Inhoudsopgave van Editie 3 - 2019 - National Geographic Special

Volgens de Romeinse overlevering vond de stichting van de stad Rome plaats in het jaar 753 v.C. Onze kennis over deze vroegste periode berust voor het grootste deel op Romeinse geschiedschrijvingen, die honderden jaren na de gebeurtenissen zijn opgetekend. In de tijd van de grote Romeinse historici was Rome veruit de machtigste staat van het Middellandse Zeegebied, en het is dan ook vanuit het perspectief van de overwinnaar dat de geschiedenis werd geschreven. Zij baseerden zich op de mondelinge overlevering en pasten de werkelijkheid soms aan aan het glorierijke verhaal dat ze wilden vertellen over hun stad. Het is belangrijk deze wetenschap in het achterhoofd te houden bij het lezen van dit eerste deel uit de collectie Rome. In de tekst vindt u vaak verwijzingen naar de bronnen van de…

Er is geen hard bewijs voor fonetische verwantschap tussen het Etruskisch en een andere bekende levende of dode taal. Maar hun alfabet is een westerse variant van het Griekse alfabet van de eilandbewoners van Chalkis (Euboea). Het fonologische verspreidingsgebied van de Etruskische taal viel in de 9de eeuw v.C. samen met dat van de Villanovacultuur, hoewel daar ook de taal van de Raeti en Umbrisch werd gesproken. Al in de 6de eeuw v.C. was het gebied tweetalig: Latijn en Etruskisch. Maar de taal van de Romeinen kreeg de overhand, zodat aan het begin van de keizertijd op het Italisch schiereiland geen Etruskisch meer werd gesproken. Anders dan de gesproken taal, waarvan de oorsprong duister is, heeft het Etruskische alfabet een duidelijk voorbeeld. Het is een westerse variant van het Griekse…

2000-1300 v.C. Eerste migraties. Komst van Indo-Europese volken op het Italische schiereiland. Apennijnse beschaving en proto-Villanovacultuur. 1300-1000 v.C. Mythische aankomst van Aeneas. Deze held uit de Trojaanse Oorlog zou Lavinium, Veii en andere Etruskische steden hebben gesticht. Lydische kolonies in Umbrië. 1000-800 v.C. Etruskische beschaving. Overheersing van Tuscia. Expansie van de Terramarecultuur in Latium. Mythische stichting van Tarquinia. Villanovische lente. 800-700 v.C. Mythische stichting van Rome. Komst van de Chalcidianen op Ischia. Griekse kolonies in Cumae en op Sicilië. Invoering van het Griekse alfabet. 700-600 v.C. Etruskische expansie in Latium. De Etruskische vloot heerst op de Middellandse Zee. Tarquinius Priscus is de eerste Etruskische koning van Rome. 600-509 v.C. Servius Tullius op de troon. De klassering in centuriae wordt ingevoerd. Tarquinius de Arrogante is laatste Etruskische koning van Rome. Gallische…

Servius Tullius, zesde koning van Rome, voerde als een groot staatsman publieke werken uit. Hij legde burgers belastingen op naar rijkdom en inkomen, organiseerde de strijdkrachten, kondigde de Constitutio serviana af die een voorbode was van de republiek en stelde een fiscaal systeem en regelgeving op die, hoewel ze zich bleven doorontwikkelen, eeuwenlang van kracht bleven. Servius Tullius breidde ook de stadsgrenzen uit door de inrichting van de zogeheten ‘Serviaanse stad’. Daarbij werd de stad in vier grote zones opgedeeld. De vorst zou de oorspronkelijke fysieke stedelijke indeling hebben aangehouden – die volgens de overlevering teruggaat tot de stichting van de stad door Romulus – en daar politieke betekenis aan hebben gegeven. Elke zone viel toe aan een bepaalde tribus (Palatina,Collina,Esquilina en Suburana), die conform zijn economische situatie duidelijk afgebakende…

509 v.C. Tarquinius de Arrogante wordt ten val gebracht. Benoeming van twee jaarlijkse praetoren die later consuls worden: een diarchie ter vervanging van de monarchie. 494 v.C. Eerste afscheiding van het plebs. De Aventijn wordt ingenomen om de Romeinse staat te dwingen tot onderhandelingen en een verbond. De patres geven toe. 471-390 v.C. Het volk zweert zijn tribunen in. De Decemviri ontwerpen de Twaalftafelenwet. Galliërs plunderen Rome. 328-197 v.C. Rome zegeviert. Overheersing van Latium, Etrurië en Campania. Sicilië is de eerste Romeinse provincie, daarna volgen Corsica, Sardinië en Hispania. 218-133 v.C. Tweede Punische oorlog. Rome valt Gallië binnen. Scipio Aemilianus belegert Numantia in Hispania. Tiberius Gracchus volkstribuun. 107-23 v.C. Opstand van Sertorius. Derde Servile Oorlog en de Gallische oorlogen. Julius Caesar wordt vermoord. Politieke crisis in Rome. Augustus eerste keizer…

In Rome groeide het aantal religieuze sekten, goden en liturgieën sterk. De goden kregen ook steeds persoonlijker trekken. Elke god bracht weer talrijke goddelijke figuren voort, allemaal met hun eigen naam en cultus. Vandaar dat de Romeinse publieke cultus voortdurend veranderde. Dit in tegenstelling tot de particuliere dodencultus, die eeuwenlang dezelfde archaïsche manes, penates en lares hield. Voor de mensen uit de klassieke oudheid was elke dode een god. De Romeinen noemden hen manes (goddelijke schimmen). De graftombes waren hun tempels. Ervoor stond een offeraltaar, net als bij de tempels van de goden. Manes, penates en lares werden thuis vereerd met rituelen. De pater familias voerde die uit. Voor de manes, de mythische personificaties van dode vaders en moeders, werd twee keer per jaar een festival gehouden in Rome: de…

