Inhoudsopgave van Editie 12 - 2023 - Filosofie Magazine

Kun je echt geloven niet te geloven? Hoeveel tekens ik ook kreeg van gene zijde, ik ben nooit echt gaan geloven, geloof ik. Al leken de tekens soms heel betekenisvol. Om er een te noemen. In het eerste jaar dat ik op kamers woonde besloot ik, nadat ik een hele zaterdag in bed had gelegen, mijn luiheid te compenseren met de aanschaf van een serieus boek. Vlak voor sluitingstijd ging ik een antiquariaat binnen. Ik moest snel iets vinden, want de winkeleigenaar wilde naar huis. Ik vond een mooie editie van Spinoza’s Ethica en pakte onderweg naar de kassa nog snel even Gifsla van Jan Wolkers mee. Thuisgekomen kon ik niet beslissen welk boek ik eerst wilde lezen. Ik begon ze daarom maar om de beurt te lezen. Een klein…

Ook harde feiten moeten worden geïnterpreteerd Bron feit Directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie. ‘Inconvenient Realities. An evaluation of Dutch contributions to stability, security and rule of law in fragile and conflict-affected contexts.’ Ministerie van Buitenlandse Zaken, 2023. ‘Volgens het Nederlandse buitenlandbeleid gaan militaire interventies niet over vechten. Dat noemde men vroeger trots The Dutdi Approach. Soldaten worden niet uitgezonden om oorlog te voeren, maar om een stabiele rechtsstaat op te bouwen. Het doel is, zo staatbijvoorbeeld in dit onderzoek, om “de grondoorzaken” van geweld, terrorisme en armoede aan te pakken. Dat zulke missies weinig succes hebben is niet gek, want dat zijn volstrekt onhaalbare doelen. Alsof je met één missie armoede zou kunnen uitroeien, of vanuit Den Haag zou kunnen uitdenken hoe de rechtsstaat in Afghanistan eruit moet komen te…

Het is een vergelijking die je vaak tegenkomt: mensen die dogmatisch, onkritisch of heilig overtuigd zijn van hun eigen gelijk, worden ‘religieus’ genoemd. Zo schreef onderzoeker Louise Fresco in haar column in NRC dat ‘klimaat’ in sommige kringen een religie is geworden: klimaatactivisten zijn dusdanig gefocust op de planeet redden, dat ze niet langer kritisch nadenken. Drie dagen later beweerde onderzoeker Timothy Stacey in een opiniestuk in dezelfde krant dat Fresco zelf iets wegheeft van een religieus persoon, omdat ze heilig lijkt te geloven in de redelijkheid en heilzaamheid van het kapitalisme. Ook komt in onderzoeken, podcasts en talkshows vaak de vraag voorbij of complottheorieen in deze onzekere tijden een nieuwe religie vormen. Het is een opmerkelijke vergelijking, vindt filosoof Désanne van Brederode. ‘Niet alleen omdat je je kunt afvragen…

INTERVIEW ‘We worden steeds gevoeliger,’ zegt de Duitse filosoof Svenja Flasspohler. In haar boek Sensibel. Over de grenzen van de menselijke gevoeligheid laat ze zien dat onze beschaving in de loop van de geschiedenis steeds verfijnder is geworden. Dat illustreert ze aan de hånd van twee figuren: Johan en Jan. Johan, schrijft ze, is ridder in de Middeleeuwen en leeft voor de strijd. Hij weet niet anders dan dat geweld deel uitmaakt van zijn leven; rekening houden met anderen en zorgzaamheid komen in zijn wereld nauwelijks voor. Hij kent weinig tafelmanieren en de vrouwen in zijn leven - zijn werksters en zijn echtgenote - zijn er om hem te dienen. Vergelijk dat met Jan, een moderne man uit de middenklasse. Hij is getrouwd en heeft twee kinderen. Hij houdt zich…

