Inhoudsopgave van Editie 1 - 2019 - National Geographic Special

Geen enkele journalist die eind jaren dertig in Tokio werkte had zulke goede contacten als de Duitse correspondent Richard Sorge. Tot zijn informanten rekende hij kopstukken als Hotsumi Ozaki, adviseur van de Japanse premier, en kolonel Eugen Ott, de militair attaché die in april 1938 opklom tot Duits ambassadeur in Japan. Het was de vooravond van de oorlog. Ott speelde Duitse geheimen door aan Sorge, die op zijn beurt Ott hielp om zijn nazibazen op de hoogte te houden van de Japanse oorlogsplannen. Adolf Hitler had zijn zinnen gezet op de overheersing van heel Europa, en die agressieve aspiraties zouden hem onvermijdelijk in conflict brengen met een of meer van de grootmachten die in de Eerste Wereldoorlog tegenover Duitsland hadden gestaan: Frankrijk, Groot-Brittannië, Rusland (inmiddels getransformeerd tot de Sovjet-Unie) en…

Door het voortschrijden van de techniek kregen agenten die militaire inlichtingen verzamelden in de loop van de twintigste eeuw nieuwe middelen tot hun beschikking, maar hun doel bleef hetzelfde, het aloude adagium: ‘Ken uw vijand.’ In 1941, aan de vooravond van de oorlog in de Grote Oceaan, kenden weinig Japanse commandanten Amerika beter dan de 57-jarige admiraal Isoroku Yamamoto. Hij had twee keer in de Verenigde Staten gezeten: eerst toen hij er als stafofficier Engels studeerde en later als marineattaché op de Japanse ambassade in Washington, waar hij tot taak had de ontwikkelingen in de Amerikaanse marine en industrie in kaart te brengen. Sommige militair attachés spioneerden en liepen de kans te worden betrapt en uitgezet, maar Yamamoto deed zijn werk in alle openheid. De Amerikaanse autoriteiten lieten dat toe…

De meeste kustwachters die voor de geallieerden in het zuiden van de Grote Oceaan de vijand in de gaten hielden, hadden voor dat riskante werk geen speciale training meer nodig. Doorgaans waren ze het nodige gewend voordat ze gingen spioneren – iets waarvoor ze de doodstraf konden krijgen als ze werden betrapt. Dat gold zeker voor de Australiër Leigh Vial (onder), die voor de oorlog misdadigers achterna had gezeten in het dichte oerwoud van Nieuw-Guinea. Toen de Japanners dat eiland bezetten, meldde hij zich bij de Royal Australian Air Force en zette hij een observatiepost op van waaruit hij informatie doorseinde over de bewegingen van Japanse oorlogsvliegtuigen, schepen en soldaten. Om niet in handen van de vijand te vallen, verplaatste Vial zijn post voortdurend, maar desondanks liep hij grote risico’s.…

Noor Inayat Khal leek niet bepaald de droomkandidaat voor de geheime dienst. De serieuze, zachtmoedige jonge vrouw was de dochter van Hazrat Inayat Khan, telg uit een Indiase vorstenfamilie die geweldloosheid voorstond. Ze studeerde in Parijs en werd een gevierd muzikante en kinderboekenschrijfster, maar na de Duitse inval in Frankrijk in 1940 ging ze in Londen wonen bij haar moeder, die inmiddels weduwe was, en liet ze zich omscholen tot telegrafiste. Met haar technische vaardigheid en vloeiende Frans trok ze de aandacht van Vera Atkins, chef van de vrouwelijke agenten bij Section F, de Franse vleugel van de Special Operations Executive (SOE), door Churchill opgericht om in bezet gebied te infiltreren en ‘Europa te laten ontbranden’. Section F had al vrouwen als koerier naar het Franse verzet gestuurd, maar wilde…