De magistraturen waren hiërarchisch ingericht en werden door verkiezing gevuld. Ze waren collegiaal en duurden één jaar. De dictatuur werd vervuld door één persoon, maar bleef beperkt tot de periode die nodig was om een specifiek doel te bereiken (met een maximum van zes maanden). De dictator werd bijgestaan door een ritmeester, die hoofd was van de cavalerie. Consuls, praetoren en censoren werden gekozen in de comitia centuriata en raadsleden uit tribunen en quaestoren in de comitia tributa (volksvergaderingen). De twee censoren, die vanaf de Lex Ovinia voormalig consul moesten zijn, stelden de lijst met senaatsleden op. Zij werden benoemd voor het leven. MACHTSSYMBOLEN Machtssymbolen waren de curulische zetel (klapstoel zonder rugleuning), de fasces (een roedenbundel met een bijl in het midden) en een purperen toga. De lictoren, de ambtenaren…

tot 500 v.C. Latijnse Liga. Om hun onafhankelijkheid van Rome te verdedigen, sluiten de Latijnse steden in het heilige bos van Ferentinae een bondgenootschap. 493 v.C. Slag bij het meer van Regillus. Rome gebruikt de overwinning van zijn legioenen om een nieuwe liga op te richten en een gezamenlijk leger onder haar bevel. 406-396 v.C. Beleg van Veii. Na de belegering en de inname van Veii door het Romeinse leger onderwerpt Rome de Latijnse volken die deze Etruskische stad steunden. 381 v.C. Opstand van Tusculum. Na onderwerping van deze stad geeft Rome de bevolking volwaardig burgerschap. Zo gaat het ook met andere steden. 342 v.C. Eerste Samnitische Oorlog. De Latijnse Liga eist van Rome de gelijkheid terug die verloren is gegaan door de grondwet van de nieuwe Liga. Rome accepteert…

De Apollo van Veii hoorde bij een groep beelden van de beeldhouwer Vulca die de strijd van Apollo en Heracles om de hinde van Keryneia (een van Heracles’ werken) verbeeldt. Zoals Plinius de Oudere in zijn Naturalis historia schreef, heeft dezelfde kunstenaar in opdracht van Tarquinius Priscus het enorme standbeeld van Jupiter Capitolinus in Rome gemaakt (Nationaal Etruskisch Museum, Rome). HET HOOFD VAN HERMES Deze kop van Hermes, ook een werk van Vulca, maakte deel uit van de groep van Apollo, Heracles en de hinde. Hermes probeert de tegenstanders te sussen. Het werk is gemaakt voor de tempel van Minerva in Portonaccio (Nationaal Etruskisch Museum, Rome).…

In 343 v.C. deed Tarentum, de belangrijkste stad in Magna Graecia, een dringend verzoek om hulp aan moederstad Sparta. Een leger van vijandige Italiërs, huurlingen die van plunderen hun broodwinning hadden gemaakt, bedreigde de stad. De koning van Sparta, Archidamus III, nam persoonlijk de leiding over het leger om de Tarentijnen te bevrijden van deze ‘barbaren’. De koning had Sparta verdedigd in Leuktra, in de Peloponnesos en tegen Thebe, en had Lyttos geholpen tegen Knossos. Het leger van Archidamus, dat versterkt was met Tarentijnen, werd geconfronteerd met grote aantallen barbaarse krijgers uit Bruttium (Calabrië), Apulië, Lucanië (Basilicata), Samnium en Campania. Deze spraken allen Oskisch en waren erop gebrand het grondgebied van Magna Graecia te plunderen en te bezetten. Daar lagen immers vruchtbare en goed gecultiveerde gronden. De Tarentijnen en Spartanen…

Aan het eind van de 3de eeuw v.C. waren het in patriciërsfamilies de vaders die de opvoeding van hun zonen op zich namen zodra die zeven jaar waren. De jongens leerden lezen, schrijven en rekenen en maakten kennis met het sociale en politieke leven wanneer ze hun vader vergezelden naar het gerecht en andere openbare activiteiten. Op zestienjarige leeftijd was de opvoeding afgelopen. Dan verruilde de adolescent tijdens een religieuze ceremonie zijn toga praetexta (met paarse rand) voor een toga virilis. Vervolgens werd hij toevertrouwd aan een familievriend bij wie hij een jaar lang stage liep. Dan werd hij onder de voogdij van een politieke figuur gesteld om twee jaar lang militaire dienstplicht te vervullen. Het opvoeden van meisjes was het werk van hun moeders. Vanaf de 3de eeuw v.C.…

De nexi, schuldslaven, waren burgers en hadden een andere rechtspositie dan slaven. In feite was de nexum een systeem dat landeigenaren hanteerden om de plebejers die hun land bewerkten, tot horigen te maken. Die laatsten moesten zich in de schulden steken voor onder meer voedsel, kleding en medicijnen, die ze kregen in ruil voor toekomstige oogsten. In de 4de eeuw v.C. werd deze vorm van dienstbaarheid afgeschaft door het toekennen aan het volk van gebieden die tijdens interne oorlogen veroverd waren, en door de Lex Poetelia Papiria de nexis (326 v.C.). De nexi werden boeren. Tijdens de Republiek kon manumissie het wettelijk vrijmaken van slaven, plaatsvinden via het testament, door inscriptie van de slaaf als vrij man tijdens de volkstelling en met de staf (vindicta). In het eerste geval werd…

343 v.C. Eerste oorlog. De Sidicini vragen de Campaniërs om hulp tegen de Samnieten. Ze vallen Capua aan. Rome verklaart de Samnieten de oorlog. 341 v.C. Samnium verzoekt om vrede. Door de nieuwe alliantie met Rome komen de Volsken, de Sidicini, de Campaniërs en de Latijnen in opstand tegen Rome. 328-326 v.C. Tweede oorlog. De Samnieten rebelleren tegen de stichting van een Romeinse kolonie in Fregelas. De annexatie van Neapolis leidt tot een nieuwe oorlog. 321-304 v.C. Langdurig conflict. Slag bij de Caudijnse passen. Na jaren van oorlog en nadat de Etruskische bondgenoten zijn verslagen, sluit Samnium vrede. 298-290 v.C. Derde oorlog. Samnieten, Galliërs en Etrusken beginnen de derde Samnitische oorlog. De slag bij Sentinum eindigt in een zware nederlaag voor de Samnieten. 290 v.C. Einde aan de vijandelijkheden. Rome…

