Inhoudsopgave van Editie 1 - 2023 - Historia

Al in de oudheid probeerde de mens windenergie te benutten. Een vroege poging werd gedaan door de Griekse uitvinder Heron van Alexandrië (10-85 n.Chr.), die de eerste door de wind aangedreven machine bedacht. Zijn ‘windwiel’ was een mechanisch orgel dat in verbinding stond met een kleine windmolen. Als de molen ronddraaide in de wind, stuwde een zuiger lucht door de buizen van het orgel. Het resultaat was een melodie die aan ‘de klank van een fluit’ deed denken. De windmachine van Heron was niet veel meer dan een grappig ding, en de eerste windmolens die een praktisch doel dienden, werden in de 8e tot de 10e eeuw gebouwd door de Perzen. Hun molens hadden zo’n 12 rechthoekige zeilen die een as aandreven. Ze maalden graan of haalden water uit een…

Apenpokken bestaan waarschijnlijk al duizenden jaren, maar de ziekte werd pas in 1958 geïdentificeerd. Dat gebeurde in het Statens Serum Instituut in Kopenhagen, waar onderzoekers de ziekte vonden bij een groep makaken. Daarom werd de nieuwe ziekte ‘apenpokken’ genoemd – een misleidende naam, want het virus leeft vooral in knaagdieren: apen en mensen zijn toevallige gastheren. Apenpokken zijn nauw verwant aan de gewone pokken, die alleen al in de 20e eeuw 300 miljoen mensen het leven kostten. Daarom zijn er meerdere vaccinatiecampagnes ingezet tegen de gevreesde pokken. De vaccins hebben ons ook beschermd tegen apenpokken, maar sinds de inzet in de jaren 1970 werd afgeschaald, rukken apenpokken in meerdere Afrikaanse landen weer op. Apenpokken zijn echter niet zo levensbedreigend als gewone pokken, en momenteel heb je zonder behandeling slechts één…

In mei 1851 opende koningin Victoria in Londen de eerste wereldtentoonstelling, tegen de achtergrond van een majestueus bouwwerk van staal en glas. In zes maanden was het Crystal Palace uit de grond gestampt aan de rand van Hyde Park. Met zijn 92.000 vierkante meter was het gebouw vier keer zo groot als de Sint-Pietersbasiliek in Rome. Architectonisch en technologisch gezien was het glazen paleis een enorme krachttoer. Het was het resultaat van een baanbrekend industrieel bouwproces, want het paleis was opgebouwd uit prefabonderdelen uit de massaproductie. Alles was zo gemaakt, dat het makkelijk te monteren was, en weer uit elkaar kon worden gehaald na afloop van de wereldtentoonstelling. Het paleis was de nationale trots van het land, en een manifestatie van de industriële leidersrol van Groot-Brittannië. Na de tentoonstelling werd…

De broers Tiberius en Gaius Gracchus zagen met lede ogen aan hoe rijken zich na de Romeinse veroveringen grond toe-eigenden ten koste van armen. Hoewel ze zelf uit een rijke familie kwamen, voelden ze zich uit rechtvaardigheidsgevoel en liefde voor de republiek verplicht in actie te komen. Tiberius, de oudste broer, liet zich in 133 v.Chr. kiezen tot volkstribuun, vertegenwoordiger van de onderklasse. Hij diende een wetsvoorstel in om de grond te herverdelen ten gunste van de armen. Daarop sloegen enkele senatoren Tiberius met knotsen en houten stoelpoten dood tijdens een openbare vergadering. Gaius liet zich daardoor niet uit het veld slaan. In 123 v.Chr. werd ook hij tot volkstribuun gekozen. Hij stelde onder meer voor de bondgenoten van Rome kiesrecht te geven. Daarop riep de Senaat de noodtoestand uit…

In 91 v.Chr. hadden de Italiërs er tabak van. Na de moord op Drusus wisten ze zeker dat ze naar Romeins burgerschap konden fluiten. Ze wilden zich niet alleen losmaken van Rome, maar de arrogante stad geheel van de kaart vegen. Ze moest plaatsmaken voor de zelfstandige federatie Italica. Omdat de Italiërs hadden gevochten in de Romeinse legioenen, was de zogeheten Bondgenotenoorlog zeer bloedig. Onder de slachtoffers waren meerdere senatoren, zoals Quintus Caepio de Jongere, een verdachte van de moord op Drusus. Net als veel andere senatoren was hij tegen de Italiërs ten strijde getrokken. Zijn tegenstander was de oude vriend van Drusus, Marsi-stamhoofd Pompaedius Silo, die Caepio en diens mannen in een hinderlaag lokte. ‘Caepio werd neergeslagen, net als zijn mannen,’ schrijft Appianus. Ondanks meerdere zeges wisten de Italiërs…