Meer dan vierhonderdduizend Joden werden door de nazi’s bijeengedreven in het overbevolkte, drie vierkante kilometer grote getto van Warschau, dat door hoge muren met prikkeldraad van de buitenwereld werd afgesloten. Hele families leefden in één kamer, er braken ziekten uit en mensen stierven van de honger. Vrijwel niemand bood verzet toen de Duitsers in juli 1942 begonnen met grootschalige deportaties. De mensen hadden te horen gekregen dat ze zouden worden ‘geherhuisvest’. Maar sommigen hadden via heimelijk contact met buitenstaanders gehoord over de SS-operatie die de naam Reinhard had gekregen, naar de vermoorde Heydrich. Toen het gerucht ging dat de meeste gedeporteerden naar vernietigingskamp Treblinka zouden worden gebracht, besloten verzetsgroepen in het getto in opstand te komen. Aan het eind van het jaar hadden ze genoeg wapens, deels gesmokkeld door de…

JANUARI-FEBRUARI 1943 Sovjettroepen winnen de Slag om Stalingrad en brengen de Duitse invasiemacht in Rusland een vernietigende klap toe. APRIL-MEI 1943 Operatie Mincemeat, een Britse misleidingscampagne, leidt Hitlers aandacht af van Sicilië als waarschijnlijke locatie voor een geallieerde landing. JULI 1943 De geallieerden vallen Sicilië binnen, wat leidt tot de val van Mussolini. NOVEMBER-DECEMBER 1943 Roosevelt, Churchill en Stalin ontmoeten elkaar in Teheran en geven hun goedkeuring aan operatie Overlord (het geallieerde plan voor de invasie van Normandië) en operatie Bodyguard (een misleidingscampagne om de Duitse aandacht van Normandië af te leiden). JUNI 1944 Geallieerde militairen landen in Normandië. Desondanks houdt Hitler zijn meeste troepen bij Calais, omdat hem is wijsgemaakt dat de belangrijkste invasie daar zal plaatsvinden. JULI 1944 Hitler overleeft een aanslag in de Wolfsschanze (zijn hoofdkwartier in…

oen de natuurkundige Robert Oppenheimer in april 1943 in New T Mexico aan de slag ging als hoofd van een nieuw laboratorium van de Amerikaanse overheid in Los Alamos, kreeg hij een spilfunctie in het Manhattanproject, een operatie waarbij in het diepste geheim een atoombom werd ontwikkeld. Van die bom werd verwacht dat hij de oorlog zou beëindigen. Weinig mensen waren belangrijker voor de Amerikaanse nationale veiligheid dan de 39-jarige Oppenheimer. Toch vonden niet alle instanties hem betrouwbaar. De FBI en de G-2, de inlichtingendienst van het Amerikaanse leger, verdachten hem van contacten met een spionagecel die niet met Duitsland of Japan heulde, maar met de Sovjet-Unie, een bondgenoot van de VS. Een G-2- officier in Los Alamos verweet hem zelfs een sleutelrol te spelen ‘in de pogingen van de…

NOVEMBER 1941 De Amerikanen maken uit ontcijferde diplomatieke berichten op dat Japan in actie komt als de onderhandelingen met de VS aan het eind van de maand geen akkoord hebben opgeleverd. DECEMBER 1941 De Japanners vallen aan in Pearl Harbor, de Filipijnen en andere doelen van de Amerikanen en hun bondgenoten in Azië en de Grote Oceaan. MEI 1942 Codekrakers van de Amerikaanse marine waarschuwen admiraal Chester Nimitz dat admiraal Isoroku Yamamoto plannen maakt voor een Japanse aanval op het Amerikaanse steunpunt Midway. JUNI 1942 De Amerikaanse marine wint de Slag bij Midway. Aan Japanse zijde worden vier vliegdekschepen tot zinken gebracht, aan Amerikaanse kant maar één. JUNI 1942 Geallieerde kustwachters op Guadalcanal, een van de Salomonseilanden, melden dat de Japanners daar een vliegveld aanleggen om schepen te kunnen aanvallen…