‘Je kunt doen wat je wilt, maar je kunt niet willen wat je wilt.’ Harry G. Frankfurt – destijds onder medefilosofen bekend als Descartes-specialist, áls ze hem al kennen – lummelt eind jaren zestig wat rond in zijn kantoor op Rockefeller University in New York wanneer deze gemeenplaats hem te pakken krijgt. Klopt die wel? Kun je niet willen wat je wilt? En kun je ook niet niet willen wat je wilt? De filosoof werkt zijn gedachten uit in twee artikelen die hem tot een niet te passeren station in het vrije-wildebat maken. In zijn artikel ‘Freedom of the Will and the Concept of a Person’ stelt Frankfurt (29 mei 1929 - 17 juli 2023) dat onze verlangens hiërarchisch geordend zijn. Eerste-ordeverlangens zijn puur gericht op iets buiten onszelf, terwijl…

Voor mijn gevoel leven we in de toekomst. We kunnen videobellen, er zijn robotstofzuigers, we zitten in zelfrijdende auto’s en deze tekst zou zomaar door Al geschreven kunnen zijn. Bij oude afleveringen van Star Trek besef ik vaak niet dat de technologie aan boord van het ruimteschip in de jaren zestig helemaal nog niet bestond. Het duurt vast niet lang meer voordat ook de transporter, waarmee mensen van de ene plek naar de andere plek kunnen worden geteleporteerd, werkelijkheid wordt. Er is echter wel een filosofisch probleem, dat technisch niet zo eenvoudig op te lossen is. Wat gebeurt er eigenlijk bij teleportatie? Het apparaat scant je lijf atoom voor atoom, waarbij je ‘dematerialiseert’, om vervolgens al die informatie naar een andere plek te sturen, waar je dan atoom voor atoom…

‘Techniek is niet neutraal. We zitten in wat we creëren, en het zit in ons.’ Donna Haraway (1944) ‘Wat in het tijdperk van de technische reproduceerbaarheid van het kunstwerk wegteert, is de aura van het kunstwerk.’ Walter Benjamin (1892-1940) ‘Technologieën zoals Facebook reduceren mensen tot insecten, tot mieren’. Bernard Stiegler (1952-2020) ‘De techniek is de inspanning om inspanning te besparen.’ Jose Ortega y Gasset (1883-1955) ‘Techniek verlangt van ons anders te denken over wat men gewoonlijk onder “wezen” verstaat.’ Martin Heidegger (1889-1976) ‘Mensen zijn de werktuigen van hun werktuigen geworden.’ Henry David Thoreau (1817-1862) ‘Het is angstaanjagend duidelijk geworden dat onze technologie onze menselijkheid voorbij is gestreefd.’ Albert Einstein (1879-1955) ‘De productie van te veel nuttige dingen leidt tot te veel nutteloze mensen.’ Karl Marx (1818-1883) Maak een foto van…

Mede ter gelegenheid van het 10-jarig bestaan van De Correspondent werd hoofdredacteur Rob Wijnberg in de Volkskrant geïnterviewd. Hij vond het ‘progressieve’ verhaal over de klimaatcrisis met alles wat niet meer kan en niet meer mag onvoldoende aanspreken. ‘Het is geen stip aan de horizon.’ Daarom zocht hij - voorlopig tevergeefs - naar een werkend, lonkend, aantrekkelijk perspectief dat ‘rondom acties als die van Extinction Rebellion op de A12’ kon worden gepresenteerd. Met het recent verschenen Het betekenisweb van de Amerikaanse internetspecialist Jeremy Lent wordt Wijnberg op zijn wenken bediend. Ik heb zelden een boek gelezen dat qua breedte van boodschap zo inspirerend was. Ik haast mij wel om op te merken dat Het betekenisweb niet direct over de crisis van klimaat en ecologie handelt. Het biedt allereerst de elementen…