Er klinkt een luide knal, het hele schip trilt en de passagiers zijn totaal in paniek. Het 208 meter lange, 25.000 ton zware vaartuig drijft stuurloos rond op de golven van de Oostzee. Het is 30 januari 1945, 21.16 uur als het Duitse vluchtelingenschip Wilhelm Gustloff wordt getroffen door een Russische torpedo. En even later volgen er nog twee. Aan boord van de Gustloff probeert de 21-jarige reserviste Ursula Resas overeind te blijven. De schokken zijn zo hevig dat de passagiers tegen de muren worden geslingerd. Aan de muur naast haar komt een schuimblusser los, die op de grond valt en wit schuim over iedereen heen spuit. Het gesis van de brandblusser wordt echter overstemd door het geschreeuw van de doodsbange passagiers die wanhopig proberen het hogerop gelegen sloependek te…

30 januari 1945 Drie Russische torpedo’s brengen de 208 meter lange Wilhelm Gustloff tot zinken. Zo’n 9000 mensen sterven in de ijskoude zee. 10 februari 1945 Circa 4000 mensen komen om het leven als de Steuben getroffen wordt door twee torpedo’s. Het schip zinkt binnen 20 minuten. 12 maart 1945 Het vrachtschip Andros wordt door geallieerde vliegtuigen bestookt in Swinemünde. 570 vluchtelingen aan boord vinden de dood. 13 april 1945 Het stoomschip Karlsruhe is met een topsnelheid van zeven knopen een gemakkelijk doelwit voor Russische vliegtuigen. Zo’n 900 mensen sterven. 16 april 1945 Meer dan 6000 mensen komen om als het Noorse schip Goya wordt getorpedeerd – het op één na grootste verlies van Operatie Hannibal.…

Nixon gaf groen licht voor de ruimteveren als vervanging van het Apollo-programma. In zijn ogen was het voordeel dat de vaartuigen meerdere keren gebruikt konden worden, waardoor ze in theorie goedkoper waren dan traditionele raketten. Ze konden hun baan om de aarde echter niet verlaten en werden vooral gebruikt om satellieten te lanceren. De ruimteveren zouden volgens Nixon ‘het transport naar de ruimte revolutioneren door er een routine van te maken’. Er zouden 40 tot 60 vluchten per jaar worden gemaakt, maar in de 30 jaar dat ze actief waren, vonden er gemiddeld 4,3 lanceringen per jaar plaats. Nixon beloofde dat de ruimteveren de ‘astronomische kosten’ van de ruimtevaart zouden drukken. Volgens de nieuwe NASA-directeur James Fletcher zou één lancering maar 10,5 miljoen dollar kosten. In 2012 bleek echter dat…

Het orkest stond te spelen en 10.000 mensen juichten van enthousiasme. Het was 1829 en er ging duidelijk iets heel bijzonders gebeuren. Er was zelfs een tribune gebouwd, versierd met vlaggen en slingers. Hier stonden de toeschouwers in hun zondagse kleren – de mannen met hoge hoeden, de vrouwen met creatieve hoofddeksels – te kijken naar de glimmende en sissende locomotieven waar het vandaag allemaal om ging. Er was een treinenwedstrijd georganiseerd, en voor de ingenieurs stond er veel op het spel. Naast een prijs van 500 Britse pond kreeg de winnaar een lucratief contract met de onderneming tief die een 50 kilometer lange spoorlijn tussen Liverpool en Manchester wilde aanleggen. De spoorlijn moest passagiers gaan vervoeren en de textielindustrie in Manchester toegang geven tot de belangrijke haven van Liverpool.…

In de middag van dinsdag 25 november 1783 staat de stad New York op zijn kop. Bij het gelui van de kerkklokken stromen mensen de straten op, terwijl de met sterren bezaaide vlag gehesen wordt in de vlaggenmasten en haastig geïmproviseerde standaards. Onder luid gejuich dromt de menigte samen in de straten van Manhattan. Hier verschijnt even later de persoon om wie het die dag allemaal draait, generaal George Washington, gezeten op een wit paard en geflankeerd door zeven statige ruiters. Achter hem volgen oneindige rijen van soldaten. Met de parade vieren de Amerikanen dat George Washington en zijn troepen na acht jaar oorlog eindelijk de Britse overheersers hebben verdreven uit het gebied dat ze nu met trots de Verenigde Staten van Amerika noemen. Terwijl het bloemen en groene lauwerkransen…