Begin 1942 lanceerde admiraal Yamamoto het plan de oorlog uit te breiden naar het Amerikaanse vaste land met een hypermoderne vloot van onderzeeërs. Deze konden tevens als vliegdekschip fungeren en moesten door de Amerikaanse kustverdediging heen kunnen dringen. Hij gaf opdracht tot de bouw van achttien onderzeeboten van het type I-400 Sen Toku (‘Speciale Aanval’), die elk drie amfibiebommenwerpers konden vervoeren. De vloot zou een Amerikaanse kuststad ongezien kunnen naderen en dan opduiken om een verrassingsaanval uit te voeren met bommenwerpers, die na afloop met kranen weer aan boord konden worden gehesen. De eerste Sen Toku, de I-400, was vierhonderd voet (120 meter) lang, bijna twee keer zo lang als sommige oudere onderzeeërs die de Amerikanen toen gebruikten. Hij kon tot honderd meter diepte duiken en had het fenomenale bereik…

DECEMBER 1941 Duitse troepen worden teruggedreven bij Moskou, het begin van een uitputtingsslag in Rusland die een zware wissel trekt op nazi-Duitsland, dat steeds meer arbeidskrachten en andere middelen uit de bezette landen opeist. JANUARI 1942 SS-veiligheidsbaas Reinhard Heydrich presenteert de Endlösung, zijn geheime plan om alle Europese Joden uit te roeien, op de Wannseeconferentie bij Berlijn. APRIL 1942 De SOE krijgt toestemming vrouwen als Brits agent in het bezette Frankrijk te laten infiltreren om het verzet te helpen en te bewapenen. JUNI 1942 Heydrich wordt vermoord door Tsjechische commando’s in Praag. De geheime operatie is op touw gezet door de SOE en de Tsjechische regering in Londense ballingschap. AUGUSTUS 1942 De Abwehr rolt in Berlijn een spionagenetwerk op dat vanwege zijn banden met Moskou die Rote Kapelle wordt genoemd.…

Weinig steden waren zo nauw verbonden met de nazi’s als München, waar Hitler elk jaar zijn oude strijdmakkers toesprak op de herdenkingsdag van zijn mislukte Bierkellerputsch in 1923. ‘Nooit eerder’, hield hij zijn nazipubliek op 8 november 1941 voor, ‘werd een reusachtig rijk zo snel verpletterd en verslagen als Sovjet-Rusland.’ Maar terwijl hij de overwinning al opeiste, liepen de Duitse troepen vast in de Russische modder en bloeide in eigen land het verzet op aan de universiteit van München. Een handvol studenten, verenigd in de kleine maar onverzettelijke groep Die Weiße Rose, had als hospik aan het oostfront gediend en de Duitse wreedheden met eigen ogen gezien. In 1942 begonnen de leiders van de groep – onder wie Hans Scholl en zijn zus Sophie, die zich afzetten tegen hun opvoeding…

De SOE en het OSS hielpen de gedreven maar slecht uitgeruste verzetsbewegingen in het bezette Europa niet alleen aan wapens en apparatuur, maar stuurden ook speciaal getrainde agenten om geheime operaties te leiden. Veel van die agenten hadden leren parachutespringen en werden ’s nachts boven vijandelijk gebied gedropt vanuit omgebouwde bommenwerpers, die ook vuurwapens, radiotoestellen en ander belangrijk materiaal afwierpen. Een geliefd wapen bij partizanen die tegen de Duitsers vochten was de stengun, een pistoolmitrailleur die goedkoop werd gemaakt in Britse fabrieken of in geheime werkplaatsen in Europa, waar sommige verzetsgroepen hun eigen versies produceerden. Geallieerde technici maakten krachtige bommen die niet opvielen en waarvan de ontsteking voorzien was van een tijdmechanisme, zodat saboteurs zich uit de voeten konden maken voordat de bom afging. Gaandeweg werden de wapens en methoden…

