Inhoudsopgave van Editie 5 - 2025 - Filosofie Magazine

Een bevriend filosoof die me in wijsheid ver achter zich laat, heeft me eens toevertrouwd zijn rijbewijs te hebben ingeleverd, omdat hij niet in staat was zich te beheersen in het verkeer. Zodra hij een gaspedaal onder zijn voet voelde, verloor hij zijn verstand. Hier zijn duidelijk twee intelligenties aan het werk. Maar ik zou niet weten welke ik het slimst vind: de intelligentie die de verleiding voorkwam, of de intelligentie die niet sterk genoeg was om de verleiding te weerstaan. Volgens François de La Rochefoucauld (1613-1680), een van mijn lievelingsdenkers, klaagt iedereen over zijn geheugen, maar niemand over zijn verstand. Het zegt eigenlijk alles over de omstandigheden waarin een intellect zijn werk moet doen, en het relativeert onmiddellijk het imponerende concept intelligentie. Hoe intelligent wezens ook zijn, onder invloed…

Een treurig kenmerk van deze tijd is dat we lijden onder verlangen. Op aangeven van media en maatschappij jagen we steeds iets nieuws na, terwijl alle likes, spullen, minnaars en banen het innerlijke tekort nooit zullen vullen. Oververmoeid en nerveus zitten we op de bank, als een kleuter tussen bergen speelgoed. Het almaar begeren trekt je weg van jezelf, ondermijnt de autonomie. Maar onze verlangens maken ons ook tot wie we zijn. Kunnen we het verlangen eren door het juist níét te vervullen? Vervulling betekent immers ook vernietiging. Meteen ontstaat er een nieuw gebrek, dat steeds sneller en overdadiger verholpen moet worden. Het verlangen zelf onttrekt zich echter aan gejaagdheid, consumentisme en ontevredenheid. Verlangen is heerlijk op zichzelf Het heeft iets ouderwets, hunkeren op afstand zonder je uit te spreken.…

Artificiële intelligentie (AI) heeft de toekomst, maar worstelt met het heden, ook op de universiteit. Tijdens docentenoverleg is het een terugkerend agendapunt: moeten alle tentamens voortaan mondeling worden gehouden? Mogen essays alleen nog maar in het klaslokaal worden geschreven? Of kan AI-assistentie gewoon worden toegestaan? De resultaten liegen er niet om: menige AI-applicatie genereert in luttele seconden een tekst die de kwaliteit van het gemiddelde studentenwerk overstijgt. AI negeren lijkt onverstandig, een compleet verbod onhaalbaar. Moet gebruik van AI door studenten worden toegestaan? Ja Het onderwijs verandert, en dat geldt ook voor de gevraagde vaardigheden van studenten. Zij moeten gedijen in de samenleving van nu en straks. Digitale geletterdheid is daarvoor onontbeerlijk. Misschien laat de mens van de toekomst wel al zijn schrijfwerk door generatieve AI produceren. En ook al…

Hoe is intelligentie ontstaan? Eeuwenlang was het antwoord op deze vraag duidelijk: de wereld is gemaakt door een alwetende schepper die de mens met een fractie van zijn genialiteit heeft begiftigd. Maar Charles Darwin zette deze gedachtegang op zijn kop: intelligentie komt voort uit onderdelen die zelf niet zo complex zijn. Toch blijft het moeilijk te accepteren dat onze gevoelens, gedachten en identiteit voortkomen uit een verzameling cellen. Er moet toch iets meer zijn, zoals een ziel of geest, die ons denken mogelijk maakt? Dat is niet zo, betoogt de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett. Het menselijk bewustzijn is een uitzondering in het dierenrijk, maar dat is niet omdat mensen over een geest of ziel beschikken. Bewustzijn vergt veel energie en levert meestal geen evolutionair voordeel op. De meeste andere soorten…