Ceaus, escu: Bouw grootste paleis ter wereld voor mij 1984: De Roemeense leider Nicolae Ceaus, escu staat vanaf 1965 aan het hoofd van een van de meest onderdrukkende regimes van Oost-Europa. De economie kwakkelt en er is bijna niks te koop in het communistische land. Ondanks de armoede wil Ceaus, escu de wereld imponeren. In het begin verschilde Nicolae Ceaus, Ceausescu niet veel van andere communistische dictators in Oost-Europa, maar een bezoek aan Noord-Korea in 1971 veranderde alles. De Roemeense leider was onder de indruk van de persoonlijkheidscultus van de Noord-Koreaanse president Kim Il-sung en wilde ook zoiets voor zichzelf. De Roemenen – en de hele wereld – moesten weten wat voor een fantastische leider Ceaus, escu was. De propaganda zette hem neer als genie en verlosser, en in 1984…

Rond 180 n.Chr. waren er ruim 40 evangeliën in omloop, geschreven door onbekende auteurs die allemaal beweerden een van de 12 apostelen te zijn. De meeste van deze teksten werden echter als ketterij gezien. De pogingen van de kerk om deze teksten te weren, was een reactie op alle afwijkende geloofsrichtingen die in de tweede helft van de 2e eeuw opkwamen. Toen begonnen zelfverklaarde profeten zoals Marcion en Montanus hun eigen leer te prediken. De gnostische Marcion beweerde dat het christendom twee goden had – de kwade god van het Oude Testament en de liefdevolle, genadige god waar Jezus over had gesproken. Montanus beweerde dat hij de woordvoerder van de Heilige Geest was en de definitieve christelijke waarheid verkondigde. Uiteindelijk keurden de kerkleiders een collectie van 27 teksten goed –…

Julian Fellowes is de man achter een wereldwijd succes met de kostuum-Jdramaserie Downton Abbey over de wederwaardigheden van de adellijke familie Crawley en haar bedienden op het landgoed Downton Abbey begin 20e eeuw. In de lente van 2022 probeerde Fellowes het samen met HBO nog eens dunnetjes over te doen met de serie The Gilded Age, waarin de rijke New Yorkse bovenklasse van de late 19e eeuw centraal staat. Oud en nieuw geld strijden om status binnen de Amerikaanse elite, maar de nieuwe serie is bepaald geen Downton Abbey. Werkelijkheid en fantasie lopen door elkaar Waar Downton Abbey je aandacht vasthield met intriges, is The Gilded Age ongeveer even boeiend als je belastingaangifte invullen. In de spannendste scène van de eerste aflevering voorkomt een van de rijken dat een jong…

WAPENS Niet alleen gasleidingen kunnen de lucht in vliegen in de Oostzee. Ook de vele windmolens die de komende jaren op zee gebouwd moeten worden, lopen gevaar. Op een EU-conferentie over munitie op de zeebodem wees de Litouwse EU-commissaris voor milieu Virginijus Sinkevičius erop dat er een grote opruimingsklus wacht, anders zijn toekomstige zeewindmolens niet veilig. Alleen al in de Oostzee ligt 500.000 ton aan munitie, waaronder mijnen en 50.000 ton chemische wapens die na de Eerste en Tweede Wereldoorlog werden gedumpt. En dan zijn er ook nog 10.000 scheepswrakken. Bij Nederland en België ligt nog eens 35.000 ton munitie. ‘We moeten het risico onderzoeken en nauwkeurig inschatten. En dan moeten we iets doen,’ zei Sinkevičius. Tot eind jaren 1960 was het in de meeste landen gebruikelijk om oude munitie…

KUNST Het klinkt bijna als een scène uit een roman van Dan Brown. Maar auteur en hoogleraar literatuur James Hall denkt een tot nu toe onbekende tekening te hebben gevonden waar Michelangelo (1475-1564) op staat – de wereldberoemde Italiaanse kunstenaar die onder meer de Sixtijnse Kapel schilderde in het Vaticaan. De tekening dook op in een 15e-eeuwse uitgave van Dantes boek ‘De goddelijke komedie’. Hall zag de tekening voor het eerst tijdens een lezing over het boek en was meteen geboeid: ‘Na een paar maanden bedacht ik opeens dat een heleboel puzzelstukjes bij Michelangelo leken te passen,’ zegt Hall. Hall merkt op dat het niet ging om gewone zogeheten marginalia-kunst waarvan talrijke voorbeelden in middeleeuwse boeken staan. ‘Meestal zie je geen werk dat er natuurlijk en menselijk uitziet, en dat…