01 Socrates en Òrúnmìlà Bij filosofie denk je al snel aan boeken, maar is dat wel terecht? Daan Roovers gaat deze avond met politicoloog Grâce Ndjako, filosoof Renate Schepen en filmmaker Juul van der Laan in gesprek over Sophie Oluwole (1935-2018), de eerste vrouwelijke Nigeriaanse hoogleraar filosofie. Volgens Oluwole betekent een gebrek aan schrift, geen gebrek aan filosofie. De filosofen Socrates en Òrúnmílà schreven immers geen woord. waar Rode Hoed, Amsterdam wanneer 20 november, 20:00 prijs € 15,rodehoed.nl 02 Klasse Eerstegeneratiestudenten leven vaak deels in een wereld waarin alles draait om overleven en deels in een wereld waarin ruimte is voor culturele ontwikkeling. De Franse filosoof en socioloog Didier Eribon, die zelf klassenmigrant is en Terug naar Reims schreef, bespreekt in deze Freedom lecture zijn visie op de constructie van sociale klasse,…

INTERVIEW Vier paar holle oogkassen staren de woonkamer in van Corijn van Mazijk (1989). In de kamerhoge boekenkast in zijn huis in Groningen staan tussen de filosofische klassiekers vier replica’s van schedels van vroege mensachtigen. Ze staan op chronologische volgorde. Links het ‘oudste’ exemplaar, van een Australopithecus van meer dan twee miljoen jaar oud. Helemaal rechts het ‘jongste’, van een vroege Homo sapiens, die qua uiterlijk al sterk op ons zou hebben geleken, maar qua gedrag nog niet. De schedels worden met elke sprong in de tijd een slagje groter. Op dezelfde plank staan ook twee stenen vuistbijlen en een replica van een vrouwelijk beeldje uit de late Steentijd, de Venus van Willendorf. Het mag misschien een wat vreemd gezicht zijn – schedels in de boekenkast –, maar volgens Van…

COLUMN Erhangt drama in de lucht. ‘Kunstmatige intelligentie gaat de macht overnemen!’ schreeuwt de krantenkop. ‘Computers staan op het punt bewustzijn te ontwikkelen!’ ronkt de stem van de talkshowhost. Ik zucht en denk aan de woorden van een wijze vriend: wie niet zo graag nadenkt over dingen, kan er des te lekkerder over griezelen. Natuurlijk ben ik onder de indruk van taalsoftware zoals ChatGPT, die in reactie op ingetypte vragen lappen tekst voortbrengt. Wereldschokkend vind ik het niet. Logisch dat grammatica- en spellingsregels zich gemakkelijk in een computer laten stoppen, het zijn immers zelf al een soort algoritmes. En nieuwsberichten, sollicitatiebrieven en scripties zijn teksten met een behoorlijk vast stramien. Dus waarom zou een computer die gevoed is met heel veel van dat soort patronen en die heel veel informatie…

DOSSIER INTERVIEW De gelovige met wie atheïstisch filosoof Herman Philipse het liefst discussieerde liet zich nooit overtuigen. De christelijke filosoof Richard Swinburne bleef maar nieuwe argumenten aandragen voor het bestaan van God. Dat deed niets af aan het plezier in de discussie - integendeel. ‘Swinburne bedacht slim me argumenten, en ik vond het een uitdaging om die te weerleggen,’ zegt Philipse (1951) in zijn woonkamer in Amsterdam. ‘We gingen vaak dineren in de tijd dat we samen in Oxford doceerden en dan hadden we na het eten tijdens onze discussies de grootste lol. Swinburne en ik waren het niet eens over de inhoud, maar vonden elkaar in de vorm die redelijke argumenten behoren te hebben.’ Met gelovigen die rationele argumenten gebruiken valt prima te praten volgens Philipse, maar ze hebben geen…