Waarover gaat het in de Metafysica eigenlijk, in dat vermoedelijk late, hier en daar ademloos en tegen de naderende dood in geschreven werk van misschien de allergrootste filosoof ooit, Aristoteles (384-322 v.Chr.)? Het oogt rapsodisch, als een bundeling van veertien in stijl en thema en intellectuele adem heel verschillende hoofdstukken. Toch is de Metafysica meestal als een behandeling van een bepaald thema opgevat, dat er eenheid en samenhang aan verschaft en het voor ons leesbaar maakt. Er zijn globaal gesproken twee houdingen tegenover dat thema, die niet altijd, maar wel vaak corresponderen met het filosofisch perspectief dat een uitlegger van de Metafysica zelf inneemt en dat hij met behulp daarvan lijkt te willen verdedigen. Er is veel voor te zeggen dat de Metafysica een filosofische ‘ontologie’ is. Dat lijkt het…

Waarom zijn stedelingen vaak zo blasé? Wat maakt de vreemdeling tot vreemdeling? Waarin komen geld en prostitutie overeen? Dit soort vragen is typerend voor het denken van de Duitse filosoof en socioloog Georg Simmel (1858-1918). Hij meent ‘dat zich van elk punt aan de oppervlakte van het zijn (…) een peillood in de diepte van de ziel laat zenden, omdat al de banaalste uiterlijkheden uiteindelijk met de laatste oordelen over de zin en de stijl van het leven verbonden zijn’. Terwijl veel filosofen de wereld van de abstractie zelden verlaten, reist Simmel voortdurend heen en weer tussen het alledaagse en het diepzinnige. Met name besteedt hij aandacht aan de verandering in levensstijl die de geldeconomie, het kapitalisme en de industriële revolutie met zich hebben meegebracht. Hij weet, schrijft een vriend…

‘Denk één minuut na over deze vraag en schrijf je antwoord op.’ Dat krijgen leerlingen vaak te horen in een filosofieles. Als ze daar geen zin in hebben, zeggen ze: ‘Ik doe het wel in mijn hoofd.’ Maar dat is niet hetzelfde. In je hoofd kun je wegkomen met snelle conclusies, half afgemaakte redeneringen, en niet helemaal de juiste woorden. Als je schrijft niet. Dan moet je nadenken over hoe je iets zo formuleert dat een ander het begrijpt. Je moet de juiste woorden zoeken, een zin afmaken, het nog eens nalezen – staat er wel echt wat ik bedoel? Je denkt op een dag wel duizenden dingen. De meeste vergeet je, en dat is maar goed ook. Maar de goede ideeën moet je opschrijven. Om ze niet te vergeten,…

Jeroen de Ridder (1978) is hoogleraar politieke epistemologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij merkte dat een filosoof een speciale aanleg heeft om in verwarring te raken. ‘Je bent als denker getraind om van verschillende kanten naar een kwestie te kijken en veel vragen te stellen. Met als gevolg dat je soms niet meer weet wat je moet denken. Daardoor kun je onverschillig worden: als ik toch niet kan weten hoe het zit, heb ik ofwel nergens meer een mening over, ofwel blijf ik lekker geloven wat ik al dacht.’ Maar de waarheid vinden is geen hopeloze zaak, volgens De Ridder. Samen met collega-filosofieprofessor Rik Peels schreef hij het boek Wat is nou waar?, met regels voor helder denken. ‘Je hoort vaak zeggen dat ons denken feilbaar is en dat…

Maken je herinneringen je tot wie je bent? Wanneer je op een ochtend wakker wordt met een volledig gewist geheugen, dan ben je ongetwijfeld niet meer helemaal jezelf. Van de eerste herinneringen die je hebt opgedaan in de kleuterklas tot de gebeurtenissen van een week geleden – iedereen ervaart hoe herinneringen je identiteit vormgeven. De Engelse filosoof John Locke (1632-1704) dacht er ook zo over. In An essay concerning human understanding (1690) stelt hij dat een mens zijn herinneringen is. Hij schuwt de radicale consequenties van dit idee niet: als je slaapt ben je niet langer dezelfde persoon en als je je een misdaad uit het verleden niet herinnert, ben je er ook niet verantwoordelijk voor. ‘De identiteit van een persoon,’ schreef Locke, ‘reikt zo ver als zijn bewustzijn kan…