Het strategische Britse bolwerk Gibraltar, in het zuidelijkste puntje van Spanje, met uitzicht op de poort tot de Middellandse Zee, was in de oorlog voortdurend het toneel van conflicten en intriges. Onder de hoge Rots van Gibraltar ligt zo’n 55 kilometer aan tunnels, waarin ongeveer vijftienduizend soldaten konden schuilen voor beschietingen en bombardementen. Maar belangrijker nog dan die strategische ligging was de functie van Gibraltar als spionagecentrum in een door de asmogendheden gedomineerde regio, totdat Vichy-Frankrijk Noord-Afrika verloor aan de geallieerden. Voordat Duitsland in 1941 de Sovjet-Unie binnenviel, overwoog Hitler Duitse troepen naar Spanje te sturen om Gibraltar in te nemen. Churchill nam een kostbare verzekeringspolis tegen dit risico: hij stortte in het geheim tien miljoen dollar op een Zwitserse bankrekening ten behoeve van Franco’s hoogste bevelhebbers, van wie er…

JANUARI 1942 President Roosevelt stemt in met het uiterst geheime Manhattanproject, de productie van de atoombom. APRIL 1943 Wetenschappers beginnen aan de ontwikkeling van kernwapens in Los Alamos, New Mexico. MAART-APRIL 1944 Admiraal Mineichi Koga, Yamamoto’s opvolger als bevelhebber van de Japanse Gecombineerde Vloot, komt om bij een vliegongeluk voor de kust van het Filipijnse eiland Cebu, en zijn geheime Plan Z voor de verdediging tegen de Amerikaanse Pacific Fleet valt in Amerikaanse handen. JULI-AUGUSTUS 1944 De Amerikanen veroveren Saipan en Tinian in het westen van de Grote Oceaan, waardoor Japan binnen bereik komt van bommenwerpers die zijn gestationeerd op daar aangelegde vliegvelden. JULI 1945 Een in Los Alamos ontwikkelde atoombom wordt met succes getest op de Trinity Site in New Mexico. President Truman zegt tegen Sovjetleider Stalin dat de…

In de vroege ochtend van 23 februari 1943 dook bij Santa Barbara in Californië een Japanse onderzeeër op uit de golven, die brandstoftanks onder vuur nam om daarna weer snel onder water te verdwijnen. De schade viel mee, maar de schrik zat er goed in. In de nacht van 24 februari begon in Los Angeles het luchtalarm te loeien en werden er luchtdoelraketten afgeschoten na berichten over onbekende vliegtuigen die op de stad afkwamen. Er lagen geen Japanse vliegdekschepen in de buurt van de westkust, en de vermeende vijandelijke aanval was waarschijnlijk niet meer dan een storing op de lijn of een paar verdwaalde weerballonnen die voor vijandelijke vliegtuigen waren aangezien. Maar de angst voor een nieuwe aanval na Pearl Harbor overspoelde het kustgebied als een vloedgolf en vormde een…

Officieel werd luitenant-ter-zee George Earle in januari 1943 als marineattaché uitgezonden naar de Amerikaanse ambassade in Istanbul. Maar in werkelijkheid was hij de niet eens zo heel geheime agent van Roosevelt in Turkije, een neutraal land waar het wemelde van de spionnen. ‘Ik was verantwoording schuldig aan de president,’ schreef hij, ‘en bracht alleen aan hem verslag uit.’ Hoewel Earle bij de Abwehr, de Duitse militaire inlichtingendienst, te boek stond als een fervent nazihater, kreeg hij al snel na zijn aankomst in Istanbul bezoek van Hitlers hoogste spionnenbaas. ‘Op een ochtend, toen ik net een week in het luxueuze Park Hotel logeerde, werd er zachtjes op de deur van mijn suite geklopt. Er kwam een kleine, witharige man van in de vijftig binnen.’ De mysterieuze gast stelde zich met een…

