Inhoudsopgave van Editie 6 - 2024 - National Geographic Historia

1560 Elisabeth Báthory wordt geboren in Nyírbátor in Hongarije. Haar ouders zijn baron György Báthory van Ecsed en Anna van Somlyó. 1574 Ze trouwt met graaf Ferenc II Nádasdy, de ‘Zwarte Ridder’, een berucht militair. Hij is dan negentien, zij veertien. 1604 Na de dood van haar man bestuurt ze haar enorme grondgebied vanuit haar kasteel in Čachtice in het huidige Slowakije. 1610 Elisabeth wordt in haar kasteel gearresteerd door een gezant van keizer Matthias II van Oostenrijk en berecht. 1614 Na vier jaar eenzame opsluiting in een vertrek in haar kasteel, wordt de gravin dood aangetroffen.…

In het logboek van Merer staan de taken beschreven die de bouwers van de piramide van Choefoe uitvoerden. Dit biedt belangrijke inzichten in hoe de bouw van een piramide in zijn werk ging. Er zijn bij Wadi al-Jarf meerdere papyrusrollen opgegraven waarop Merer de werkzaamheden bijhield. Op de papyrusrollen A en B staat hoe ze de kalksteenblokken naar Giza vervoerden. Papyrusrol C beschrijft hoe de scheepvaart was opgezet en rol D gaat gedetailleerd in op hoe het grafcomplex van Choefoe werd bewaakt. Op rol E legde Merer vast hoe hij en zijn ploeg gedurende zes maanden arbeiders, voedsel en koper heen en weer over de Rode Zee vervoerden. Merer en zijn ploeg waren dus op meerdere vlakken belangrijk voor de bouw. Papyrusrol H bevat misschien wel de meest onthullende informatie:…

De eerste bronsvondsten in Noordwest-Europa dateren van ongeveer 2000 v.C. In ertsrijke gebieden ontstaan elites die zwaarden en sieraden gebruiken om uiting te geven aan hun macht en rijkdom. Zij onderhouden internationale handelscontacten en wisselen kennis uit. Geleidelijk vindt het brons ook zijn plek in de boerengemeenschappen uit de steentijd. Deze boeren maken deel uit van een lange ontwikkelingsgeschiedenis. Zo’n 11.650 jaar geleden kwam de laatste ijstijd ten einde. De temperatuur liep op en voor de jagerverzamelaars, die eeuwenlang hadden gestreden tegen de ijzige kou, werd het leven een stuk aangenamer. Mensen, planten en dieren vonden weer voldoende voedsel en warmte en de aarde veranderde van een witte woestenij in een vruchtbaar, groen paradijs. In de ‘Vruchtbare Halvemaan’ – het gebied dat zich met een boog omhoog uitstrekt van de…

135-’32 v.C. Eunus en Cleon leiden tweehonderdduizend slaven tijdens de eerste grote slavenopstand op Sicilië: de Eerste Slavenoorlog. 104-’00 v.C. In de Tweede Slavenoorlog wordt de fluitspeler Salvius Tryphon door andere slaafgemaakten uitgeroepen tot koning van Sicilië. 73 v.C. Een groep slaven ontsnapt uit Lentulus Batiatus’ gladiatorenschool in Capua. Dit is het begin van de Derde Slavenoorlog. 71 v.C. Na achttien maanden omzwervingen in Italië, wordt Spartacus verraden door piraten die hem naar Sicilië zouden brengen. 71 v.C. Als Spartacus’ plan om via Brindisi te vluchten mislukt, besluit hij de confrontatie aan te gaan met Crassus. Hij overlijdt op het slagveld. 60 v.C. Gaius Octavius, de vader van de toekomstige keizer Augustus, verslaat de laatste aanhangers van Spartacus in Thurii.…