Anamnese [vrouwelijk] /ˌa.nɑmˈneː.zə/an-am-ne-se is volgens de Griekse filosoof Plato (ca. 427-347 v.Chr.) een vorm van herinneren. Door het proces van anamnese herinneren we ons onze aangeboren kennis van de Ideeën. Deze Ideeën zijn voor Plato de perfecte, onveranderlijke essenties van de dingen om ons heen. Ze bevinden zich in de Ideeënwereld, een abstracte plaats waar we alleen met ons verstand bij kunnen. Vóór onze geboorte heeft onze onsterfelijke ziel de Ideeën gezien, maar omdat we dat door de schok van de geboorte zijn vergeten, hebben we anamnese nodig om deze kennis terug te halen. Mémoire-habitude [vrouwelijk] /meːˈmwaːr a.biˈtyt/mé-moire ha-bi-tude is het geheugen van het lichaam. Het is een concept van de Franse filosoof Henri Bergson (1859-1941) en kan vertaald worden als ‘habitueel geheugen’. Volgens Bergson is het lichaam in staat om zich…

Toen de Amerikaanse president begin april de invoertarieven die hij de rest van de wereld had opgelegd na een paar dagen weer terugdraaide, en daarmee zijn met veel poeha aangekondigde Liberation Day reduceerde tot een sof, zullen velen opgelucht adem hebben gehaald. Zelfs de machtigste man van het machtigste land ter wereld kon blijkbaar niet ontsnappen aan de wetmatigheden van de wereldeconomie. Dat de Amerikaanse staatsobligaties schrikwekkend snel aan waarde verloren, had Donald Trump immers tot inkeer gebracht. En dat is natuurlijk zo, maar zit er geen keerzijde aan die medaille? In hoeverre hebben we de economische machine, die voor een groot deel geautomatiseerd is en op AI draait, nog in de hand? Hebben we een HAL 9000 gecreëerd – om een uitstap te maken naar de film 2001 A…

Ooit leek het humanisme een emancipatoire beweging te zijn. Zo riep Giovanni Pico della Mirandola in de vijftiende eeuw, toen het christendom domineerde, de mens op om zichzelf vorm te geven. ‘Als vrij en soeverein kunstenaar moet jij als het ware je eigen beeldhouwer zijn en jezelf uitbeelden in de vorm die je verkiest.’ De mens was daartoe in staat doordat zijn redelijke vermogens hem boven de rest van de schepping verhieven. Maar in de negentiende eeuw draaide Friedrich Nietzsche dat idee om: de rede is juist een teken van de menselijke zwakte. Een meeuw kan vliegen, een leeuw kan vechten, maar een mens kan niets echt goed behalve zichzelf en anderen een rad voor de ogen draaien. Postmoderne denkers zagen Nietzsches woorden bevestigd door het kolonialisme, de wereldoorlogen, het…

Wat kan ik weten? ‘Op tv of op een podium durf ik over bijna alles wel iets te zeggen. Niet omdat ik denk dat het zo ontzettend zinvol is wat ik zeg, maar omdat ik weet dat de mensen in de zaal net zo bluffen als ik. Daar ontstaat een soort ruimte: niemand weet waar het heen gaat, en we doen allemaal ons best om dat te verhullen. Als je zeker weet dat je het niet weet, en dat anderen het ook niet weten, geeft dat enorme vrijheid. Twijfel is een goede karaktereigenschap, maar soms moet je gewoon iets beslissen. Toen mijn dochter jong was wist ze bijvoorbeeld niet naar welke school ze wilde. Maar het is niet zo dat je alles kunt uitdenken en dan een goed antwoord vindt.…

Volgens Ibn Rushd (in het Westen beter bekend als Averroes) kan niemand zijn filosofie begrijpen. En dat heeft niets te maken met de moeilijkheidsgraad van zijn werk. Volgens deze islamitische filosoof is geen enkel mens in staat om ook maar iets te begrijpen. Je denkt nu wellicht dat Ibn Rushd zelf een gebrekkig begripsvermogen had - hij had toch heus zelf wel ervaren hoe het voelt om iets te vatten? En hoe kennis met de jaren toe kan nemen? Er is vanuit de ervaring bekeken haast geen twijfel mogelijk over dat een mens over intelligentie beschikt. Maar volgens Ibn Rushd danken we onze kennis niet aan een eigen intelligentie of begripsvermogen, maar aan twee kosmische, immateriële intellecten, die niet aan een specifiek persoon gebonden zijn. Ten eerste is er al-‘aql…