PRAKTISCHE FILOSOFIE Topambtenaar Erik Pool geeft bijna nooit interviews. Toch is er genoeg aanleiding voor: geen bedrijf of universiteit in Nederland heeft een hoger budget voor een filosofisch project dan hij. Pool heeft voor het interview een ruimte gereserveerd in de Haagse kunstenaarssociëteit Pulchri Studio, om de hoek bij het Binnenhof. Ergens halverwege de grote vergadertafel zit hij klaar, nog even wat berichten sturend. Na dit gesprek heeft hij op deze locatie een bespreking met zo’n dertig mensen ‘die in het politiek-bestuurlijke veid belangrijk zijn rondom het toeslagenschandaal’. Het onderwerp: maatschappelijk herstel. Pool heeft met zijn team de opdracht om in de hele breedte van de overheid praktische filosofie te verspreiden. Budget: 10 miljoen euro. ‘Dat moet je wel in de juiste verhoudingen zien,’ zegt hij. ‘Het geld is bedoeld…

Ben jij ooit klein geweest Ik kan het niet meer aan je zien Ik was heel klein op zwart-witfoto’s Zeg ik maar jij was al snel in kleur Had je toen de tijd voor Lievelingen uit de lucht Het was nooit tijd zeg ik Ik kwam er nooit voor terug Hoe weet je dat je sterft Gaat dan je adem denken Dat je ademt met je adem Tot er geen ademen meer is KEES ’T HART Dit zijn enkele strofen uit het gedicht ‘Het vogelkerkhof’, opgenomen in de gelijknamige dichtbundel (Querido, 2023).…

Stel je voor! Kan techniek onderdeel zijn van onze geest? Je zou zeggen van niet: die twee zaken lijken van een andere orde. De geest bestaat uit ervaringen, overtuigingen en gedachten die in je hoofd zitten, veilig opgeborgen in je schedel, terwijl technische objecten zoals een computer of een broodmes zich net als alle andere voorwerpen in de buitenwereld bevinden. Maar volgens filosofen Andy Clark en David Chalmers kunnen we niet zo’n strikte scheiding maken tussen binnen- en buitenwereld. Om dat te bewijzen maken ze gebruik van een gedachte-experiment. Stel je twee mensen voor die in de krant hebben gelezen dat er een interessante tentoonstelling is in het Museum of Modern Art in New York. De een, Inga, moet even in haar geheugen graven, maar zodra ze zich herinnert dat…

In mei werd ik moeder van een zoontje. Als iemand me vraagt hoe het gaat en ik - na het sociaal gewenste antwoord tussen neus en wallen ook iets mompel over ‘soms een beetje zwaar, wennen, moe, overal spierpijn’, volgt vaak algauw dit zinnetje: ‘Maar je krijgt er zoveel voor terug!’ Toen ik in de kraamtijd boven de box van mijn baby hing, spookte dit zinnetje door mijn hoofd. De kraamvisite was weg, het zinnetje bleef achter en hing nu verwachtingsvol in de ruimte. De suggestie dat je ‘ergens veel voor terugkrijgt’ impliceert dat er ook iemand is die ‘veel’ aan je teruggeeft. De baby in dit geval, neem ik maar even aan. Arm kind, denk ik, blijkbaar ben je hier nu al, vier weken oud, om mij van alles…

Muziek is een taal die lastig valt te vertalen naar onze spreektaal. In die vertaling lijkt er in elk geval veel van het luisterplezier verloren te gaan. Vandaar dat filosoferen over muziek - en in het verlengde daarvan wetenschappelijk onderzoek naar muziek - zelden ten goede komt aan de ervaring ervan. Wat dat betreft lijken seks en muziek op elkaar. Toch wil filosoof en muzikant Jos Kessels met zijn boek Taal geven aan muziek. Een nieuwe harmonieleer die muzikale ervaring juist verdiepen. Hij richtzich dan ook niet op wetenschap, maar kiest voor fenomenologie: ‘Wat doet de ervaring van muziek met ons?’ Kessels haalt daarbij vele filosofen aan - zoals Schopenhauer, die muziek als de hoogste kunstvorm ziet omdat ze over de kern van het leven gaat -, maar verreweg de…