Dat Spartacus vandaag de dag zo beroemd is, komt mede door de film over hem uit 1960 van regisseur Stanley Kubrick, waarin Kirk Douglas de hoofdrol speelt en de rol van Crassus wordt vertolkt door Laurence Olivier. De film is gebaseerd op de roman van Howard Fast, die in 1950 werd vervolgd door senator McCarthy. Omdat Fast weigerde namen van communisten te noemen, moest hij drie maanden de gevangenis in. Daar begon hij aan zijn roman. Weer op vrije voeten moest hij hem zelf zien te publiceren, omdat hij op de zwarte lijst stond van schrijvers wiens boeken uitgeverijen niet mochten uitgeven. De roman deed het desondanks zo goed dat Kirk Douglas de filmrechten verwierf. Bij de verfilming had Douglas hulp van de scriptschrijver Dalton Trumbo, een ander slachtoffer van…

Bij toernooien maakten de ridders niet alleen door hun behendigheid met de wapens indruk. Ook hun uitdossing was spectaculair. Ze droegen de kleuren of heraldieke tekens van hun familie. Voor een parade droegen ze rijk versierde helmen, al hadden ze andere, meer functionele modellen voor het echte gevecht. Hiernaast zien we een Duitse ridder uit de 16de eeuw met bovenop zijn helm een vogelkooi, met daarin een uil die wordt gekweld door andere vogels. Op het dek van het paard zien we dezelfde voorstelling terug. Het tafereel staat symbool voor opstandigheid of bereidheid om het tegen ieder een op te nemen.…

1530 In Moskou wordt prins Ivan geboren, als zoon van grootvorst Vasili III en van de adellijke Jelena Glinskaja. Hij is de kleinzoon van Ivan III de Grote. 1547 Ivan wordt als zestienjarige gekroond tot Tsaar aller Russen tijdens een plechtigheid in de Oespenski-kathedraal in het Kremlin van Moskou. 1560 Na de dood van Ivans eerste vrouw Anastasia Romanovna (de eerste van zeven), begint een lange, meedogenloze periode in de heerschappij van Ivan IV. 1570 Aan het hoofd van zijn leger van opritsjniki valt Ivan IV de stad Novgorod aan, waarna deze wordt geplunderd en duizenden bewoners worden afgeslacht. 1584 Ivan komt te overlijden. Hij wordt opgevolgd door zijn derde zoon, Fjodor I, maar de echte machthebber wordt Boris Godoenov, zijn zwager.…

Elisabeth Báthory heeft maar één portret van zichzelf laten schilderen. Ze was op dat moment 25 jaar oud en op haar allermooist. Volgens verhalen was ze geobsedeerd geraakt met haar schoonheid nadat ze een oude en misvormde vrouw belachelijk had gemaakt. Die zou haar hebben vervloekt: Elisabeth zou al snel precies als zij worden. Om daar een stokje voor te steken, baadde ze zich op advies van een tovenares uit de buurt in het bloed van jonge maagden. Ze dacht dat haar huid daardoor jong en aantrekkelijk zou blijven.…

Rond 2540 v.C. Snefroe, de eerste koning van de 4de dynastie, komt aan de macht. Hij laat meerdere piramides bouwen. Rond 2510 v.C. Vlak voordat Snefroes zoon Choefoe farao wordt, is bij Wadi al-Jarf aan de Rode Zeekust een haven gebouwd. Rond 2509-2483 v.C. Wadi al-Jarf wordt een knooppunt voor de aanvoer van koper en andere bouwmaterialen voor de piramides van Giza Rond 2480 v.C. Niet lang na Choefoes overlijden wordt de haven van Wadi al-Jarf alweer buiten gebruik gesteld.…

341 v.C. Epicurus, de tweede zoon van een echtpaar Atheense kolonisten, wordt geboren op het eiland Samos. Zijn drie broers worden later zijn discipelen. Al op jonge leeftijd heeft hij interesse in filosofie. 323 v.C. Ten tijde van de dood van Alexander de Grote is Epicurus, dan achttien jaar oud, in Athene voor de militaire dienst, de efebie. Deze was verplicht voor zonen van Atheense burgers. 311 v.C. Nadat hij door rivaliserende filosofen uit Mytilene is verdreven, sticht Epicurus een school in Lampsacus aan de oevers van de Hellespont, waar hij zijn eerste volgelingen krijgt. 306 v.C. Epicurus keert terug naar Athene waar hij De Tuin sticht, zijn eigen filosofenschool aan de rand van de stad. Het is een plaats voor spirituele retraite van mannen en vrouwen. 270 v.C. Omringd…