Stel je voor: buitenaardse wezens hebben onze planeet gevonden en zoeken contact met de intelligentste soort op aarde. We verwachten dan natuurlijk dat ze mensen willen spreken, maar volgens de Belgische filosoof Vinciane Despret leggen die aliens misschien wel liever eerst contact met koeien. Koeien zijn immers nieuwsgierig, zelfverzekerd en waardig. Bovendien biedt het trage herkauwen hen volop tijd om na te denken. Dat we intelligentie doorgaans als een menselijke eigenschap beschouwen ligt volgens Despret niet aan de domheid van dieren, maar aan de manier waarop wij naar hen kijken. De westerse dierwetenschap probeert in een poging om objectief te zijn zo weinig mogelijk menselijke eigenschappen aan dieren toe te kennen. Maar deze angst voor antropomorfisme zorgt er volgens Despret ook voor dat we dieren elke vorm van vrije wil,…

Met eigen ogen Alles is interpretatie, ook directe waarneming, ziet psychoanalyticus Paul Verhaeghe. In zijn nieuwe boek schrijft hij over het ontrafelen van de werkelijkheid en het verschil tussen kennis en wijsheid. Kennis dient om de wereld begrijpelijk te maken, wijsheid gaat over zin en betekenis. Maar we verwarren kennis en wijsheid met elkaar, en dat is een probleem.…

Aristoteles komt oorspronkelijk uit de Noord-Griekse streek Macedonië, maar geniet zijn opleiding aan de Atheense Academie van filosoof Plato. Daar blijft hij twintig jaar, tot Plato overlijdt. Aristoteles zet zich flink af tegen de filosofie van zijn leermeester. Hij wijst Plato’s Ideeënleer af, de theorie dat de wereld die wij kennen bestaat uit kopieën van eeuwige en onveranderlijke Ideeën. Aristoteles richt zich in zijn filosofie juist op de wereld die we met onze zintuigen kunnen waarnemen. Hij is de eerste filosoof die de natuur onderzoekt door dieren en planten te bestuderen. Daarom wordt hij ook wel gezien als de grondlegger van de empirische wetenschap. Zijn observaties van de natuur brengen hem tot de conclusie dat alles in de natuur ‘potentie’ heeft, en het doel om deze potentie te verwezenlijken. Zo…

Alles is materiaal, zeggen ze. Het maken van de afspraak, het ophalen uit de wachtkamer, het eerste contact. In al deze interacties zitten twee mensen verstopt, ik als therapeut en de ander als patiënt. Een belangrijke bron van inspiratie is het openen van de zitting. In een psychodynamische therapie is het de bedoeling dat patiënten inbrengen wat hen bezighoudt. Voor veel mensen een gehaat moment. Het confronteert ze met iets waar ze meestal weg van blijven, gewend aan een leven volgens het devies going through the motions – hé, hallo, alles goed, zeker, fijn, ja heerlijk, eindelijk die zon, goed weekend alvast, en werk ze voor nu hè, nou dag! Tijdens het wiegelied van de alledaagse oppervlakkigheid hoef je niet echt aanwezig te zijn. Tegenover iemand zitten en zeggen wat…

Ik ben met mijn kind in de speeltuin en zie een moeder met haar twee dochtertjes spelen. Het jongste meisje heeft een pop die haar zus ook even wil hebben. En zoals dat gaat, wordt er wat geduwd, getrokken en rollen er tranen over de wangen. Het is niet makkelijk, die kinderwereld. De moeder zegt: ‘Samen spelen, samen delen!’ Ze pakt de pop af van het meisje en geeft die aan haar zus. Het kind barst in tranen uit: ‘Maar het is míjn pop! Ik heb ’m gekregen!’ Ik herinner me dat mijn ouders dit vroeger ook tegen mij en mijn zusje zeiden. En het machteloze gevoel dat het me gaf. Ik begrijp instinctief wat het jongste meisje bedoelt. Het is háár pop. Waarom zeggen we dit eigenlijk tegen kinderen?…

Is herinneren een soort waarnemen? Wat onthoudt je lichaam dat je geest vergeet? Kun je kiezen te vergeten? Is geheugenverlies zelfverlies? Waar blijft een herinnering als je die vergeet? Is een herinnering een fictie? Is trauma het onvermogen om te vergeten? Wie ben je zonder herinneringen? Leef je lichter zonder geheugen? Wat is het geheugen? Om te filosoferen heb je niets anders nodig dan je hoofd. In Filosofie is makkelijker als je denkt kun je dit oefenen aan de hand van één thema. Dit keer: wat is het geheugen?…

