, ontdoet ze die uitspraak van haar seksuele achtergrond, ze kent aan de woorden en aan het gedrag van haar gesprekspartner rechtstreekse betekenissen toe die ze als objectieve hoedanigheden beschouwt. De man die tegen haar praat, komt haar oprecht en respectvol…

Dieren eten Eet geen dieren, hield de Oud-Griekse filosoof Pythagoras zijn leerlingen voor. Dieren waren volgens hem bezielde wezens. De Duitse cultuurfilosoof Thomas Macho betwijfelt of de mens van tegenwoordig deze aanbeveling ooit zal volgen; bijna iedere Europeaan eet momenteel zo’n zestig kilo vlees per jaar. Aan de hand van zowel filosofen als literaire auteurs onderzoekt hij de vraag: waarom eten we dieren? Het resultaat is een verrassend, niet moralistisch boek met vele interessante zijpaadjes -van aangeklede teddyberen en Kafka’s kakkerlak tot de gelijkschakeling van machts- en lichaamsomvang. Verweerd bootje ‘Ik voel mij als iemand die op vele klippen is gelopen,’ schrijft filosoof David Hume in een essay, ‘maar die toch de moed heeft om de open zee op te gaan in hetzelfde lekke en verweerde bootje.’ Hume heeft zijn…