Filosofie Magazine Editie 4 - 2024

Gaat het leven te snel? Dan wilt u te veel. Informatiestress? U wilt te veel. Tijd te kort? U wilt te veel. Hiermee is eigenlijk alles gezegd, maar ik vrees dat het u te snel gaat. We nemen niet zomaar iets aan, we willen meer weten. Zelf weten, maar dat kost ook meer tijd. Goed, laat ik dan dit beloven: neem alleen nog de tijd voor deze column en u zult inzien hoe u zichzelf voortdurend opjaagt en voor de gek houdt. Ik beloof u een helderheid die u lang niet meer heeft gehad. Eind twintigste eeuw deed de Duitse filosoof Peter Sloterdijk de profetische uitspraak ‘dat zwarte vrijdag-effecten tot het meest pregnante type gebeurtenissen van de eenentwintigste eeuw zullen horen’. Hij had het niet over de Black Friday, waarop…

INTERVIEW Ik kan niet puur door het te willen een kopje van de tafel vegen,’ zegt arts en filosoof Bert Keizer (1947). ‘Maar als ik jou vraag het een duwtje te geven, valt het. Dat is raar. Hoe kan iets geestelijks als een verzoek iets stoffelijks als een kopje van de tafel vegen? We kennen de causaliteit van biljartballen die tegen elkaar stoten. Maar een verzoek kan niet tegen een kopje stoten. In de oorzakelijke keten van mijn spierbewegingen bij het spreken en jouw spierbewegingen bij het duwen is geen verzoek te vinden. Je kunt geen geestelijke gebeurtenis in een spier frommelen.’ Ziedaar een voorbeeld van het lichaam-geestprobleem, waarover Keizer het onlangs verschenen boek Het raadsel van de geest schreef. Het boek leest als een grondige verdieping van Waar blijft…

01 Wat kan ik weten? ‘Wie kan twijfelen komt meer te weten. Wie kan blijven twijfelen vergaart zoveel kennis dat hij leert inzien hoe weinig hij weet. In het politieke bestuur kan weinig weten erg pro?jtelijk zijn. De bestuurder die hecht aan een imago van bekwaamheid wil nieuwe wetgeving op zijn naam schrijven. Het risico daarvan is dat de gevolgen nooit volledig te overzien zijn. Toen het toeslagenstelsel in 2005 werd ingevoerd, wist nog niemand dat er een schandaal uit zou voortkomen waarover later een kabinet zal vallen. Bestuurders accepteren dit soort risico's. Maar ervaren bestuurders laten hun ambtenaren wel tijdig weten dat zij geen schriftelijke waarschuwingen meer tegen hun nieuwe wet willen ontvangen. Die kunnen namelijk later tegen de bestuurder gebruikt worden. De bestuurder moet dus ook weten wat hij…

Bron feit Scheffer, M., E.H. van Nes, L. Kemp et al. (2023), ‘The vulnerability of aging states. A survival analysis across premodern societies’. PNAS 48, online gepubliceerd op 20 oktober 2023. ‘Er is een bekende paradox in de historische overgang van jagerverzamelaarssamenlevingen naar landbouwsamenlevingen. Bij een conflict zouden de landbouwers waarschijnlijk sterker zijn: een landbouwsamenleving is talrijker, doordat ze meer mensen kan voeden en meer gericht is op samenwerking. Maar als je naar individuen kijkt, zijn landbouwers zwakker dan jager-verzamelaars. Mensen waren na de overgang naar de landbouwsamenleving gemiddeld kleiner en werden meer door ziekten geplaagd. De vraag is dus: wat betekent het dat een samenleving sterk of zwak is? Dit onderzoek kijkt naar de kwetsbaarheid van historische staten naarmate ze “ouder” worden. Maar de sterkte of zwakte van een…

COLUMN De Amerikaanse filosoof Susan Brison werd tijdens een ochtendwandeling overmeesterd, verkracht en voor dood achtergelaten in een ravijn. Ze schreef er een (niet vertaald) boek over, Aftermath (2002). ‘Filosofie hielp me niet om me weer thuis te voelen in de wereld,’ constateert Brison. De filosofie die ze las was te ver verwijderd van de wereldverwoestende, fysieke ervaring die ze had doorstaan. Wilde haar onderzoek waarachtig zijn, dan moest Brison ‘filosofie doen’ vanuit haar eigen verhaal. Ieder mens heeft een wereldbeeld nodig om goed en waarachtig door het leven te kunnen navigeren. Filosofie kan daarbij helpen. Maar wat als er iets gebeurt wat zo heftig is dat het niet zomaar te integreren valt in jouw beeld van de wereld tot nu toe? Na dit trauma moest Brison haar wereldbeeld helemaal…

MOREEL DILEMMA ‘Kunst en politiek zijn ondanks hun conflicten en spanningen met elkaar verbonden en zelfs onderling afhankelijk,’ stelde Hannah Arendt in De crisis in de cultuur. Harmonieus is de relatie tussen kunst en politiek niet; ze kunnen elkaar lelijk bijten. De laatste jaren woeden stevige discussies over de heruitgaven van klassieke boek- en filmproducties. Bij het opnieuw vertellen van de verhalen wordt de bril van sociale rechtvaardigheid opgezet. Racisme, seksisme en bodyshaming worden eruit gehaald, inclusie en diversiteit toegevoegd. Zo zwom vorig jaar een gekleurde kleine zeemeermin over het grote doek, verdween het n-woord uit de Engelse hertaling van de James Bond-boeken van Ian Fleming en werden suggestieve associaties uit verhalen van Roald Dahl geschrapt. Mogen we klassieke werken herschrijven om recht te doen aan de gevoeligheden van nu?…