Hier komt het ware probleem van het geheugen ❶ in de waarneming aan het licht, in verband met de algemene problematiek van het waarnemingsbewustzijn. Het gaat er namelijk om te begrijpen hoe het bewustzijn, vanuit zijn eigen leven en zonder in een mythisch onbewuste ❷ allerlei aanvullende materialen aan te dragen, in de loop van de tijd de structuur van zijn wereld kan veranderen. Begrepen moet worden, hoe de vroegere ervaring op ieder ogenblik voor het bewustzijn in de gedaante van een horizon ❸ tegenwoordig is. (…) Waarnemen is niet het ervaren van een veelheid aan indrukken die herinneringen met zich meevoeren om ze te voltooien, maar het is het plotseling zien ontspringen van een immanente zin in een constellatie van gegevens, zonder welke geen enkel beroep op herinneringen mogelijk…

Schrijver van een invloedrijk boek over vrijheid, voorvechter van vrouwenrechten, ontmaskeraar van drogredenen en kopstuk van de liberale wereldvisie – van de negentiende-eeuwse Engelse filosoof John Stuart Mill zou je weinig geduld met het verschijnsel religie verwachten. Was zijn vader James Mill geen overtuigd volgeling van de Verlichting geweest? Was Mill zelf niet vanaf jonge leeftijd diep onder de indruk van de utilitarist Jeremy Bentham, die hij persoonlijk kende? Wie met die verwachting begint te lezen in zijn postuum gepubliceerde Drie essays over godsdienst, nu met steun van het Vlaamse Humanistisch Verbond voor het eerst in het Nederlands verschenen, staat een fikse verrassing te wachten. Want, zo schrijft historicus Cor Hermans in zijn voorwoord, Mill wilde allerminst een ‘militante atheïst’ zijn. Het kale rationalisme van de Verlichting had zijn tijd…

Comfortzone De vreemdeling pleegt altijd een vorm van geweld tegen onze comfortzone, schrijft Laurens ten Kate. De vreemde vraagt namelijk om gastvrijheid en confronteert ons zo met een wereld buiten onszelf. Ten Kate, bijzonder hoogleraar vrijzinnige religiositeit en humanisme aan de Universiteit voor Humanistiek, onderzoekt de spanning tussen vrijheid en verbinding. Zijn vervlechtingen van kunst, Bijbelverhalen en ideeën van filosofen leveren interessante gedachten op, al zijn z’n voorbeelden soms zo actueel dat ze snel gedateerd raken. Aanstellerij Pijn hoort bij het leven, maar als je het publieke debat over psychische hulp moet geloven, grijpen we tegenwoordig bij elk ongemakje naar ‘gelukspillen’ en therapie. Filosoof Regine Dugardyn zet, aan de hand van haar eigen ervaring met een angststoornis, vraagtekens bij deze kritiek. Loopt de geestelijke gezondheidszorg echt zo uit de hand?…

concert Mahler en Freud In de zomer van 1910 bezocht componist Gustav Mahler psychoanalyticus Sigmund Freud. Meer dan honderd jaar later ontmoeten muziek en psychoanalyse elkaar opnieuw tijdens dit kamerconcert. Filosoof en psychiater Damiaan Denys bespreekt de werken van Freud en Mahler en hun fascinerende relatie, afgewisseld met een selectie uit Mahlers repertoire, uitgevoerd door ensemble Camerata RCO. Concertgebouw · Amsterdam · 6 mei · 20:1521:30 · vanaf € 29,- · concertgebouw.nl/concerten-en-tickets filosofisch café Onbewust Hoe beïnvloeden impliciete vooroordelen ons gedrag? Filosoof en psycholoog Lieke Asma zet zich af tegen het idee dat onze vooroordelen in het onbewuste te vinden zijn. In haar lezing richt ze de blik niet op ons binnenste maar op de wereld om ons heen, om onze blinde vlekken beter te begrijpen. Odd Fellowhuis · Groningen…