Op 22 januari 1517 trok het 60.000-koppige Ottomaanse leger de Egyptische hoofdstad Caïro binnen. Het moreel onder de troepen was hoog. Vier maanden eerder hadden ze Syrië vrijwel zonder slag of stoot veroverd. De Egyptische sultan Tumanbay had 20.000 man op de been gebracht om de Ottomaanse aanval af te slaan – door te dreigen dat alle deserteurs bij hun eigen voordeur zouden worden opgehangen. Maar zijn leger kon niets uitrichten tegen het machtige Ottomaanse Rijk. Al na een uur vechten trokken de Egyptische soldaten zich terug. De Egyptische hoofdstad was nu in Ottomaanse handen. Een week na de invasie arriveerde de machtige sultan van het Ottomaanse Rijk, Selim I – bijgenaamd De Verschrikkelijke – in Caïro. Sinds zijn aantreden in 1512 had de nieuwe Ottomaanse sultan het noorden van…

De beroemde gummibeertjes werden in 1922 geboren in een keukentje in Bonn, Duitsland. De bedenker van de gummibeer was de arme snoepfabrikant Hans Riegel. Slechts twee jaar eerder was hij zijn bedrijf Haribo gestart – een acroniem van zijn eigen naam en zijn woonplaats (HAns RIegel, BOnn). Het bedrijf had de wind niet bepaald in de zeilen. Riegel vulde zijn dagen met het koken van hard snoep – thuis in zijn appartementje, met alleen een oven, een pan, een deegroller en een snijplank. Riegels vrouw bezorgde het snoepgoed met de fiets bij klanten. In 1922 had Riegel echter genoeg van het harde snoep en het leven als arme snoepmaker. Hij wilde iets nieuws maken dat hem erbovenop kon helpen. Op goed geluk maakte hij een mengsel met gelatine in zijn…

Phan Thi Kim Phuc was pas negen toen ze met haar tengere lichaam en verschrikte gezicht het symbool werd van de wreedheid van de Vietnamoorlog. Op 8 juni 1972 was Kim Phuc met haar gezin in een dorp toen Zuid-Vietnamese vliegtuigen er napalmbommen lieten vallen. Het gebied was eerder bezet door Noord-Vietnamese troepen, en de Zuid-Vietnamese luchtmacht zag de burgers kennelijk aan voor vijandelijke troepen en zette de aanval in. Verschillende burgers kwamen om, en Kim Phuc liep derdegraads brandwonden aan haar lichaam op. Het gruwelijke moment werd vastgelegd door fotograaf Nick Ut en de volgende dag op de voorpagina van de New York Times afgedrukt. Ut bracht de gewonde kinderen naar een ziekenhuis in Saigon, waar artsen oordeelden dat Kim Phuc de verwondingen niet zou overleven. Na 17 operaties…

Michel de Notredame kwam in 1503 in het Zuid-Franse dorpje Saint-Rémy-de-Provence ter wereld – in het door de pest geteisterde Europa. Geschiedkundigen weten niet veel van zijn jeugd, maar het lijkt erop dat hij op zijn 15e van de universiteit ging en een rondreizende kwakzalver werd. Bijna 30 jaar lang trok hij van stad naar stad en verkocht hij verdachte medicijnen tegen haarverlies, impotentie en ook de pest. En hij bood zijn klanten aan hun horoscoop op te stellen. Notredame maakte in zijn vak zelfs enige naam, vooral toen hij een pil op de markt bracht die een beschermende werking tegen de pest zou hebben. Na omzwervingen over de Franse en Italiaanse landwegen vestigde hij zich in 1547, op middelbare leeftijd, in de Provence. Zoals zo veel astrologen in zijn…

Op 21 november 1944 werd het Oost-Pruisische dorp Nemmersdorf het symbool van wat veel Duitsers al vreesden: de wraak van Stalin. Op die dag was Nemmersdorf een van de eerste Oost-Pruisische dorpen die door de Russen werden ingenomen. Toen de Duitsers het dorp 48 uur later heroverden, waren ze geschokt. ‘In het dorp lagen 72 vrouwen en kinderen, en een oude man – allemaal dood. Sommige baby’s hadden een verbrijzelde schedel,’ schreef een Duitse soldaat, Karl Protek, in zijn ooggetuigenverslag uit 1953. Alle vrouwen waren verkracht en verminkt voordat ze waren vermoord. Het bloedbad, waarbij ook 50 krijgsgevangenen werden gedood, werd uitgebuit door het Duitse ministerie van Propaganda. Het doel was om de strijdlust van de Duitsers weer aan te wakkeren. Na het bloedbad meldden veel mensen zich aan bij…