PALEOLITHICUM ca. 500.000 - 10.000 v.C. Vanaf ca. 250.000 v.C. bevolken Neanderthalers ook de Lage Landen. Rond 45.000 v.C. komt de moderne mens (Homo sapiens) naar Europa. De oudste gevonden tekening van de Lage Landen stamt uit ca. 10.000 v.C., het oudste menselijke skelet, ‘Trijntje’, uit ca. 5500 v.C. NEOLITHICUM ca. 5300 - 2000 v.C. Landbouw, veeteelt, gepolijste stenen bijlen, pottenbakken en langhuizen verspreiden zich van zuidoost naar noordwest door de Lage Landen. BRONSTIJD ca. 2000 - 800 v.C. Het vroegste brons (in Wageningen) dateert van 2000 v.C. Vanaf 1150 v.C. wordt sporadisch ijzer gevonden, maar de ijzertijd begint pas rond 800 v.C.…

Uit de bronstijd zijn enkele spectaculaire gouden voorwerpen bekend die op het lichaam konden worden gedragen. De gouden cape van Mold (Wales) werd in 1833 ontdekt om de schouders van een skelet, dat niet bewaard is gebleven. Hij is gemaakt van ongeveer een halve kilo goud. Na het in vorm hameren zijn van binnenuit de versieringen aangebracht in repoussé. Oorspronkelijk was de cape versierd met zo’n twee-tot driehonderd barnstenen kralen en afgewerkt met een zoom van textiel. Hij is vervaardigd tussen 1900-1660 v.C.…

De opstand die werd geleid door Spartacus was de derde grote slavenopstand die de Romeinse Republiek meemaakte. De eerdere twee hadden op Sicilië plaatsgevonden. In 135 v.C. pakten de Syrische Eunus, de Cilicische Cleon en andere slaven de wapens op. Ze plunderden en veroverden meerdere steden en kregen de controle over een groot deel van het eiland, waarna Eunus zich uitriep tot koning. Het Romeinse leger deed er drie jaar over om het gebied te heroveren. In 104 v.C. liet Rome een deel van de Siciliaanse slaven vrij, als een diplomatiek gebaar naar de koning van Bithynië, die de slavernijpraktijken van de Romeinen aan de kaak had gesteld. De overgebleven slaven kwamen in opstand onder leiding van Salvius Tryphon, die zich vervolgens ook uitriep tot koning. De praetor Lucullus maakte…

1770 Een verlichte vrijheidsstrijder Verlichte denkers maakten van Spartacus een heldhaftige vrijheidsstrijder. Nadat hij in 1760 zijn verhaal leerde kennen via een theaterstuk, schreef Voltaire aan de maker Saurin: ‘Spartacus is mijn soort man. Vrijheid was hem zeer dierbaar.’ Onder het kopje ‘Slavernij’ in de Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers noemde hij de opstand van Spartacus ‘de meest rechtvaardige oorlog uit de geschiedenis’. Diderot ging nog verder. In een werk van abbé Raynal sprak hij zijn wens uit dat er een ‘nieuwe Spartacus’ zou opstaan die alle slaven in Amerika bevrijdde, zonder dat een Crassus hem tegenhield: ‘De zwarte mensen missen alleen een dappere leider om wraak op hen te nemen en ze naar de slachtbank te leiden.’ 1831 Een Amerikaanse selfmade man The…

