Inhoudsopgave van Editie 4 - 2025 - Archeologie Magazine

In dit nummer presenteren we opnieuw verhalen over een grote variëteit aan sporen die we vandaag de dag waarnemen van wat is overgebleven uit de vele en gevarieerde tijdperken waarin de mens op onze planeet leeft. Dit keer het een en ander over historische scheepvaart, zeiltochten en scheepswrakken, maar ook over Egyptische mummies in Enkhuizen (jawel!), sieraden uit Nederlandse bodem en de Romeinen. Wat die Romeinse sporen betreft staan we stil bij een verdwenen amfitheater in Volterra en in een special bij keizer Marcus Aurelius (121–180 n. Chr.), aan wie nu in tentoonstellingen in de Rijnlandse, vroegere Romeinse keizerlijke residentiestad Trier veel aandacht wordt besteed. Zijn regeertijd als keizer werd gekenmerkt door veldtochten en hevige oorlogen. Maar vandaag de dag gaat hij ook door voor een keizer-filosoof wiens handelingen worden…

Wat gebeurt er eigenlijk met een archeologische vondst? Berlijn heeft een heel gebouw van zes verdiepingen gebouwd om deze vraag te beantwoorden. Het doel is om het werk van archeologen duidelijk te maken voor een geïnteresseerd publiek en tegelijkertijd herinneren aan de vergeten middeleeuwse geschiedenis van de stad. Middeleeuws Berlijn Het huis ligt in het historische centrum van Cölln, zoals dit deel van de dubbelstad Berlijn ooit heette. Tussen 2007 en 2009 werden hier de eerste archeologische opgravingen uitgevoerd op een voormalige parkeerplaats. Naast de Petrikerk werd de oude Latijnse school uit de 15e eeuw blootgelegd, evenals een begraafplaats met de eerste Berlijners die hier werden begraven vóór het gedocumenteerde stichtingsjaar van de stad in 1237. De publieke belangstelling voor de grote opgraving was toen enorm, de ontdekking van middeleeuws…

Kroonprins Marcus Aurelius werd in 121 in Rome, het centrum van de toenmalige wereld, geboren. ‘In die periode maakte het Romeinse Rijk een bloeitijd, tevens een relatief vreedzame periode door, ook wel de Gouden Eeuw van Rome genoemd’, aldus provinciaal-Romeinse archeoloog dr Marcus Reuter, tevens directeur van het Rheinisches Landesmuseum in Trier en samensteller van de huidige tentoonstelling over Marcus Aurelius in dat museum. ‘Het was ook de tijd van de Adoptiefkeizers, de periode tussen 96 en 180 waarin, bij gebrek aan eigen nakomelingen, vijf keizers achter elkaar een of twee opvolgers als zonen adopteerden. Keizer Hadrianus leerde Marcus uit de Romeinse hogere klasse al vroeg kennen en was onder de indruk van hem. Hadrianus bepaalde in 138, korte tijd voor zijn dood, dat de toen 17-jarige jongeman geadopteerd moest…

Het schip, met een lengte van 18,5 meter en een breedte van 4,15 meter, diende als drager van een opmerkelijke vracht: lagen stadsafval, bouw- en sloopmateriaal, en industrieel afval. Zowel de lading als ook de inventaris van de woonruimte (de roef) is in het onderzoek en de uitwerking nader bekeken. Platbodem De Zuiderzee was in de negentiende eeuw een cruciaal knooppunt voor handel en transport. Het gebied werd dagelijks bevaren door talloze schepen die goederen, passagiers en afval vervoerden. Het opgegraven schip was een typisch vrachtschip voor die tijd: een platbodem die ontworpen was om in ondiepe wateren te varen. Het schip kon gemakkelijk aanleggen in de kleine havens van de Zuiderzee-steden, die vaak slechts een beperkte waterdiepte hadden. De analyse van de lading en scheepsconstructie geeft aan dat het…

27 EN 28 AUGUSTUS 2025 HEERLEN EN MAASTRICHT ► Themadagen ‘Keizer en filosoof Marcus Aurelius’. Filosoof Robert Kragting zet de Romeinse keizer Marcus Aurelius in de schijnwerpers en behandelt in de themadagen – georganiseerd door Rubico - de volgende onderwerpen. In de ochtend: De leerling en de meester. Wat ging er bij Marcus Aurelius vooraf aan zijn beroemde werk, Persoonlijke notities? Aanvankelijk kreeg hij les in retorica, maar al snel ontdekte hij ook de filosofie. Deze hielp Marcus Aurelius bij zijn zelfvorming, en later ook bij het besturen van het Rijk. In de middag: Romeinse reliëfs. Wat vertellen zij ons over Marcus Aurelius? Plaatsen: Heerlen op 27 augustus 2025, in Cultuurhuis Heerlen, Sittarderweg 145; Maastricht op 28 augustus 2025, in Rubico - Filosofie en Cultuur, Weustenraadstraat 3 Tijden op beide…