Het Romeinse verlies bij de Caudijnse passen en de vervorming van deze episode in de eeuwen daarna, toont een andere kant van het Romeins imperialisme: het systematische gebruik van geschiedschrijving als staatspropaganda. Verhalen krijgen een draai om het beeld van Rome te flatteren: sterk, machtig en onverslaanbaar. De fabelvorming waarmee de patres hadden gereageerd op de bezetting van Rome door de Galliërs in 390 v.C. werd herhaald. De senaat weigerde het pact te bekrachtigen dat door de consuls was ondertekend. Om vrede te kunnen sluiten, moest er een ceremonie plaatsvinden met fetiales(priesters), bloedoffers (runderen of schapen) en rogatio (gebed). Zo zouden de goden zich verbinden aan het pact. Het ging om de afkondiging van heilige normen en overtreding daarvan zou persoonlijk door de gezamenlijke goden worden bestraft. De Samnieten en…

281 v.C. De noodkreet. De Tarentijnen vragen koning Pyrrhus om hulp tegen Rome. Pyrrhus komt met 25.000 man uit Griekenland. 280 v.C. Heraclea. Pyrrhus traint de Tarentijnen in Italië. In Heraclea voert hij strijd tegen 30.000 Romeinse manschappen: een pyrrusoverwinning. 279-278 v.C. Asculum (Ascoli). Tweede pyrrusoverwinning, met nog meer slachtoffers dan in Heraclea. In 278 v.C. trekt Pyrrhus naar Sicilië. 275 v.C. Benevento. Na het fiasco op Sicilië keert Pyrrhus terug naar het vasteland waar de Romeinen hem in Benevento verslaan. Hij keert terug naar Epirus. 275-272 v.C. Reeks opstanden. Ondanks de nederlaag van Pyrrhus zetten de Lucaniërs, Bruttiërs en Samnieten hun oorlog tegen Rome voort. 272 v.C. Romeinse overwinning. Het leger van Rome valt Magna Graecia binnen en bezet Tarentum. Het veroverde gebied wordt verdeeld onder de legionarii.…

Pyrrhus van Epirus (319-272 v.C.) werd na de nederlaag in de slag bij Ipsos de gijzelaar van Ptolemaeus I, die op hem gesteld raakte. Na zijn huwelijk met een van zijn dochters schonk Ptolemaeus I hem een leger om zijn koninkrijk Epirus te heroveren. In 295 v.C. lukte hem dit. Hij deelde de macht met zijn oom Neoptolemus II, tot hij deze liet vermoorden. Hij viel Macedonië binnen gesteund door Lysimachus die hem in 285 v.C. weer uit de regio verdreef. Pyrrhus was net op tijd terug in Epirus om in te gaan op de hulpvraag van de Italiotische kolonies. De Tarentijnen boden hem aan om zodra hij daar aankwam, de leiding te geven over een enorm leger van Grieken, Samnieten, Lucaniërs, Bruttiërs etc. Vervolgens stuurden de Tarentijnen een vloot…

Pyrrhus beëindigde de strijd met Rome om met zijn hoplietentroepen, olifanten en Afrikaanse ambities, Syracuse te hulp te schieten. Van Agathocles, de tiran van de stad, kreeg hij de poleis Leukas en Korkyra als bruidsschat toen hij zijn dochter huwde. De leiders in Syracuse die Pyrrhus hadden gesmeekt te komen, wilden niets weten van een campagne in Afrika. Aan zijn kortstondige tirannie kwam al snel een einde toen Pyrrhus een van hen doodde en daarmee alle Sicilioten tegen zich in het harnas joeg. Zo had hij zichzelf in eenzelfde situatie gemanoeuvreerd als de spreekwoordelijke Damocles. Deze hoveling van Dionysios I moest ooit een lesje worden geleerd. Een dag werd hij vastgeketend aan de troon met een zwaard boven zijn hoofd, dat bungelde aan een paardenhaar. Pyrrhus moest terugkeren naar Tarentum…

Grieken en Romeinen praktiseerden twee godsdiensten die net zo oud waren als hun beschavingen. Binnen het gezin was dat die van de anima(ziel),de laresen de overleden voorouders en daarbuiten die van natuurkrachten die tegen elkaar streden en de wereld tot een slagveld van allerlei goddelijke krachten maakte. Elke rivier, vulkaan, hemellichaam en meteorologische gebeurtenis was het werk, de handeling en het wezen van een god. De goden waren de intelligentie, nagedachtenis en de ziel van levenden en doden, maar ook de krachten van de buitenwereld die het leven beheersten. In de loop der tijd veranderde de huiselijke cultus en die van de doden weinig of niets, maar die van de goddelijke krachten juist wel. Stap voor stap introduceerden de Grieken hun pantheon, soms met de Etrusken als tussenpersoon. Zo kreeg…

ARNO KANTELBERG Hoofdredacteur SERVAAS NEIJENS Managing editor SAMANTHA SIMON Hoofd vormgeving ROBBERT VERMUE Redacteur ESMEE VAN DIJK Redacteur BARBERA BOSMA Redacteur ESMEE BAKKER Redactiestagiair, redactie@natgeo.nl VERTALINGEN Textcase, Deventer MEDEWERKERS Marion Rhoen, eindredactie SALES Fadoua el Harrak, salesmanager , fadoua.el.harrak@hearst.nl Jerome Thenu, trafficmanager : jerome.thenu@hearst.nl Voor België: Stefanie Van Biesen, vanbiesen.stefanie@guj.com, tel.: +32 (0)9 235 0212 MARKETING Simone Beekman marketingmanager: simone.beekman@nationalgeographic.nl PRODUCTIEMANAGEMENT Hans Koedijker, Joyce van Onselen, Dennis Smith DRUK EN AFWERKING Habo DaCosta BV, Vianen DISTRIBUTIE LOSSE VERKOOP Nederland: Aldipress. België: AMP…