Wapenpassen of ‘eervolle doortochten’ waren een speciaal, uit Spanje afkomstig soort steekspel. Een ridder stond op een onvermijdbaar punt op een doorgaande route – bijvoorbeeld een brug of een kruispunt – en daagde elke ridder die voorbijkwam uit voor een gevecht. Meestal werd vastgelegd hoeveel dagen de uitdaging zou duren en hoeveel lansen er gebroken moesten worden. Op het Iberisch schiereiland was vooral de beroemde wapenpas van ridder Suero de Quiñones in 1434 berucht. Op een bord op een pelgrimsroute naar Santiago de Compostela stond de uitdaging: ‘Laat alle ridders of heren die het nieuws van deze wapenpas bereikt weten dat ik met negen ridders op de brug van Órbigo zal staan.’ Suero zwoer om driehonderd lansen te breken. Na 166 gevechten keerde hij gekneusd, maar levend naar huis terug;…

In zijn beroemde kroniek vertelt de laatmiddeleeuwse dichter Jean Froissart dat ridder Regnaut de Roye, die in Valladolid was, een heraut naar Betanzos stuurde om de Engelsman John Holland, de hertog van Exeter, een voorstel te doen: een reeks gevechten ‘in naam van de liefde en van zijn vrouwe’, te weten ‘drie met de lans, drie met het zwaard, drie met de dolk en drie met de bijl’. De hertog ging akkoord en hij bood Regnaut een vrijgeleide. De Fransman kwam aan in Betanzos met ridders, schildknapen en zestig paarden. Het toernooi zou plaatshebben op een plein in Betanzos, waar tribunes waren neergezet voor het publiek. Behalve de hertog van Lancaster en zijn gevolg was ook zijn bondgenoot, de koning van Portugal, van de partij, met een aantal dames uit…

Nergens blijkt dat Ivan IV bij leven al ‘de Verschrikkelijke’ werd genoemd. Zijn vijanden omschreven hem wel als ‘de tiran’, en in Duitse en Poolse pamfletten die werden uitgegeven in de context van de Lijflandse Oorlog werd hij grausam (wreed) of schrecklich (verschrikkelijk) genoemd, maar dat werd niet als epitheton gebruikt. In Rusland was het niet gebruikelijk om vorsten een bijnaam te geven. Pas in de 18de eeuw begonnen Russische geschiedschrijvers, onder invloed van het westen, hem Ivan de Verschrikkelijke te noemen. De Russische term grozny heeft echter een dubbele betekenis: niet alleen ‘verschrikkelijk’ maar ook ‘ontzagwekkend’.…

250 jaar literatuurgeschiedenis De nieuwe uitgave van Het volle leven bevestigt wat we al wisten: van Stipriaan is een uitstekend schrijver en beheerst zijn onderwerp tot in de puntjes. Hij is misschien wel het bekendst door zijn biografie De Zwijger: het leven van Willem van Oranje, die in 2021 verscheen. Het volle leven verscheen voor het eerst in 2002, maar is nu herzien in een prachtige uitgave. Wat blijft is een fascinerend overzicht van ruim tweeënhalve eeuw literatuur, cultuur en wetenschap in de Nederlanden. Daarbij passeren literaire zwaargewichten, maar ook marginale liedjesschrijvers de revue. Het boek is een feest om te lezen en verklaart beter dan menig ‘echt’ geschiedenisboek hoe Nederland zich ontwikkelde tot wat het nu is. HET VOLLE LEVEN Nederlanders, hun wereld, literatuur en cultuur, 1550-1800 René van…

Toen graaf György Thurzó op bevel van keizer Matthias II van Oostenrijk op 30 december 1610 aankwam op kasteel Čachtice, bij de toenmalige westgrens van Hongarije, trof hij daar horrortaferelen aan. In de tuin lag een dienstmeisje dat overduidelijk was afgeranseld, in de hal trof hij een doodgebloede jonge vrouw aan en in de kelders zaten meer dan tien doodsbange meisjes opgesloten. Alsof dat niet genoeg was, hing er een verstikkende geur van bloed en rottende lichamen. Het merkwaardigste was dat de eigenaresse van het kasteel, gravin Elisabeth (Erzsébet) Báthory van Ecsed, daar niets van leek te merken; ze ontving haar gasten alsof alles de normaalste zaak van de wereld was. Matthias II, naast keizer ook koning van Hongarije, had een afvaardiging op pad gestuurd om uit te zoeken wat…