In tegenstelling tot Duitsland had het bezette Denemarken relatief weinig last gehad van de oorlog. Daarom werden veel gewonde Duitse soldaten en vluchtelingen naar dit land gebracht. Tussen 11 februari en 5 mei 1945 kwamen ongeveer 250.000 Duitse burgers als vluchteling naar Denemarken. Na bijna vijf jaar bezetting waren de Duitsers erg gehaat, en de vluchtelingen kregen weinig sympathie. In de eindfase van de oorlog voorzag de Duitse bezetter de vluchtelingen van onderdak en voedsel. Maar na de capitulatie van Duitsland in mei 1945 werden de vluchtelingen het probleem van de Deense staat. De Duitsers werden toen in kampen geplaatst. Hun rantsoen bestond eind mei 1945 uit amper 2000 calorieën – twee derde van de normale behoefte. Het was net genoeg om ze in leven te houden, maar de vluchtelingen…

Bödvar Bjarki leefde vermoedelijk in de tijd van de legendarische Deense koning Rolf Krake in de 5e eeuw. Het verhaal van deze berserker is te vinden in de Gesta Danorum (Daden van de Denen) van de historicus Saxo (rond 1200) en in de middeleeuwse vertelling Hrólfs saga kraka. In dit verhaal wekte de jonge strijder Hjalti tijdens een veldslag de ogenschijnlijk slapende berserker Bödvar Bjarki. Toen hij wakker werd, was hij woedend. Zijn geest had namelijk – in de gedaante van een beer – gevochten voor koning Rolf en veel vijanden gedood op het slagveld. Nu was de trance verbroken en kon de berserker niet garanderen dat hij – in menselijke gedaante – even goed kon vechten. Bödvar Bjarki lijkt een beetje op de legendarische held Beowulf. Ze komen beiden…

In de jaren na de Eerste Wereldoorlog vrezen de VS een vijandelijke aanval op hun kusten. De marine investeert daarom in vliegende vliegdekschepen: zeppelins met vliegtuigen aan boord. Zo kunnen enorme gebieden in de gaten worden gehouden. De Britten en Duitsers hadden eerder al vliegtuigen laten opstijgen vanaf de onderkant van een zeppelin. Maar de Amerikanen bouwen als eersten een luchtschip dat zo geavanceerd is dat de vliegtuigen er ook op kunnen landen. Achtervolgd door pech In 1931 stijgt de eerste zeppelin, de USS Akron, op en twee jaar later volgt de USS Macon. Maar het vliegdekluchtschip is niet perfect. Tijdens oefeningen blijkt dat het kwetsbaar is voor luchtafweergeschut vanaf schepen. Het moet daarom boven de wolken blijven en de verkenning overlaten aan de vliegtuigen. De lichte constructie maakt het…

Goedkoop ijzer van hoge kwaliteit Al sinds de oudheid wordt ijzer gemengd met koolstof om staal te maken. In de 18e eeuw werd dit veel eenvoudiger. De bodem onder Coalbrookdale in Midden-Engeland zat vol steenkool. En dat trok vanaf de 16e eeuw veel ijzerfabrikanten en -gieterijen aan. Een zo’n fabrikant was Abraham Darby. In 1709 ontdekte hij dat hij cokes in plaats van houtskool in zijn hoogoven kon gebruiken om ijzer te winnen. Omdat cokes veel minder kostte dan houtskool, was het ijzer dat Darby produceerde een stuk goedkoper. Bovendien kon hij zijn ovens hoger stoken. Al snel produceerde zijn fabriek drie keer zo veel ijzer als voorheen. Later hadden staalproducenten profijt van Darby’s hoogoven: eerst verliep de staalproductie volgens een complex procedé, waarbij smeden koolstof aan ijzer toevoegden, maar…

Toen een officier namens generaal George Washington op 12 augustus 1776 een groep geschikte kandidaten zocht om spion te worden, drukten de meeste mensen hun snor. Slechts één man, de 21-jarige Nathan Hale, meldde zich vrijwillig aan. Voordat hij zich in 1775 aansloot bij het Continentale Leger, was Hale onderwijzer. Korte tijd daarna werd hij naar de Britse linies gestuurd onder het mom dat hij een baan als leraar zocht. Na slechts tien dagen in het veld werd Hale op 21 september gevangengenomen. De volgende dag werd hij opgehangen. Hale wordt vanwege zijn moed en opofferingsgezindheid beschouwd als een van de grootste helden van de revolutie.…