Volgens de Poolse filosoof Leszek Kotakowski (1927-2009) zouden we kunnen zeggen dat onze ‘hele beschaving het resultaat van luiheid’ is. Vrijwel alle uitvindingen zijn gedaan om ons het leven makkelijker te maken. Cultuurpessimisten zijn altijd bang dat we uiteindelijk tot de ultieme uitvinding komen, waardoor we niets meer hoeven doen, en luiheid ten slotte de beschaving weer ten gronde richt. Maar wie maar even om zich heen kijkt, ziet dat de mens een onuitroeibare neiging heeft zich te vermoeien. De klimmuur moet beklommen worden, en eerst geproduceerd. Met de knoppen aan de wand maken we het ons makkelijker om deze moeite te kunnen doen. Die kant van Sisyfus zien we doorgaans over het hoofd. Hij is niet alleen in zijn element als hij achter de steen aan op zijn gemak…

01 Wat kan ik weten? ‘We kunnen alleen weten wat de wetenschap ons vertelt. Niet omdat ze het altijd bij het juiste eind heeft, maar omdat de wetenschap het enige denksysteem is dat zichzelf van binnenuit corrigeert. Het leven is chaotisch en de wetenschap heeft niet altijd een antwoord. Dat kan een gevoel van controleverlies geven. In mijn roman Als, dan probeert de hoofdpersoon controle te krijgen door logisch te redeneren. Dan zie je dat blijven redeneren ook niet zaligmakend is, omdat je ook heel goed de verkeerde kant op kunt nadenken. Maar als we iets willen weten, kunnen we beter op ons verstand dan op ons gevoel afgaan.’ 02 Wat moet ik doen? ‘Ik wil niet leven ten koste van anderen. Ik ben veganist omdat ik het volstrekt onlogisch vind dat…

DOSSIER ESSAY ‘Ik heb de pijn van ongeloof nooit gevoeld tot ik begon te geloven,’ schrijft de Amerikaanse dichter Christian Wiman in zijn boeklange essay Mijn heldere afgrond (2016). De god waar Wiman in gelooft is welbeschouwd onbespreekbaar; Wiman is dichter, en dus een beoefenaar van sprakeloosheid. Zijn godservaring, na zijn veertigste, gedurende een slopende, zeven jaren lange terminale ziekte, is er een van ‘heldere afgrond’, in het holst van pijn en medisch geweld, van stilte en van zwijgen. ‘Broze, precaire’ inbraken van vrede en vreugde, soms op momenten van opperste verlatenheid. Inbraken? Dat klinkt al te sensationeel, al te herboren Pinkster-achtig. Wat Wiman oproept lijkt op wat er met een kaarsje gebeurt dat overdag ook brandt, maar pas te zien is als het donker wordt. Maar ook op minuscule blijken…

Het is alweer even geleden dat hij op zijn hoogtepunt was, The Great Resignation, de golf van mensen die massaal en vaak ook luidkeels ontslag namen. Ik ben er klaar mee! Zoek het maar uit! Wie heeft het niet gedacht? De coronapandemie gaf het zetje om de daad bij het woord te voegen. Het tij van vrijwillige ontslag- en onvrijwillige virusgolven is inmiddels weer tot rust gekomen. Het gaat nu vaker over personeelstekorten dan over degenen die eerder het werk erbij neerlegden. De term ‘resignatie’ blijft me echter fascineren. Ik was zelf een van de opzeggers, en dat voelde als een autonome keuze, een stap weg van wat ik niet meer wilde, in de richting van (hopelijk) iets beters. Je brengt de praktische omstandigheden van je bestaan meer in overeenstemming…

Volgens Socrates, Cicero en Montaigne is filosoferen niet alleen de kunst van het vragen, maar is filosoferen ook leren sterven. En daarmee is meteen veel gezegd over het soort vragen dat de filosoof stelt: wat komt er na de dood? Wat is leven? Vragen die vragen om een antwoord, terwijl je weet dat dat er niet is. De vraag van de filosoof laat zien dat we het leven nooit van buitenaf kunnen verklaren en dat we dus telkens onze wereld van binnenuit moeten bestuderen. Probeer nu eens met die houding deze vraag te stellen: Kan een mens zonder techniek? (En welke vragen zijn er nog meer te bedenken?) Is ademen een techniek? Kan kunst zonder techniek? Staan techniek en natuur tegenover elkaar? Kan een mens zonder techniek? Is denken een…