Voor de allereerste Romeinen lag de grens van de Italische wereld in de Povlakte, een gebied dat Gallia Cisalpina heette, en dat werd bewoond door Keltische (Gallische) stammen. In het huidige Toscane en Umbrië leefden de Etrusken. Aan de zuidkust lagen veel Griekse kolonies die samen het zogeheten Magna Graecia vormden. In het centrum van het schiereiland en langs de Apennijnen leefden diverse Italische volken, waaronder het Samnitisch bondgenootschap en de Latijnen in de Tibervallei. Over die periode weten we weinig meer dan de oorsprongsmythen die zijn opgetekend door latere bronnen. Wel hebben we enig bewijs dat het Etruskische Rome welvarender was dan het Rome van anderhalve eeuw na de verdrijving van de laatste Etruskische koning. In de klassieke periode leefden op het Italische schiereiland een gecompliceerd kluwen van stammen…

Dit Etruskische standbeeld uit de 5de eeuw v.C. stelt een krijger voor die een offer brengt aan de god Ares (de Romeinse Mars). Hij is gevonden in een klooster in Todi (vandaar zijn naam). Het bronzen beeld is 141 centimeter hoog en heeft duidelijk Griekse invloeden. Hetheeft een inscriptie in de Umbrische taal met Etruskische letters. Op het beeld staat de naam van de gever: Ahal Trutitis. 1 PLENGOFFER De krijger brengt een plengoffer aan de god van de oorlog door vloeistof op de aarde te gieten uit de platte offerschaal die hij in zijn rechterhand hield. 2 LINKERHAND Hij steunt op een speer die samen met de offerschaal en het standbeeld te zien is in de Vaticaanse Musea in Rome. ETRUSKISCHE HELM Deze helm in Griekse stijl is afkomstig…

Op het hoogtepunt van de Etruskische beschaving was de ‘stedenbond’ haar belangrijkste institutie. Er leefden Etrusken, Liguriërs, Venetiërs, Umbriërs, Latijnen etc. Vrouwen speelden een belangrijke rol in deze samenleving, die als matriarchaal werd beschouwd. Over de Etrusken is maar weinig bekend. Herodotus schrijft dat ze van de Lydiërs afstammen. Sommige inscripties op Lemnos bevestigen deze veronderstelling, maar in cultureel opzicht heeft Etrurië niets van doen met deze Aziatische beschaving. Het enige wat zeker is, is dat de Etrusken zich vermengden met de oorspronkelijke bewoners ten zuiden van de Po tot aan de Tiber. Ze verrijkten Latium met ingenieuze waterwerken en religieuze plechtigheden. Ook leverden ze het alfabet dat de Latijnen hebben overgenomen. Ze waren een zee- en handelsmacht, bewerkten ijzer, bouwden ommuurde steden en richtten de tempel van Jupiter op…

De overlevering koppelt de Etruskische koningen van Rome (Tarquinius Priscus, Servius Tullius en Tarquinius de Arrogante) aan de stad Tarquinia. De komst van de vader van Tarquinius de Oude, de rijke Demaratus die door de tiran Cypselus uit Korinthe was verdreven, lijkt de economische expansie van Korinthe en de westelijke kolonies in Italië te illustreren. De prominente rol van twee vrouwen, Tanaquil (de vrouw van Tarquinius de Oude) en Tullia (dochter van Servius Tullius) in de benoeming van de koningen, past ook bij de invloed van het oostelijke Middellandse Zeegebied op de nieuwe opvattingen over het charisma van macht. De economische en sociale veranderingen in Rome van de Tarquinianen waren gebaseerd op steun aan het volk tegen de patricische aristocratie. Ook belangrijke werken in Rome op het gebied van drooglegging…

Rond 500 v.C. bereidden op Sicilië de Carthagers en het Griekse Syracuse zich voor om de heerschappij over het eiland gewapend te beslechten. Tarente en Crotone in Magna Grecia (de naam voor de Griekse kolonies in Zuid Italië en Sicilië) beleefden op dat moment een bloeiperiode. In Midden-Italië waren er grote politieke en sociale omwentelingen die alles te maken hadden met de politieke catastrofe die de Etrusken in Campania trof. Rome maakte in die jaren (tussen 520 en 450 v.C.) de ernstigste crisis in zijn geschiedenis door. Daardoor werd niet alleen de economische ontwikkeling afgeremd, ook de onafhankelijkheid liep gevaar. De teloorgang van Zuid-Etrurië had de macht van de Tarquinianen in Rome een zware klap toegebracht. Deze Etruskische dynastie was er door energiek beleid in geslaagd om Rome meer dan…

Om het hoofd te bieden aan onrust die ontstond door vijandige buurlanden, creëerde de Republiek de functie van dictator. Prototype hiervan was Lucius Quinctius Cincinnatus, die de Aequiërs in 458 v.C. had overwonnen en die op oudere leeftijd opnieuw dictator werd. Het gevaar van het dictatorschap was de bestendiging van de dictator die aan de macht was. Vandaar het voorbeeldkarakter uit de legende van Cincinnatus, voor wie een dictatuur van zestien dagen volstond om de geallieerde legers van de Aequiërs en de Volsken te verslaan. Er is geen bewijs dat de Aequiërs dat jaar een grote nederlaag leden. De kronieken lijken aan te tonen dat Cincinnatus een voorbeeldige dictator was. Hij koppelde militaire daadkracht aan de wil om het imperium terug te geven aan de senaat zodra de politieke of…