Toen de Japanse ambassadeur in Duitsland, luitenant-generaal Hiroshi Ōshima, de verdedigingslinie langs de Atlantische Oceaan bezocht, had niemand er erg in dat hij onbewust spioneerde voor de geallieerden. Ōshima hoopte dat de Duitse troepen een geallieerde landing zouden kunnen afweren. Maar zijn verslagen aan Tokio over de Duitse voorzorgsmaatregelen werden door de Amerikanen onderschept, en de informatie werd gedeeld met de organisatoren van operatie Overlord. Ōshima beschreef in zijn relaas van november wat de verdedigingstactiek van de Duitsers zou zijn: ze wilden een invasiepoging ‘zo dicht mogelijk bij de waterkant’ afslaan. Ook merkte Ōshima op dat de geallieerden misschien niet ‘overal langs de linie kunnen worden tegengehouden, maar zelfs als er een paar man aan land weten te komen, zullen die weinig kans hebben tegen de krachtige tegenaanval van de…

Toen Duitsland in maart 1945 op de nederlaag afstevende, vroeg Propagandaminister Joseph Goebbels Hitler om zich via de radio tot het volk te richten. Maar Hitler zag af van een laatste poging om het publiek in vervoering te brengen. Goebbels en hij waren niet langer de meesters van de ether. De radio was een effectief middel geworden van de geallieerden, die demoraliserende geruchten verspreidden in uitzendingen die uit Duitsland zelf leken te komen. Zoals een functionaris schreef, ondermijnde zulke zwarte propaganda ‘de vechtlust van het leger en het uithoudingsvermogen van het volk’. In 1939 was Goebbels zelf begonnen met zwarte propagandaprogramma’s die zogenaamd werden uitgezonden vanuit Frankrijk, Engeland en andere landen die in oorlog waren met Duitsland. Maar hij deed ook aan witte propaganda via Radio Berlijn, waarbij het duidelijk…

In mei 1945 vloog de 509th Composite Group – een elite- eenheid van de Amerikaanse luchtmacht bestaande uit onder meer B-29-piloten, vliegtuigbemanningen en grondpersoneel – na een speciale training op een geheime luchtmachtbasis in Utah naar Tinian. Dat eiland was gekozen omdat er een lange startbaan lag waar extra zwaarbeladen B-29’s konden opstijgen. Alleen de commandant van de groep, kolonel Tibbets, en zijn tweede man wisten dat het hun opdracht was atoombommen af te werpen op Japan. Ze waren op Tinian ondergebracht in een zwaarbewaakt complex. ‘We hadden gloednieuwe vliegtuigen en werden flink in de watten gelegd,’ vertelde een van de mannen later. Voor de andere manschappen op Tinian ‘leek het alsof wij geen hand uitstaken om de oorlog te beëindigen’. Op 6 augustus 1945 stuurde Tibbets de Enola Gay…

Toen Kim Philby in 1949 in Washington aantrad als inlichtingenchef op de Britse ambassade, kreeg hij toegang tot Amerika’s grootste geheimen. Zijn benoeming was niet alleen een opsteker voor Philby zelf, maar ook voor de KGB, waarvoor hij in het geheim werkte. In die hoedanigheid gaf hij Moskou de namen van diverse agenten, die dat niet zouden overleven. Philby was al sinds zijn studententijd in Cambridge bevriend met enkele andere Sovjetmollen. Tot die club hoorde ook Anthony Blunt, die in de oorlog majoor was bij MI5, evenals twee hoge ambtenaren van het Britse ministerie van Buitenlandse Zaken met toegang tot staatsgeheimen: Donald Maclean, net terug in Londen na een periode in Washington, en Guy Burgess, die een souterrain onder Philby’s huis bewoonde. Maar hun spel was uit toen Philby in…