Tijdens het proces vertelde een getuige dat de gravin een twaalfjarig meisje ‘gekleed in een lang wit gewaad een kleine kooi dwong binnen te gaan. Eenmaal in de kooi werd het meisje plotseling opgehesen aan een katrol. Binnenin de kooi zaten tientallen korte scherpe punten. Het meisje probeerde uit alle macht om niet door de punten te worden verwond, maar de kooi werd door de touwen heen en weer geslingerd en het meisje werd aan stukken gereten.’…

Op het Sinaï-schiereiland was een overdaad aan de grondstoffen te vinden die de Egyptenaren nodig hadden voor de bouw van hun monumenten. Tijdens Snefroes heerschappij, ongeveer 4500 jaar geleden, is de haven van Wadi al-Jarf aangelegd zodat er regelmatig koper vanuit de Sinaï kon worden aangevoerd. Maar deze haven werd relatief kort gebruikt; na een aantal decennia werd hij ingeruild voor die van Ain Soechna, welke noordelijker lag, dichter bij Memphis. Ain Soechna bleef tot het einde van het Oude Rijk actief. Daarna, in de tijd van het Middenrijk, werd de haven van Mersa Gawasis belangrijker. Deze lag meer naar het zuiden en was daardoor makkelijker toegankelijk vanuit Dendera en Thebe.…

Net als brons komt goud niet van nature voor in Nederland. Er is uit de bronstijd maar één goudmijn bekend, in Georgië. Dichterbij werd het gevonden in rivieren, onder meer in Ierland, het Donaugebied en het Iberisch Schiereiland. Barnsteen was populair voor gebruik in sieraden. Deze meestal warmgele tot donkerrode fossiele harsklonten werden gevonden aan de kusten en ondiep in de grond rond de Oostzee, en soms ook in het Waddengebied. In deposities in Zuid-Scandinavië zijn grote hoeveelheden bronzen wapens en gereedschappen gevonden die mogelijk waren geruild voor barnsteen, dat in heel Europa werd verhandeld.…

‘Door de spektakelfilm Spartacus, die in 1960 werd gedraaid door Stanley Kubrick met in de hoofdrol Kirk Douglas, werd de slavenleider een bekende naam bij het grote publiek. Sommige gevechtsscènes telden wel tienduizend figuranten. De filmkraker bevatte bovendien grote sterren als Laurence Olivier, Charles Laughton, Peter Ustinov, Jean Simmons en Tony Curtis. Gezamenlijk vertelden zij het indrukwekkende verhaal van de gladiator uit Thracië, die van 73-71 v.C. de grootste slavenopstand in de geschiedenis van het oude Rome leidde. Stanley Kubrick was niet de enige persoon uit de moderne tijd die Spartacus ophemelde. In de 18de eeuw noemde Voltaire de opstand ‘het enige goede aan de Oudheid’, terwijl Montesquieu sprak over ‘de meest rechtvaardige ooit’. Karl Marx vertrouwde in 1861 Friedrich Engels toe: ‘Spartacus lijkt me de meest puike vent uit…

Tijdens zijn terugtocht naar het zuiden organiseerde Spartacus gladiatorenspelen, maar nu waren de rollen omgedraaid: de slaven die vroeger gladiatoren waren, werden nu de toeschouwers, en de plaats van de gladiatoren werd ingenomen door de tientallen gevangengenomen Romeinse soldaten. Florus legde in zijn Epitome van Titus Livius’ geschiedenis van Rome uit dat die spelen werden gehouden tijdens de begrafenis van medeopstandelingen die op het slagveld waren gesneuveld: Spartacus ‘beval dat de gevangengenomen soldaten tot de dood moesten vechten rond de brandstapel’. Orosius daarentegen meldt dat die spelen plaatsvonden bij de begrafenis van een vrouw ‘die zichzelf van het leven had beroofd van verdriet over haar geschonden eer’. Er zouden vierhonderd gevangenen hebben meegedaan aan de spelen.…