‘Biologisch onderzoek veronderstelt vaak dat dieren strategisch te werk gaan,’ zegt Charlotte Hemelrijk, bioloog en emeritus hoogleraar zelforganisatie van sociale systemen aan de Rijksuniversiteit Groningen. Daarbij wordt een strategie gezien als een actieplan om een doelstelling te behalen. ‘Alsof dieren een kosten-batenanalyse maken, waarna ze het gedrag kiezen dat het meeste voordeel oplevert.’ Zo concludeerden deze onderzoekers dat vervetapen tijdens het vlooien gebruikmaken van een ‘vrienden-maak-strategie’. De apen kiezen gaandeweg in welke onbekende apen ze de meeste aandacht willen investeren. ‘Dit is een nogal economische manier van kijken,’ zegt Hemelrijk. ‘Alsof er sprake is van een berekenende vlooi-ruilhandel.’ Volgens Hemelrijk moet onderzoek naar aapgedrag veel meer factoren meenemen. ‘Neem bijvoorbeeld lichamelijke mechanismen. Krijgen apen minder stress als ze elkaar vlooien? Zijn ze bang gebeten te worden of zijn ze seksueel…

Zalig zijn de onwetenden en het geluk is met de dommen. We zien intelligentie graag als benijdenswaardige eigenschap, maar onze spreekwoorden verraden dat dit niet de enige manier van kijken is. Maakt intelligentie wel gelukkig? Volgens de Duitse filosoof Helmuth Plessner hangt er inderdaad een prijskaartje aan intelligentie, al hangt dit niet af van hoe pienter iemand precies is. Alle mensen beschikken over een mate van intelligentie die nergens anders in het dierenrijk te vinden is, meent Plessner. Die danken we volgens hem aan het feit dat de mens niet met zichzelf samenvalt. Terwijl een dier zijn leven leidt in het hier en nu, kan de mens afstand tot zichzelf nemen. Hij kan nadenken over de toekomst en het verleden, en andere manieren van leven onderzoeken. Hij kan, met andere…

Een schorpioen en een kikker zijn samen op weg, zo begint een Oudindische fabel uit de Pantschatantra. De twee goede vrienden stuiten op een rivier. ‘Mag ik op jouw rug?’ vraagt de schorpioen aan de kikker. ‘Dan zwem je ons naar de overkant.’ De kikker twijfelt: ‘Ik weet niet of dat verstandig is. Straks prik je me en sterf ik.’ De schorpioen antwoordt: ‘Waarom zou ik dat doen? Dan verdrink ik zelf ook’. De kikker stemt toe. Halverwege de overtocht prikt de schorpioen de kikker. Terwijl ze beide verdrinken zegt de schorpioen: ‘Ik kon niet anders.’ ‘De domheid is niet uit te roeien,’ zegt schrijver Matthijs van Boxsel (1957) over dit verhaal, zittend in zijn studeerkamer in Amsterdam. ‘Bij de mens is net als in het verhaal van de kikker…

We worden steeds slimmer, maar niet steeds wijzer, meent Paul Verhaeghe (1955). Alleen hebben we dat vaak niet door, omdat we kennis en wijsheid met elkaar verwarren, schrijft hij in zijn nieuwe boek Wijsheid. Verhaeghe: ‘Tot de kennis behoort een uitspraak als “twee plus twee is vier”. Wijsheid gaat over existentiële vragen: wie ben ik, waar kom ik vandaan, waar ga ik naartoe? Als je ze met elkaar verwart, krijg je ellende, want dan ga je op wijsheidsvragen een kennisantwoord geven. Terwijl dat helemaal niet kan.’ De Vlaamse emeritus hoogleraar klinische psychologie en psychoanalyse (Universiteit Gent) vertelt er graag meer over, maar eerst wordt er geluncht – hij denkt niet graag op een lege maag. Daarna, bij de koffie in zijn huis in Gent, volgt het interview. Wijsheid is een…

Bij de verschijning van The open society and its enemies in 1945 (in het Nederlands: De open samenleving en haar vijanden) had Karl Popper al naam gemaakt als wetenschapsfilosoof. Hij werd in 1902 in Wenen geboren in een Joods gezin. In 1928 promoveerde hij in de filosofie en in de eerste helft van de jaren dertig gaf hij les op een middelbare school (later zou hij uit die ervaring putten voor zijn beschouwingen over het onderwijs). Ondertussen werkte Popper aan zijn eerste belangrijke geschrift: Logik der Forschung (1934). Daarin zette hij zijn kernidee van het falsificatiecriterium uiteen: een theorie is pas wetenschappelijk als zij getoetst en onderuitgehaald kan worden. Je moet een bewering kunnen falsificeren. Het boek had onmiddellijk invloed op het filosofische debat en daarbuiten. Zo steunde Carl Jung…