In de koningstijd zorgden de slachtoffers of nabestaanden van fysieke agressie zelf voor wraak, straf en genoegdoening. De rol van de staat was beperkt tot het waarborgen van dit recht, dat in de Twaalftafelenwet is vastgelegd als jus talionis (‘vergeldingsrecht’). In het nieuwe strafrecht was de Staat de uitvoerende macht in plaats van het slachtoffer. Na de oprichting van een Openbaar Ministerie moest er onderscheid worden gemaakt tussen delicten die persoonlijke schade hadden berokkend en misdrijven die maatschappelijke schade hadden aangericht. Het laatste type misdrijf was aanleiding voor een openbare procedure met openbare processen en sancties. Tijdens het strafrechtelijk onderzoek onderging de verdachte een questio (verhoor), waarbij hij gemarteld mocht worden door geseling en branden. Dit werd uitgevoerd door de gevangene vast te zetten in een klem. Doodstraf werd voltrokken…

Een etnische identiteit was moeilijk te definiëren op het schiereiland. Wat de volken van Latium vooral verenigde, was een gedeelde oorsprongsmythe en religieuze culten die daaruit voortvloeiden. Jupiter Latiaris, zoon van een faun (een lokale god) en koning van de Laurentes uit Lavinium, werd na zijn dood in de strijd tegen de Etrusken van Cerveteri, de gemeenschappelijke god van de Latijnen. De Latijnse Liga was een bondgenootschap van dertig steden in Latium (volgens de overlevering) dat eind 6de eeuw v.C. werd gesloten. Als symbool van het defensieve karakter van deze federatie, die was opgericht om gemeenschappelijke vijanden het hoofd te bieden, vierden de bondgenoten van de Liga de zogeheten Feriae Latinae ter ere van Jupiter Latiaris, de god ‘die vermist raakte in de strijd’. Na de ontbinding van de Liga…

In de 5de eeuw v.C. duiken de Kelten voor het eerst op in de overlevering. Sommige Grieken noemden ze Galaten, bij de Latijnen heetten ze Galliërs. Voor Dionysus van Halicarnassus en Herodotus bleven het Kelten; Romeinen schoren ze over één kam met de Germanen. De archeologie plaatst de oorsprong van deze beschaving in de midden-bronstijd. Vondsten uit het Beierse Rijnbekken en aan de oevers van de Donau laten zien dat daar de wieg van de Keltische beschaving heeft gestaan en dat ze zich vanuit die regio heeft uitgebreid. Van de Keltische invasies van West-Europa in het eerste millennium v.C. was de plundering van Rome vanaf 390 v.C. er een van vele. Recente studies lijken aan te tonen dat deze invasies op het vasteland werden voorafgegaan door sterke proto-keltische stromingen die…

In het vroeg-Romeinse gezin had de vader (de pater familias) de absolute macht. Hij had deze rechten geërfd van zijn vader. Zijn wettige vrouw, hun zonen, kleinzonen en hun respectievelijke vrouwen, plus alle ongehuwde dochters waren van hem afhankelijk, inclusief alle zaken die ieder van hen bezat. In Rome was deze huiselijke eenheid de basis van de sociale orde. Het gezin bleef voortbestaan tot alle mannelijke nakomelingen van de stichter waren uitgestorven. Na meerdere generaties verzwakte de band tussen familieleden echter. Daardoor ontstonden er gens, om personen in één geslacht te scharen die weliswaar dezelfde naam droegen, maar zich de tussenliggende generaties niet altijd precies konden herinneren. De graad van verwantschap die er tussen hen bestond was daarom niet altijd duidelijk. De machtselite Volgens de overlevering stammen de oorspronkelijke patriciërs…

Slaven waren rechteloos en hadden dezelfde juridische status als een lastdier. Op drie manieren kon iemand in slavernij komen: via geboorte (kinderen van slaven die in het huis van de meester werden geboren, waren de zogeheten vernae),omdat iemand krijgsgevangen was genomen en als slaaf werd verkocht om de buit van de overwinnaars te spekken, of omdat iemand capitis deminutio opgelegd had gekregen: verlies van de burgerstatus. Deze straf werd toegepast op personen die de volkstellingen of militaire dienst weigerden. Er zijn geen documenten of getuigenissen die erop wijzen dat er onder de Romeinse bevolking veel slaven waren. Alles duidt erop dat de meesten deel uitmaakten van de oorlogsbuit van het Romeinse leger en dat het dus vrouwen en kinderen betrof, en kinderen die in het huis van de meester waren…

In de Romeinse binnenlandse politiek was de vorming van een nieuwe en complexere heersende klasse van grote betekenis. De klasse ontstond door kanalisering van het conflict tussen patriciërs en plebejers. De plebejers kregen eerst toegang tot het consulschap, kort daarna volgden andere magistraturen. Nadat de Gallische bedreiging was uitgeschakeld, de Volsken en Aequiërs verslagen, de Etrusken de kop ingedrukt na de wapenstilstand met Cerveteri en Tarquinia en Latium was onderworpen na de Latijnse oorlogen, leidde deze nieuwe heersende klasse, die sterker en eendrachtiger was dan de vorige, de uitbreiding naar het zuiden van het schiereiland. In het begin van de oudheid stonden drie grote groepen volken gezamenlijk bekend als Italiërs: de Umbriërs, de Osken en de Samnieten. Zij bevolkten het gebied langs de Apennijnen van Umbrië tot Calabrië. Algemeen wordt…

De Samnieten vereerden een goddelijke triade: Victor, god van de macht, Hercules, god van de kracht en de oorlog, en Ops, de Sabijnse godin van vruchtbaarheid en voortplanting, zowel van mens als dier. Bijna een halve eeuw lang vochten de Samnitische god Hercules en de Romeinse god Mars tegen elkaar, als anonieme soldaten in hun respectievelijke legers. Daarom brachten de manschappen plengoffers voorafgaand aan een veldslag. Als vrede werd gesloten, verenigden de strijdende goden zich tijdens een ceremonie die de heilige vijanden met elkaar verzoende. Na afloop van alle veldslagen was Rome uiteindelijk de winnaar en nam de goden over van de overwonnen buren. Rome decimeerde zijn overwonnen tegenstanders niet, zoals de Grieken en andere volken deden, maar nam hen op in zijn vroeg-imperialistische staat. Nadat Quintus Fabius Maximus Samnium…