Het harnas op deze pagina is tussen 1500 en 1520 gemaakt door een Duits ambachtsman. Het is ontworpen om te gebruiken bij toernooien, in het bijzonder voor het zogenoemde Gesellenstechen (steekspel van niet-ridders), een evenement waaraan werd deelgenomen door de oudste zoons van de rijkste patriciërsfamilies van Neurenberg. Als machtige Rijksstad wilde Neurenberg met deze festiviteiten het prestige van haar burgerij verhogen en laten zien dat zo´n festival niet alleen voor de adel is. Bij het vervaardigen van een harnas ging het er bovenal om de ridder maximale bescherming te bieden, vooral bij het hoofd en de linkerschouder. De onderdelen van het harnas hadden een dikte van twee tot vijf millimeter, de helm was zelfs zes millimeter dik. Door die dikte woog alles samen zo’n 41 kilo. Het harnas had…

Op 16 januari 1547 werd in de Oespenski-kathedraal in Moskou een zestienjarige jongeman gekroond tot vorst van Rusland. Volgens het oude protocol zat tijdens de ceremonie de metropoliet (aartsbisschop) van Moskou, Macarius, zelf op de troon, terwijl de jonge prins voor hem stond. Uiteindelijk werd de jongen gekroond, gezalfd en uitgeroepen tot ‘Vorst van Vladimir, Novgorod en Moskou, en Tsaar aller Russen’. Tsaar aller Russen. Ivan IV was de eerste vorst van Moskou die deze titel bij zijn kroning aannam, al had ook zijn grootvader, Ivan III, de titel weleens gebruikt. De term tsaar is afkomstig van het Latijnse ‘caesar’, de titel die de Byzantijnse keizers aan zichzelf hadden gegeven. Dat nu ook de Russische vorsten zich zo gingen noemen, laat zien hoe het oude vorstendom Moskovië zichzelf steeds meer…

Het karakter van Ivan de Verschrikkelijke werd gekenmerkt door een intense en getroebleerde vorm van religiositeit. Zijn brieven staan vol met citaten uit de Bijbel en uitingen van wroeging: ‘Ik heb alle zondaars, vanaf de tijd van Adam tot op de dag van vandaag, overtroffen in wreedheid. Ik heb mijn ziel bezoedeld met mijn bruutheid en verdorvenheid.’ Diezelfde religiositeit lag ook ten grondslag aan zijn bloeddorstige daden. Zoals de beste biograaf van Ivan IV, Isabel Margaret de Madariaga, schrijft: ‘Doordat Ivan zich identificeerde met het concept van heilig geweld kon hij geloven dat zijn wreedheid een zuiverende waarde had, en zo kon hij zijn eigen sadisme jegens zijn onderdanen verantwoorden. Hij had dat nodig als hij zichzelf wilde zuiveren en als hij zijn volk wilde bevrijden van de zonde.’…

DE SARCOFAGEN VAN SIDON De Zuid-Libanese havenstad Sidon kent een bewogen geschiedenis. De stad was in de Oudheid in handen van onder meer de Egyptenaren, Feniciërs, Assyriërs, Perzen, Grieken en Romeinen. In de koninklijke necropool van Sidon is een aantal opmer-kelijke sarcofagen gevonden. Deze zijn van een grote diversiteit en hebben een hoog niveau van decoratie en afwerking, zoals bijvoorbeeld de Alexandersarcofaag en de sarcofaag van Tabnit, beide in de 19de eeuw ontdekt door de Ottomaanse kunstenaar en archeoloog Osman Hamdi Bey. De succesvolste piraat Tussen 1719 en 1722 was de Welshman Bartholomew Roberts, ook bekend als Black Bart, de meest gevreesde piraat in het Caribisch gebied en de Atlantische Oceaan. Hij heeft naar schatting meer dan vierhonderd schepen overvallen, tot hij werd gedood door een kanonskogel van de Britse…