De moeder van Gandhi was aanhanger van het jaïnisme, een Indiase leer die in de zesde eeuw voor onze jaartelling ontstond. Gandhi ontleende er twee concepten aan: ahimsa (radicale geweldloosheid) en anekanta (meerzijdigheid). Anekanta betekent letterlijk: ‘niet één zijde’. De leer van die niet-een-zijdigheid heet anekantavada. Jaïnisten geloven dat waarheid geen lichtschakelaar is tussen vals of waar, maar dat waarheid altijd vele kanten heeft, zoals een diamant. Het komt erop aan de beperktheid van je eigen perspectief te erkennen en nieuwsgierig te blijven naar andere perspectieven. Je moet de diamant kantelen. Vorig jaar ontmoette ik de Brits-Indiase milieufilosoof Satish Kumar. Tien jaar lang was hij een jaïnische monnik geweest. Vandaag de dag pleit hij voor ‘biodiversiteit, culturele diversiteit en waarheidsdiversiteit’. Bedoelde hij relativisme? Nee, dat niet. Waarheid was gewoon meerzijdig,…

‘Waarom zouden wij een filosoof inhuren?’ wordt mij vaak gevraagd. ‘Omdat een filosoof je kan helpen nadenken,’ antwoord ik. Vaak volgt dan de reactie: ‘Wij kunnen al goed nadenken. En we hebben geen tijd voor abstract gepraat.’ Waarop ik reageer: ‘Ja, dat is nu juist het probleem, dat je dat denkt.’ Meestal is dat prikkelend genoeg om een gesprekje uit te lokken: ‘Hoezo? Wat is dan het probleem?’ Ik steek vervolgens een verhaaltje af in de trant van: tijd is prioriteit. Als het belangrijk is, is er altijd tijd voor. Het probleem is niet dat er geen tijd is, maar dat de meeste mensen niet weten hoe ze moeten nadenken over wat belangrijk is. Wat hun leidende ideeën zijn of hun richtinggevende visie, de waarden en doelen waar het hun…

Filosoof Jeroen de Ridder vindt het een verwarrende tijd. Bestookt met nepnieuws, misinformatie en alternatieve feiten moeten we proberen ons standpunt te bepalen. En ondertussen bestaat er zelfs verwarring over de mate van verwarring, zegt De Ridder. ‘Uit onderzoek blijkt dat slechts een klein percentage van de berichten op sociale media nepnieuws is. Maar aan de andere kant: die paar berichten kunnen wel weer grote impact en een groot bereik hebben.’ Hoe weet je nu wat echt is en wat fake? Hij geeft zeven tips voor een goede mening. tip 1 Ken je denken ‘Het is goed om over je eigen denken na te denken. Onderzoek niet alleen je denkprocessen – je kunt dan bijvoorbeeld bij jezelf ontdekken dat je dingen vaak pessimistisch inziet – maar ook je aannames. Over…

Wat is geheugen? Filosofie is makkelijker als je denkt. Maar kun je denken zonder te herinneren? Een korte inleiding in de filosofie van het geheugen. Het wonderlijke aan het geheugen is dat we er iedere dag op vertrouwen en tegelijk niet goed snappen hoe H het werkt. Dat laatste merken we vooral wanneer we iets vergeten zijn. Wie niet op een naam of een idee kan komen, speurt rond in zijn gedachten. Vaak helpt het om te bedenken wanneer je er voor het laatst aan gedacht hebt. Hoewel er dus wel trucjes zijn om de herinnering te bespoedigen, blijft het onbegrijpelijk waarom iets je plotseling wél of juist niet te binnen schiet. Op zulke momenten verwonder je je misschien even over het geheugen. Maar meestal vergeet je hoe goed het…