Zo zeker als het amen in de kerk zal tijdens de kerstdienst het kerstevangelie worden voorgelezen (Lucas 2). Dit sfeervolle verhaal maakt nog altijd indruk – ruim 2000 jaar nadat de gebeurtenissen zouden hebben plaatsvonden. Maar klopt het evangelie met de kennis die archeologen, historici en andere onderzoekers hebben verzameld over de eerste kerst in Bethlehem? Jezus vier jaar te vroeg geboren ‘In die tijd kondigde keizer Augustus een decreet af dat alle inwoners van het rijk zich moesten laten inschrijven. Deze eerste volkstelling vond plaats tijdens het bewind van Quirinius over Syrië.’ Op 25 december vieren we de geboorte van Jezus. Maar in feite zegt de Bijbel nergens dat de zoon van God in december werd geboren, en ook het jaar is omstreden. Christenen over de hele wereld vieren…

De val van nazi-Duitsland 1 Welke Russische maarschalk leidde de aanval op Berlijn? a: Maarschalk Tito □ b: Maarschalk Zjoekov □ c: Maarschalk Konev □ 2 Waar pleegde Hitler op 30 april 1945 zelfmoord? a: In zijn werkkamer in de Führerbunker □ b: In zijn badkamer in de Führerbunker □ c: In zijn woonkamer in de Führerbunker □ 3 Wie volgde Hitler op als leider van nazi-Duitsland? a: Karl Dönitz □ b: Albert Speer □ c: Martin Bormann □ 4 11 nazikopstukken werden in 1946 na een proces geëxecuteerd. Hoe? a: Ze werden doodgeschoten □ b: Ze werden opgehangen □ c: Ze werden onthoofd □ 5Wat gebeurde er met de lichamen van de terechtgestelde nazikopstukken? a: Overgedragen aan de nabestaanden □ b: Gecremeerd □ c: Begraven op een besloten begraafplaats…

ARCHEOLOGIE Er is een macabere vondst gedaan in het westen van Slowakije. In een nederzetting uit de jongste steentijd hebben archeologen een massagraf met minstens 35 skeletten gevonden. De overledenen waren achteloos in een greppel gegooid. ‘De lichamen lagen in verschillende houdingen – op hun rug, op hun zij, of zelfs in kikkerachtige houding,’ vertelt antropoloog Zuzana Hukelová van de Slowaakse Wetenschapsacademie, die samen met de Christian-Albrechts-Universität in Kiel de opgraving uitvoert. Maar het meest opmerkelijke is dat vrijwel alle skeletten geen hoofd meer hebben. ‘We vonden slechts een kinderschedel,’ voegt Hukelová toe. De archeologen en antropologen hopen nu dat vervolgonderzoek kan uitwijzen waarom de vele lichamen zonder hoofd werden begraven. Stierven ze bijvoorbeeld door oorlog, of door een epidemie – of zijn ze geofferd in een ceremonie? Er zitten…

ROMEINSE RIJK De opgraving van het Romeinse fort Vindolanda bij de Muur van Hadrianus in Noord-Engeland heeft al veel bijzondere vondsten opgeleverd. Maar weinig waren er zo zeldzaam als het stukje koper dat in mei 2022 werd ontdekt. Dit bleek namelijk het mondstuk te zijn van een van de beroemdste Romeinse muziekinstrumenten: de cornu. In het Latijn betekent cornu gewoon ‘hoorn’, maar archeologen duiden er een 3 meter lang muziekinstrument mee aan, dat in de vorm van de letter G is gebogen. Het blaasinstrument was zo groot dat het in het midden ondersteund werd door een houten dwarsbalk. De cornu werd gebruikt als signaalhoorn en om marsmuziek te spelen als de legionairs naar het slagveld marcheerden. Afgezien van enkele cornu’s uit Pompeï hebben weinig hoorns de val van het Romeinse…

Welk land stond als eerste abortus toe? In 1920 voert de Sovjet-Unie gratis abortus in voor iedereen. Al snel kunnen de ziekenhuizen het niet meer aan, en ziet de overheid zich genoodzaakt de beslissing te heroverwegen. In 1920 werd de Sovjet-Unie het eerste land ter wereld waar vrouwen recht hadden op legale abortus. In het ‘Decreet over de gezondheid van de vrouw’ stond dat alle vrouwen gratis en veilig abortus konden krijgen in elk ziekenhuis, waar alleen artsen de ingreep uitvoerden. Het doel van de wet was – volgens het decreet – om de gezondheid van vrouwen te beschermen en abortus onder geheime en onhygiënische omstandigheden te voorkomen. Daarmee werden vrouwen namelijk vaak ‘slachtoffer van amateuristische kwakzalvers’. De stap was echter omstreden. Er waren veel tegenstanders en al in 1924…

