Filosofie Magazine Editie 1 - 2024

OPENING Aan het begin van de zomer zag ik niet ver van mijn huis, in het Groningse Noorderplantsoen, een oude man voor mijn vader aan. De man in poloshirt en met een vrijwel leeg rugzakje op zijn rug liep aan de overkant van de straat, zichtbaar in zichzelf gekeerd. De situatie was op veel manieren vreemd. Ik had mijn vader al jaren niet buiten het verpleeghuis gezien, en zeker niet in Groningen, in z'n eentje. Maar het allergekst was dat het sowieso niet kon, omdat mijn vader al niet meer leefde. Op afstand was de gelijkenis echter zo sterk dat ik kort aan mezelf twijfelde. Was de dood van mijn vader een paar maanden eerder alleen maar een nare droom geweest? Wat wil je als je iemand liefhebt? Waarnaar verlang…

INTERVIEW 'Het gaat niet goed met mij, ik word mishandeld.' De moeder van Didier Eribon (1953) liet vanuit een verzorgingshuis in de buurt van Reims dit soort berichten op zijn antwoordapparaat achter, meestal 's nachts. Uiteindelijk heeft ze er zeven weken gewoond. De laatste vier weken weigerde ze te eten, te drinken én te spreken, waarna ze overleed. 'Ze had besloten dat haar leven ten einde was,' zegt Eribon. 'Toen ze er werd opgenomen zei de arts: “Let op de eerste twee maanden.” Ik wist niet waar hij op doelde. Later begreep ik dat hij verwees naar wat in de geriatrie het syndrome de glissement heet: mensen laten zich afglijden, een onbewuste zelfmoord. Maar bij mijn moeder is het eerder een bewuste zelfdoding geweest, als ik denk aan die berichten…

01 Wat kan ik weten? 'Ik kom uit de gereformeerde traditie, waarin wordt gedacht dat de waarheid kenbaar is. Dat bouwwerk viel in duigen zodra ik de wereld introk. Het was een bevrijding, maar leidde ook tot een existentiële crisis: waar moet ik mijn morele beslissingen op baseren? In mijn boek Ontrafeld onderzoek ik hoe mensen hier in het verleden mee omgingen. In de prehistorie was waarheid niet universeel. Godsdienstoorlogen en ideologische oorlogen ontstonden pas toen we ervan overtuigd raakten dat er één waarheid is en dat wij die in pacht hebben. Het christendom heeft ons geleerd dat “het goede” bestaat én dat het van ons verlangd wordt. Moraal en religie gaan een verbond aan. Maar wanneer je het geloof in een absolute waarheid verliest, moet je op je eigen kompas…

Ook harde feiten moeten worden geïnterpreteerd Bron feit Lai, C., S. Tanaka, T.D. Harris en A.K. Lee (2023), 'Volitional activation of remote place representations with a hippocampal brain–machine interface'. Science 382, 566-573. 'Het idee bestaat dat je bij verbeelding een soort projectiescherm uitrolt in je hoofd waarop vervolgens een voorstelling van de werkelijkheid wordt geprojecteerd. Die moet dan zo goed mogelijk overeenkomen met de buitenwereld. Een mooie fantasie, maar we moeten die niet al te serieus nemen. Want als verbeelding een voorstelling in je hoofd is, wie kijkt er dan naar? Is dat een kleine versie van jezelf, een zogeheten “homunculus”? Maar zit er dan in het hoofd van die homunculus een nog kleiner mannetje naar een nog kleiner schermpje te kijken? Zo kun je eindeloos doorgaan. Toch lijkt dit…

'Eigenlijk ben jij een heel spirituele denker,' merkte de moderator op na afloop van mijn praatje. Acuut voelde ik me verlegen. Hier in het Westen nemen filosofen vaak uitdrukkelijk afstand van spiritualiteit. Mijn studie filosofie doordrong mij van het belang van feitelijkheid, van de noodzaak tot logisch redeneren, van de schoonheid van slanke verklaringen. Die waarden zijn diep bij mij ingedaald, en daar wil ik voor staan. Tegelijkertijd: de wereld is groot en gaat mijn bevattingsvermogen te boven. Als het spiritueel is om dat besef niet weg te redeneren, maar juist een plek te willen geven in je leven, dan ben ik inderdaad spiritueel. Juist omdat filosofen in onze contreien niet graag over spiritualiteit praten, vind ik het verfrissend dat de toonaangevende Duitse neurofilosoof Thomas Metzinger er in zijn nog…

MOREEL DILEMMA In 2017 kende het parlement van Nieuw-Zeeland de Whanganui-rivier rechten toe. Het was een mijlpaal in de strijd om rechten voor de natuur, die in een flink aantal landen navolging heeft gekregen. Zo zijn aan de rivier Magpie in Canada negen rechten verleend, waaronder het recht om te stromen, het recht op bescherming en het recht om iemand aan te klagen. In Europa is het eerste natuurgebied met de status van rechtspersoon de lagune Mar Menor, die door de Spaanse overheid is erkend als 'ondeelbaar biologisch, ecologisch, cultureel en spiritueel subject'. De Nederlandse primeur ligt in Zuid- Limburg, waar de gemeente Eijsden-Margraten onlangs instemde met een voorstel om de natuur een voogd te geven die opkomt voor de belangen van flora en fauna. Veel voorstanders van natuurbehoud omarmen…