Ik kan me nog goed herinneren hoe mijn geheugen me laatst in de steek liet. In een nostalgische bui wilde ik wat foto’s op een oude laptop bekijken van een vakantie van een paar jaar geleden. Na de bijbehorende oplader gevonden te hebben, sloeg de schrik mij om het hart: wat was het wachtwoord? Ik kon het me met geen mogelijkheid voor de geest halen. Na een paar pogingen zat de laptop een uur op slot. De volgende dag ging ik aan mijn bureau zitten, opende de laptop en typte op de automatische piloot het wachtwoord in. Het was alsof het toetsenbord een piano was en mijn vingers een bekend stuk inzetten dat ik lang niet had gespeeld. Mijn vingers konden mij vertellen wat ik zelf vergeten was. Hoe is…

‘De filosofie komt voort uit een verborgen religieuze kracht, uit de hoop waaruit onze beginselen ontstaan, beginselen waarop een ordening van de wereld berust waarin de duistere werkelijkheid doorzichtigheid, bestendigheid en zin verkrijgt. Filosofie is rede, tenminste, dat was ze in het begin. En daarin ligt het drama.’ Deze onheilspellende woorden zijn geschreven door de Spaanse filosoof María Zambrano (1904-1991). Ze stelt dat de rede en de hoop goed samen kunnen gaan in de poging van de mens om de wereld te doorgronden. Filosofisch denkwerk kan onze hoop echter net zo gemakkelijk om zeep helpen. Hoewel Zambrano grote bekendheid in de Spaanstalige wereld geniet, wordt ze in ons land nauwelijks gelezen. De eerste Nederlandse vertaling van haar essays, Over kennis van de ziel, vertaald door Mette Bouman en ingeleid door…

In het cederbos rondom de Manshuintempel in Kyoto staat een kleine tombe. Dit monument, opgericht door de Japanse microbioloog Takeo Kasabo, eert de triljoenen microben die zijn opgeofferd in naam van de wetenschap. Dat we normaal niet zoveel aandacht besteden aan de dood van microben – de verzamelnaam voor organismen die te klein zijn om met het blote oog te zien, zoals bacteriën, amoeben en gisten – is niet zo vreemd. Zonder microscoop zijn ze onzichtbaar, en zodra we onze handen wassen brengen we ze al in groten getale om. Sommige van hen, namelijk virussen, zijn volgens de wetenschappelijke definitie niet eens levend. Toch zou er op aarde geen leven, laat staan wetenschap, mogelijk zijn zonder deze kleine wezens. In Denken met microben laat Kristien Hens, hoogleraar bio-ethiek aan de…

jeugdtheater Als je maar lang genoeg tussen het vuilnis leeft, word je elkaar ook afvallig. De dansperformance Waste me (13+) van Maas theater en dans levert een grote berg afval op én scherpe kritiek op de consumptiemaatschappij. Tot 20 mei te zien, o.a. in Dordrecht en Deventer. maastd.nl theater De Duitse filosoof en rechtsgeleerde Carl Schmitt bood in 1933 de juridische middelen voor Hitlers machtsgreep. In de voorstelling Tegen de wet van filosofisch theatermaker Bo Tarenskeen verdedigt Schmitt in een interview met een mensenrechtenadvocaat zijn antiliberale denken. Te zien t/m 13 juni in o.a. Rotterdam en Tilburg. botarenskeen.nl dans Wat kunnen we leren van een zwamvlok? In Now we are earth. Rituals of Transformation III gaan dansers, koor en publiek op reis naar een mogelijke toekomst vol samenhang, niet alleen…

Coen Simon: ‘Ik zou je voor postmodernist uit kunnen maken, en dat zullen veel mensen ook doen, maar eigenlijk zeg jij dus: het echte kwaad komt van degenen die uitgaan van eenduidige waarheid.’ Frank Meester: ‘In een samenleving speelt iedereen een rol. We spelen met z’n allen een spel. Populistische politici stellen: “Ik speel geen spel, ik zeg wat de waarheid is en wat het volk echt vindt.” Dat is gevaarlijk. Je kunt veel beter zeggen dat je een spel speelt met elkaar. Dit geldt ook voor de wetenschap. Socrates plaatst naast elke waarheid de mogelijkheid van de onwaarheid. Dat is belangrijk om altijd te blijven doen.’ Dit is een bewerkt fragment uit de podcast Filosofie is makkelijker als denkt, aflevering ‘Kun je leven zonder leugen?’.…