Deze opgegraven wapenuitrusting werd gebruikt door legioenen na de Samnitische oorlogen. De werpwapens, met name de pilumen het verutum, zijn afkomstig van de Samnieten; het schild komt uit Griekenland. Reconstructie door Peter Connolly. 1 ZWAARDEN EN WERPWAPENS Klingen en punten van een zwaard (gladius); lans; pijl; zware en lichte werpsperen (pilum); pijlen (pila) zonder gevest. Een kort zwaard (kling van 50 centimeter) was het algemene wapen voor alle infanterie. De cavalerie droeg een langer wapen (kling van 70 centimeter). 2 KLEINE WAPENS Schede van een dolk; kling van een verutum, een lichte werpspeer van een ridder (aequite) uit het legioen; lemmet van een dolk; zware pijl of plumbata, een van oorsprong Grieks verdedigingswapen dat aan de achterkant van het schild was bevestigd om naar tegenstanders te gooien die heel dicht…

De Tarentijnen vroegen Epirus ‘een deskundige generaal van naam’ te sturen om hen van de Romeinen te bevrijden. Ze hadden gelogen dat ze over 350.000 infanteristen en twintigduizend paarden beschikten, maar Pyrrhus geloofde hen. Tarentum droeg slechts met vijfduizend rekruten bij aan de onderneming, maar Pyrrhus paste zijn plannen niet aan.Volgens Plutarcus had hij die toevertrouwd aan zijn vriend, de Epirische hoveling Cineas. Om bezit te kunnen nemen van Italië moest hij Rome verslaan. Daarna zou hij Sicilië binnenvallen, dat rijk was en gemakkelijk te veroveren. Sinds de dood van Agathocles heerste daar losbandigheid en anarchie. En als de goden hem de zege zouden gunnen, waarom daarna zou hij dan niet aan Afrika en Carthago denken? Na twee jaar en vier maanden oorlog voeren in het zuiden, waren de Romeinen…

Hoewel Grieken en Carthagers in hun oorlogen al gebruikmaakten van olifanten, leerden de Romeinen die pas kennen toen ze te maken kregen met de troepen van Pyrrhus. De beroemde olifanten van de koning van Epirus speelden een rol in veel veldslagen die hij in Italië en Griekenland heeft geleverd. In de Slag bij Heraclea werden de paarden van het Romeinse leger bang voor de opmars van de olifanten en sloegen de legioenen op de vlucht. De aanwezigheid van olifanten bij de Slag van Benevento had echter een contraproductief effect op de belangen van Pyrrhus. De Romeinen hadden hun lesje geleerd en gooiden continu grote stenen naar de olifanten, die bang van richting veranderden. Ze maakten rechtsomkeert in de richting van Pyrrhus’ eigen gelederen en richtten een ravage aan onder zijn…

Afgezien van het alfabet, hun pantheon en een uitgebreide reeks helden introduceerden de Grieken ook de eerste munten op het Italische schiereiland. Aan het eind van de 4de eeuw v.C. werden die in de zuidelijke steden erg veel gebruikt. Zo veel zelfs dat bepaalde ‘barbaarse’ gemeenschappen, de inheemse bevolking van Lucanië, Apulië en Campania dus, eigen munten gingen maken die leken op de Griekse voorbeelden. Cumae, dat munten sloeg toen het een Griekse kolonie was, ging hiermee door na de verovering door de Samnieten eind 5de eeuw v.C. De eerste Romeinse munten werden in de 4de eeuw v.C. in Campania geslagen. Dat waren diverse bronzen munten met het hoofd van Apollo en een stier/man. Misschien werden ze in 326 v.C. in Neapolis geslagen om het vredesverdrag met Rome te vieren.…

CERES Godin van de landbouw en granen. Ze was boos op Jupiter, omdat die hun dochter Proserpina had geschonken aan zijn broer Pluto, die hij niet tegen de haren wilde strijken. Ceres verliet de Olympus en zwierf over de aarde, die ze vergat te zegenen. Oogsten mislukten en er was hongersnood. Jupiter dwong Ceres en Pluto om te onderhandelen. Proserpina zou de lente en zomer doorbrengen bij haar moeder Ceres, en de herfst en winter bij haar man in de hel. BACCHUS God van de wijn, dronkenschap en wellust, was de zoon van Jupiter en Semele, een stervelinge. Hij was de evenknie van Dionysos. Juno doodt Semele en jaagt zonder ophouden op Bacchus. Zij doodt hem meer dan eens, maar hij keert net zo vaak weer terug uit de hel.…

Uit archeologisch en archeo-linguïstisch veldonderzoek in de 20ste eeuw is gebleken dat een aantal Indo-Europese volken zich vanaf het Neolithicum (2200-2000 v.C.) heeft gevestigd in door mediterrane inheemse volken bewoonde gebieden. Deze immigranten zouden het Latijn hebben geïntroduceerd in Midden-Italië. In de bronstijd (1800-1200 v.C.) kwam in de hooglanden van het Italisch schiereiland de Apennijnse beschaving tot ontwikkeling. Deze bestond uit herdersdorpen en kende geen grote nederzettingen. Beetje bij beetje is deze opgegaan in de paalwoningen- en Terramarecultuur. Terramareboerderijen worden beschermd door een gracht met palissades. Dit is typisch voor de beschaving die zich ten zuiden van de Alpen ontwikkelde, de gebieden waar de Etrusken, de Latijnen en de Campaniërs leefden. Eerst waren dit herdersvolken die koeien en schapen hielden en vervolgens werden het boeren. De Latijnen, Lucaniërs, Bruttiërs, Samnieten…