Augustus betékent ook oogst. Of nou ja, eigenlijk ook niet. Het woord heeft een heel aparte geschiedenis, die begon bij de eerste Romeinse keizer Octavianus, die de eretitel Augustus, ‘Verhevene’, ontving. Twee decennia later werd bovendien besloten dat de Romeinse zesde maand voortaan de naam zou dragen van de glorierijke keizer, wiens successen vooral in die maand plaatsvonden, de maand waarin het graan van het land kwam en het eerste fruit werd geplukt. Misschien bestond er voor die bezigheid nog geen goede term, maar hoe het ook zij, het binnenhalen van de landbouwproducten ging augustus heten, omdat het voornamelijk in die maand viel. Vervolgens verbasterde augustus tot oogst, wat ook gemakkelijk te gebruiken is als werkwoord. ‘We gaan augustussen’ klinkt toch niet helemaal lekker. Liever oogsten. Leeuwen In middeleeuwse getijdenboeken…

In Trier houden ze van grootse archeologische en historische tentoonstellingen, die tegelijkertijd in twee of drie musea plaatsvinden. Zoiets is goed voor de citymarketing. Heel de stad volgt dan het thema van de tentoonstelling. Slechtste keizer Het probleem voor de organisatoren is echter om telkens een geschikt onderwerp te vinden, dat een groot publiek zal aanspreken. Met keizer Nero als thema voor 2016 was dat simpel. Die was dermate gek en wreed dat iedereen er nog steeds geboeid naar kijkt. De val van het Romeinse Rijk in 2022 was ook een succesnummer, met zijn vermeende geweld en decadentie. Zoiets glijdt er altijd in. Dit jaar draait alles om Marcus Aurelius, keizer van 161 tot 180. Die is bij het grote publiek minder bekend, al is dat verbeterd door de film…

Ontdekking Tot voor kort wisten archeologen niet eens dat deze urnenvelden bestonden. Ze werden ontdekt door Twan Ernst, een lokale amateurarcheoloog die oude hoogtekaarten onderzocht. De vondst is bijzonder: omdat de heuvels nog geen beschermde monumenten zijn, mochten ze wél worden opgegraven. Dat gebeurt zelden in Nederland. Het project kreeg de naam Forgotten Barrows, ofwel ‘vergeten grafheuvels’. Het doel is niet alleen wetenschappelijk: juist het grote publiek moet deze plekken weer kunnen beleven. Want hoe meer we weten over deze begraafplaatsen, hoe beter we ons verleden begrijpen en hoe sterker onze band met het landschap wordt. Fragmenten met een verhaal Voor mij was dit een unieke kans om zelf veldwerkervaring op te doen. Ik werkte mee aan de opgravingen en zag met eigen ogen hoe het verleden stukje bij beetje…

Ons vleesverleden Vlees eten is voor de meesten niet alleen een voedingskeuze, maar diep verweefd met identiteit, status en traditie. Toch is onze omgang met dieren als voedsel nooit statisch geweest. De vleesproductie van vandaag – grootschalig, technologisch en grotendeels onzichtbaar – staat in schril contrast met hoe dat vroeger ging. Onze grootouders aten vaak alleen op feestdagen vlees. Daarvóór werd vlees vaak zelfs met rituelen omgeven, als iets zeldzaams en waardevols. De bio-industrie is nog maar zo’n 60 jaar oud, en toch lijkt ze zo vanzelfsprekend dat we zelden nog nadenken over hoe anders het ooit was – of zou kunnen zijn. Wat kunnen archeologische vondsten ons vertellen over hoe mensen in het verleden met dieren als voedsel omgingen? Brullende holenmannen De mens was niet altijd een overvloedige vleeseter.…