De waterkrachtcentrale staat opgesteld in de rivier de Rijn 1 Zij brengt de Rijn in stelling door het leveren van waterdruk, die de turbines aanzet om te draaien, waardoor de machine in beweging wordt gezet, waarvan het drijfwerk de elektrische stroom opwekt, waarvoor de energiecentrale en haar stroomnet voor de stroomleverantie besteld zijn. In het kader van deze in elkaar grijpende gevolgen van de bestelling van elektrische energie verschijnt de Rijn als iets wat besteld is 2 De waterkrachtcentrale is niet in de rivier de Rijn gebouwd zoals de oude houten brug 3 die al eeuwenlang de ene oever met de andere verbindt. Het is eerder zo dat de rivier tot krachtcentrale is verbouwd. Wat deze thans als rivier is, namelijk leverancier van waterdruk, is hij vanuit het wezen van…

Ruim veertig jaar na verschijning is Michel Serres’ Le parasite vertaald naar het Nederlands. Het boek van de Franse filosoof zou met enige overdrijving een cultklassieker genoemd kunnen worden. Dat die nu ook in het Nederlands te lezen is, is een klein feestje waard, temeer daar de tekst kundig vertaald en rijkelijk (hoogstnodig) geannoteerd is. Maar de intrinsieke mankementen van Serres’ boek blijven een domper op de feestvreugde. Michel Serres (1930-2019) is een van de interessantste naoorlogse Franse filosofen. Hij was enerzijds een uitmuntend academisch filosoof, onder andere een alom geprezen expert in het werk van Leibniz. Anderzijds was hij allerminst een ivoren-toren-denker. Met zijn literaire, breed uitwaaierende schrijfstijl wist hij veel lezers aan te spreken voorbij de nauwe grenzen van het academische denken. Le parasite (1980) is in dat…

Schijnfeminisme Er is sprake van ‘schijnfeminisme’, volgens filosoof Frank Meester. Mannen denken dat ze feminist zijn, maar negeren of onderdrukken toch de stem van vrouwen. Bijvoorbeeld als een man in een gesprek aandachtig naar een vrouw luistert, om vervolgens te doen alsof zij er niets aan heeft bijgedragen. Meester laat zien hoe om te gaan met gedrag dat nu opeens als fout mannelijk geldt, maar waar de man in kwestie wel aan gehecht is. Ook toont hij wat befaamde feministen tegen mannen zeggen en hoe filosofie kan bijdragen aan meer gelijkheid. Logisch denken Josina Carolina van Lynden was de eerste Nederlandse vrouw die een werk over logica publiceerde. In 1770 verscheen haar publicatie Logica of rekenkunde, die nu verschenen is als Logica. De kunst van het redeneren. De bewerking en…

FILOSOFIE MAGAZINE Klasse De Franse filosoof en socioloog Didier Eribon groeide op in een arbeidersgezin. Hierdoor ontdekte hij dat klasse je leven richting geeft en je blik op de wereld bepaalt. Ben je dan nog wel vrij? Het leven is zwaar Tegenslag hoort onherroepelijk bij het leven. Kieran Setiya, hoogleraar filosofie in Boston, legt uit hoe de filosofie ons leert om beter te kijken naar onze ellende - en waarom dat oplucht. Ruimte Als we iets beschrijven doen we dat aan de hand van eigenschappen: kleur, grootte, hardheid, vorm. Maar is ‘ruimte’ ook een eigenschap van dingen? En zo niet, is ‘ruimte’ dan iets in ons hoofd? De volgende FILOSOFIE MAGAZINE verschijnt op 27 december…