Een Romeinse infanterist had als belangrijkste wapen een lange spatha (met een kling van 70 centimeter), misschien overgenomen van de Galliërs. In de oorlogen tegen de Galliërs werden voor het eerst ook lange lansen en (werp)speren gebruikt. De dolk was een extra wapen. Ter verdediging droegen de soldaten schilden, helmen en borstplaten. De Republiek verstrekte geen wapens, ieder voorzag zichzelf daarvan uit eigen middelen. Rijken droegen een lang zwaard en een lans, scheenplaten en een harnas van metalen banden. Officieren droegen een lorica squamata, een pantser van metalen schubben, en bevelhebbers een pantser van leer of brons gemodelleerd naar het lichaam van de gebruiker. Er zijn twee soorten lansen gevonden: de grootste, het spiculum, had een schacht van 1,60 meter lang en een punt van 22 centimeter. De kleinste, het…

De Cista Ficoroni is een bronzen urn uit een graf in Palestrina. Het is een cilindervormig vat van 77 centimeter hoog. Het handvat van het deksel bestaat uit drie beeldjes. Op het deksel staat een inscriptie in het Latijn die de Romeinse werkplaats vermeldt waar het stuk is gemaakt. De decoratie is geciseleerd, deze oude techniek werd toegepast op smeedbare platen goud, zilver, koper en brons. Op een plaat, die was bevestigd op een bed van dennenhars, werd een tekening aangebracht. Met een stomp ijzeren gereedschap en een hamer werd die in de plaat geklopt. De metalen plaat werd aan de achterzijde vervormd en toonde dan de tekening in bas-reliëf. De cista dateert uit 315 v.C. en is een belangrijk kunstwerk van Romeinse brons-werkers uit deze periode. ‘Ficoroni’ is de…

494-471 v.C. Eerste secessie van het plebs. De plebejers zoeken hun toevlucht op de Mons Sacer. 23 jaar later werden voor het eerst volkstribunen geïnstalleerd. 450-449 v.C. De Twaalftafelenwet. Enkele colleges van Decemviri stellen de Twaalftafelenwet op en bekrachtigen die. De plebejers komen in opstand. 445-421 v.C. Lex Canuleia. Huwelijken tussen patriciërs en plebejers zijn voortaan toegestaan. Quaestoren worden in het leven geroepen, gekozen door Volksvergaderingen. 367 v.C. Leges Liciniae Sextiae. De positie van schuldenaars verbetert, nieuwe latifundia worden verboden en het consulschap staat open voor het plebs. 318-300 v.C. Lex Ovinia. De eerste plebejische senatoren worden toegelaten. De Lex Ogulnia maakt het pontificaat toegankelijk voor plebejers. 287 v.C. Laatste secessie. Deze eindigt met de afkondiging van de Lex Hortensia, die besluiten van de volksvergaderingen een wettelijk mandaat gaf.…

In de Republiek was de rechtspraak niet langer een geheel van min of meer religieuze riten, maar werd het een systeem waarin burgerlijke, commerciële, arbeids- en publieke betrekkingen worden beschreven volgens een idee van hoe de verhoudingen zouden móeten zijn. Wetgevers spraken niet langer uit naam van de goden, maar representeerden de belangen van de mensen die ze vertegenwoordigden. De uitdrukking ‘de wet is de ultieme beslissing die door de stem van het volk wordt genomen’, staat aan de basis van de Twaalftafelenwet. Schriftelijke en mondelinge contracten vloeiden voort uit de praktijk van de pater familias. In een register hield deze bij wat hij aan schuldenaren had verstrekt en wat ze moesten terugbetalen. Zo ontstond het eerste contract, dat ten tijde van de Republiek zijn geschreven vorm kreeg en onderwerp…

Van de 21 tribus in Rome – zeventien van het platteland en vier uit de stad – was de gens Fabia een van de bijzonderste. Tussen 485 en 479 v.C. hebben zij continu het consulschap bekleed. Dat laatste jaar zouden zij, samen met een privéleger van cliens en vrienden,slag hebben geleverd met de vijanden van Rome vanuit hun grote landgoed in de buurt van Veii, aan de oevers van de Cremera. Volgens de overlevering zijn daar 306 patres van de tribus Fabia en duizenden cliens-soldaten omgekomen. Quintus Fabius Vibulanus overleefde het bloedbad en werd tot consul gekozen in 467 v.C., na de overwinning van Lucius Quinctius Cincinnatus op de Volsken. Volgens Titus Livius had Quintus Fabius de andere consul, Tiberius Aemilius Mamercinus (die het verarmde volk land had beloofd), uit…

Door geloof te hechten aan de legende over het miraculeuze optreden van Marcus Furius Camillus, waardoor geen enkele Galliër in leven zou zijn gebleven, gaven Titus Livius en Plutarcus de plundering van Rome en de belegering van de Capitolijn een glorieuze afloop. Polybios stelt echter dat de Galliërs uit Rome vertrokken met een enorme som losgeld die ze de stad hadden opgelegd, en die de inwoners met veel tegenzin en zonder enige glorie hadden betaald. Polybios was een Griekse diplomaat (ambassadeur aan het Ptolemeïsche hof), filosoof en vooral historicus. Daarom deed hij niet mee aan de propaganda rond het expansionistische militarisme van Rome, dat in die tijd de grens van zijn imperium uitbreidde tot het Griekse schiereiland en de Middellandse Zee. Een relaas van de Griekse historicus Diodoros van Sicilië…

De patriarchale organisatie van het gezin vóór de stichting van Rome, draaide rond de pater en zijn geboorterecht. Deoudste zoon kreeg het volledige erfgoed, het gezag over de moeder, de broers en zusters en hun gezinnen. Hij bracht de offers, zei gebeden op, sprak recht en regeerde. Zijn broers en zusters, kinderen, de vrouwen van het gezin, clientes en slaven, vielen onder zijn alomvattend gezag. De eerstgeborenen van de honderd boerenfamilies uit het zevenheuvelgebied en omgeving, die waren samengebracht in de eerste senaat die Romulus had georganiseerd, waren de eigenaren van het land. Clientes, vrijgemaakte slaven en buitenlanders konden alleen plebs zijn. Hierboven de reliëfs op de Ara Casali, een Romeins altaar waarop de legende van Romulus en Remus is verbeeld (Vaticaanse Musea, Rome).…