In de 19e eeuw droeg bijna iedereen een hoed. Maar al was de vraag groot, het was niet altijd leuk om hoedenmaker te zijn. Er kwam kwik aan het proces te pas, waardoor hoedenmakers mentaal onevenwichtig konden worden. Daar komt de Engelse uitdrukking mad as a hatter vandaan. Voor vilt werd konijnen- en hazenhaar gebruikt. De hoedenmaker sorteerde de haren met een volboog, die hij in trilling bracht en over de haren haalde. De grove haren vielen door gleuven in de voltafel, en het dons werd tot een luchtige haarlaag geslagen, dat in stukken geknipt werd. Deze werden in kokend water gedoopt, uitgeperst en over een houten vorm getrokken die uit vijf stukken bestond, zodat je hem makkelijk kon verwijderen. Tot slot werd de flap gestreken en de hoed met…

ACHTERGRONDVERHA AL Premiejager lokte schutters naar de stad Een vreemdeling stapt uit de trein in het stadje Tucumcari in het Wilde Westen. Zijn naam is Douglas Mortimer. Zijn hoed is zwart, zijn laarzen glimmen. Mortimer loopt naar het telegraafkantoor en kijkt naar een plakkaat: ene Guy Callaway wordt gezocht voor moord. De beloning voor de aanhouding bedraagt 1000 dollar. In potlood staat een nog hoger bedrag: 100.000. ‘Guy kwam hoogstpersoonlijk langs en voegde nog twee nullen toe’, grijnst de telegrafist achter zijn toonbank. ‘Hij zei: “Een lullige 1000 dollar is veel te weinig. Ik ben veel meer waard”’, vervolgt de telegrafist, die niet verwacht dat iemand Guy Callaway durft aan te houden. Mortimer neemt de poster mee en steekt de straat over naar het hotel, waar de gastheer aan de…

De koele avond daalt neer over Rome. Voor de aristocraat Marcus Livius Drusus is de dag bijna voorbij. In zijn villa op de Palatijn heeft hij de hele dag cliënten en zakelijke connecties ontvangen. Nu begeleidt hij de laatste bezoekers naar de deur. Ze lopen door de met zuilen omringde tuin in het verlengde van het atrium van het huis, met in het midden een regenwaterbassin. In het atrium is het niet zo warm, en Drusus zit er graag te werken, want vanwege doodsbedreigingen verlaat de Romeinse workaholic zelden zijn villa. Nadat hij de deur achter de gasten heeft gesloten, loopt de jonge politicus in gedachten verzonken door de tuin. Plotseling stapt er een gedaante uit de schaduw. Drusus voelt een pijnscheut in zijn dijbeen. Er loopt iets warms langs…

19E EEUW WAS EEUW VAN DE INNOVATIE 1804 – STOOMLOCOMOTIEF Over een spoor in Wales maakt een stoomlocomotief voor het eerst een rit met een treinstel. 1824 – ELEKTROMAGNEET Natuurkundige William Sturgeon bouwt de eerste elektromagneet ter wereld in de vorm van een hoefijzer. 1849 – VEILIGHEIDSSPELD Ingenieur Walter Hunt uit de VS bedenkt de veiligheidsspeld, die we ook nu nog gebruiken. 1866 – DYNAMIET Alfred Nobel ontwikkelt dynamiet: een stabiele springstof met meer kracht dan buskruit. 1893 – DIESELMOTOR De Duitse ingenieur Rudolf Diesel komt met een prototype van de eerste dieselmotor.…

De zon hangt hoog boven de huizen van Londen. Het is zomer, 1858. Het bruine water van de Theems drijft als een dikke soep met geelachtig schuim rond de pijlers onder Westminster Bridge. De stank is bijna ondraaglijk. Langs de oever, waar het vieze water verandert in een dikke, kleverige brij, scharrelen ratten rond en zoeken verwaarloosde kinderen met stokken in de modder naar spijkers, touwresten of botten. De bruine smurrie plakt aan hun benen en verandert in een grijze koek. Ze komen hier elke dag. Ze leven van het rioolslib. En ze staan helemaal onderaan de maatschappelijke ladder. Dit is het Londen van Dickens. Het Londen van het victoriaanse tijdperk. En dit is the great stink, zoals de geur in de volksmond – en in steeds meer krantenartikelen –…