LET OP Verschillende omstandigheden maken het soms onzeker dat hier genoemde tentoonstellingen ook werkelijk volgens plan plaatsvinden. Daarbij kunnen ook reserveringsverplichtingen of -aanbevelingen van toepassing zijn. Het is daarom raadzaam vóór een gepland bezoek daarover de website van het desbetreffende museum te raadplegen. NEDERLAND T/M 7 SEPTEMBER 2025 LEIDEN Boven het maaiveld. Spraakmakende ontdekkingen van 25 jaar Nederlandse archeologie Rijksmuseum van Oudheden, Rapenburg 28 T/M 14 SEPTEMBER 2025 UTRECHT AQUA – Romeinen en het water Museum Hoge Woerd, Hoge Woerdplein 1 T/M 20 SEPTEMBER 2025 WIJCHEN (GD) Rijkdommen van ver – Oog in oog met de Merovingers Museum Kasteel Wijchen, Kasteellaan 9 T/M 28 SEPTEMBER 2025 EERSEL (NB) Middeleeuwen in de Kempen, sporen uit die tijd Kempenmuseum De Acht Zaligheden, Kapelweg 2 T/M 26 OKTOBER 2025 NIJMEGEN Romeinse Waalschatten De…

Eerder was dat zo bij de grafheuvels op de Kroondomeinen die door Holwerda werden onderzocht. Tegenwoordig werken we mee in Baarlo. In dat mooie Maasdorp ontdekte bijna honderd jaar gelden boer Smits een oude bronzen emmer op zijn land. In de emmer zaten oude stukken metaal en verbrande botresten. RMO-conservator Braat groef rond 1934 in Maasbree en het verhaal over de emmer kwam hem ter ore. Hij bezocht Smits die vertelde dat hij de emmer gevonden had in een klein heuveltje en dat zijn vrouw deze als bloemenvaas wilde gebruiken, maar bij het schoonmaken was de bodem eruit gevallen. De emmer eindigde in de sloot. Gelukkig werd deze daar gespot door een lokale schoolmeester die verzamelaar L.D. Keus uit Venlo inlichtte. Met een mestvork werd na enig zoeken de situla…

De overvallers komen uit de omgeving van Stuttgart. Met pijl en boog, knuppels en bijlen worden 34 dorpelingen (mannen, vrouwen en kinderen) van achteren aangevallen en meedogenloos omgebracht. Wie zijn de slachtoffers? De 18 volwassenen en 16 kinderen behoren tot drie generaties in vier families. De gemiddelde leeftijd van de negen, gemiddeld 1,69 meter grote, mannen en zeven, 1,56 meter grote, vrouwen is ongeveer 36 jaar. Eén sterke man is ouder dan 60. De jongste kinderen zijn tussen de 2 en 6 jaar oud. Blijkbaar hebben de overvallers geen compassie met hen. Heel gezond zijn deze dorpelingen niet. Er is sprake van cariës, parodontose, arthritis en een gebrek aan de vitamines C en D. Dat komt vooral door voedseltekort in het voorjaar en dat heeft alles te maken met hun…

Voor het eerst is een grote variatie aan in de Nederlandse bodem gevonden archeologische sieraden in deze tentoonstelling ‘Bodemjuweeltjes’ samengebracht. De vondsten zijn afkomstig uit heel Nederland, van Noord-Holland tot Limburg en van Groningen tot Zeeland. De sieraden zijn ooit begraven, geofferd of verloren. Vaak eeuwen later zijn ze weer gevonden tijdens opgravingen, baggerwerkzaamheden, speurtochten met metaaldetectors of gewoon bij toeval. De juweeltjes zijn ooit gemaakt en gedragen door bewoners van ons land en bestrijken een periode van duizenden jaren, van de steentijd tot (bijna) nu. Het oudste object is een geperforeerde zwijnentand – het startpunt van de expositie. De tentoonstelling pretendeert niet volledig te zijn; er is namelijk zoveel gevonden. Tegelijkertijd is ook veel (nog) niet gevonden en alleen dat wat is aangetroffen, kan worden getoond. Zo hebben onze…

Cleopatra, machtige vorstin, despoot en/of verleidster? Als er een vrouw is in de geschiedenis die steeds weer de aandacht weet te trekken, dan is het wel Cleopatra VII Philopator (januari 69 v.Chr. – 12 augustus 30 v.Chr.), de laatste van de lange lijn van Ptolemeische heersers over Egypte. Was zij de mooiste vrouw uit de oudheid; een machtige vorstin die haar vrouwelijke charmes in de strijd gooide ten behoeve van haar volk of wellicht toch de kille verkwistende despoot; een sluwe verleidster? Er zijn duizenden boeken over haar geschreven. Maar wat weten we echt van haar leven en haar sterven? Waar werd zij geboren en waar ligt ze begraven? In Parijs, in het Institut du monde arabe (IMA), is thans een grote tentoonstelling aan haar gewijd en komend najaar zullen…