Het door de Samnieten bezette gebied dat de Latijnen Samnium noemden, werd door hun zuiderburen (de Grieken van Magna Graecia) Saunitai genoemd. Archeologisch onderzoek wijst uit dat de eerste Samnitische nederzettingen in deze streek van Sabijnse oorsprong zijn. De godin Ops (hoedster van landbouw en voortplanting) heeft ook een Sabijnse oorsprong. Volgens Strabo hebben immigranten uit Lakedemonië (Laconië) en Spartanen het Sabijnse grondgebied gekoloniseerd. Ze zouden naar Samnium zijn getrokken vanuit Tarentum, een Lakedemonische kolonie van Magna Graecia. De architectonische en artistieke invloeden zouden zijn doorgegeven via de Campaniërs. Op hun grondgebied kwamen de belangrijkste Helleense kolonies tot bloei. Tussen de 6de en 5de eeuw v.C. ontwikkelden deze het ritueel van ver sacrum (heilig voorjaar). Ze koloniseerden het gebied door zich te vermengen met de bestaande gemeenschappen. Ook beleden ze…

Tijdens de monarchie begonnen oorlogen in het voorjaar en eindigden in de herfst. Maar in de conflicten tijdens de uitbreiding van de Republiek moest het leger het hele jaar door kunnen vechten. De plundering van Rome en de Latijnse en Samnitische oorlogen brachten nieuwe wapens en de oprichting van manipels. Deze eenheid is tot de dag van vandaag onder de naam ‘compagnie’ wereldwijd de militaire basiseenheid van een leger. Het vroege Romeinse leger was eerst een niet-permanente defensieve militie; iedereen die wist hoe hij met een wapen moest omgaan, was lid. De structuur van dit leger was gebaseerd op gentes. De organisatie in stoottroepen door Servius Tullius, overgenomen van de Spartaanse hoplieten, gaf het leger een solide basis maar diverse nederlagen legden tactische beperkingen bloot. Door de hervormingen van Camillus…

Tijdens de Samnitische oorlogen legden de Romeinen de eerste directe contacten met de Lucaniërs en de Bruttiërs, de zuidelijkste Oskische volken, en met de Grieken uit het zuiden, die Italioten werden genoemd. Na de vrede van 304 v.C. tussen de Romeinen en de Samnieten, wendden de Lucaniërs zich tot Rome voor een bondgenootschap om de oorlog tegen Tarentum te hervatten. De Romeinen gingen daar graag op in, niet zozeer omdat ze de Italiotische Grieken wilden bestrijden, maar meer om de strijdende zuidelijke volken te scheiden van hun eigen vijanden. De alliantie werd in 303 v.C. ondertekend en de Tarentijnen, die hierdoor overdreven angstig waren geworden, zochten opnieuw hulp in Griekenland. Sparta stuurde Cleonymus naar ze toe, zoon van koning Cleomenes II uit het huis der Agiaden. Aangekomen in Italië zette…

Pyrrhus van Epirus was doordrongen van zijn heroïsche afkomst en was een icoon op zich. Hij betrad het strijdperk in Heraclea met een helm en pantser die zo mooi waren gepoetst en wapens van zo’n goede kwaliteit, dat de soldaten en vooral de officieren van beide legers meteen moesten denken aan de wapenrustingen van de mythische helden die door Hephaistos/ Vulcanus zelf waren gesmeed. Door al het goud en zilver keken de oude hoplieten uit zijn leger extatisch naar hem op; ze dachten dat hij de wederopstanding van Alexander de Grote was. Pyrrhus trok zoveel aandacht dat de leider van een turma (cavalerieeenheid)uit het eerste Romeinse legioen hem aanviel voordat de eigenlijke strijd was losgebarsten. Van deze officier, die hierbij sneuvelde, leerde Pyrrhus dat hij beter niet kon opvallen en…

De stichting van Tarentum maakte deel uit van de migratiegolf die duurde van de 8ste tot de 5de eeuw v.C. Deze leidde tot de stichting van veel Griekse poleis op Sicilië en in het zuiden van het Italische schiereiland. Het unieke van Tarentum is dat het de enige polis in Magna Graecia is van Spartaanse oorsprong. Een groep ballingen geleid door de legendarische held Phalanthus, vestigde er een Messapische nederzetting. De haven van Tarentum werd de eerste grote tussenstop op de zeeroute van het oostelijk naar het westelijk Middellandse Zeegebied. Door haar ligging speelde de stad een belangrijke rol in het handelsverkeer tussen de Adriatische, Ionische en Tyrreense kust. Volgens Herodotus hebben de Iapygiërs en de Messapiërs bij de inname van Tarentum in 473 v.C. een grote slachting onder de…

Tussen het einde van de bronstijd en de ijzertijd, rond de 12de eeuw v.C., geloofden de bewoners van Latium en die van het grondgebied van het toekomstige Rome, dat levenloze voorwerpen, zoals, grotten, planten en waterbronnen een eigen geest hadden (numen). Daarom werden deze gezien als goddelijke entiteiten die moesten worden vereerd. Dat gold voor bijna alle natuurverschijnselen, bossen, water, bomen, heuvels, grotten, aarde en de hemel. Bepaalde wilde dieren zoals de wolf, de slang, het wild zwijn en de gier, werden ook als goddelijk geïnspireerde wezens beschouwd. Het was een religie die niet zozeer mystieke elementen had, maar juist was gebaseerd op praktische behoeften. Ze was zo georganiseerd dat ten behoeve van personen, het gezin, de oogst, de kuddes en het huis, alles met volledige goddelijke instemming moest worden…