De geschiedenis komt tot leven in Historia! In elke aflevering ga je mee terug naar de keerpunten in de wereldgeschiedenis: van hartverscheurende gevechten op het slagveld en gedurfde, spannende ontdekkingsreizen tot de grootste en meest vernuftige bouwwerken. Vervlogen tijden komen tot leven en het heden wordt in perspectief geplaatst. JAPANSE SANTOKU MESSENSET Rust je keuken uit met deze geweldige nieuwe messenset voor vele uren kookplezier. Beide mesbladen zijn gecoat met een sterke titanium coating, waardoor de messen gemakkelijk en precies snijden. In combinatie met de donkerhouten handgreep geeft het titanium de messen bovendien een elegante, matzwarte uitstraling. De set bevat twee superscherpe messen: een koksmes van 30 cm, dat perfect is voor hakken en snijden, en het fileermes van 26 cm voor het fijnere werk. Ideaal voor thuisgebruik, en met…

Benjamin Tallmadge Tallmadge (1754-1835) was majoor toen Washington hem tot hoofd van de spionagedienst benoemde. Tijdens de oorlog was hij de spin die vanuit zijn web de inlichtingen van de spionnen verzamelde en naar Washington stuurde. Tallmadge trouwde na de oorlog, kreeg zeven kinderen en werd postbeambte in Litchfield, Connecticut. In de jaren 1801-1817 was hij Congreslid. Caleb Brewster De havenarbeider Brewster (1747-1827) mocht de Britten graag voor de gek houden als hij smokkelwaar verscheepte rond Long Island. Zodra de Britten achter hem aan kwamen, voer Brewster snel een baai in. Zijn grondige kennis van de waterwegen kwam hem goed van pas in zijn hoedanigheid als spion. Na de oorlog trouwde Caleb Brewster en werd hij boer. Abraham Woodhull Woodhull (1750-1826) werd al vroeg in de oorlog gearresteerd omdat hij…

Begin 20e eeuw was de Russische bevolking verdeeld in een kleine bovenklasse en een grote, straatarme groep boeren en arbeiders. Toen de voedselprijzen onder druk van de Russisch-Japanse Oorlog stegen, verzamelden duizenden arbeiders zich op 22 januari 1905 voor het paleis van Nicolaas II. Ze werden door het tsaristische leger neergemaaid. Er vielen honderden doden en er waren ruim 6000 arrestaties. Hierdoor brak een revolutie uit onder de onderdrukte Russische bevolking, en de 10 maanden daarna kreeg het land te maken met stakingen, gewelddadige boerenprotesten en chaos. Uiteindelijk werd de tsaar gedwongen om hervormingen door te voeren, zoals versoepeling van de censuur en het toestaan van politieke partijen. Hierna werd het weer wat rustiger, maar het onderliggende onrecht was niet opgelost. Bovendien veranderde de tsaar van gedachten en draaide een…

De goudsmid monsieur Bourdin wist niet wat hem te wachten stond toen hij op 6 oktober 1901 thuiskwam in zijn appartement aan de Rue Quincampoix in Parijs. Hij kwam net terug van een weekendje buiten de stad en maakte zich klaar om naar bed te gaan. Maar Bourdin zou geen oog dichtdoen, want wat hij in de slaapkamer aantrof…? Zijn kluis was opengebroken en geleegd en in het plafond zat een groot gat. Bourdin haalde direct de politie erbij. Maar de agenten vonden geen spoor van de dief – ook niet bij de bovenburen. De anders zo opmerkzame portier van het gebouw kon alleen zeggen dat de huurder van dat appartement Guillout heette en een paar dagen eerder flink wat huur vooruit had betaald. Hoewel de politie geen spoor vond,…

Scouts komen voort uit oorlog Kolonel Robert Baden-Powell gebruikte kindsoldaten in Afrika en kwam zo op het idee voor scouting. In gewetensnood Dieren hadden het niet best bij de Britten, maar in de 18e eeuw werden die zich bewust van hun leed. Te goed voor het slagveld De Franse Char 2C was de perfecte tank – hij deed het alleen bar slecht in de strijd. Rovers lieten 11 lege lijsten achter Twee nepagenten drongen in 1990 een museum in Boston binnen. Een uur later reden ze weg met schilderijen die miljoenen waard waren. Lees ook… • Katyn, het bloedbad dat Stalin in de doofpot stopte • Dorstige monniken redden de wijn • De piraat Edward Low…