Inhoudsopgave van Editie 2 - 2026 - Wetenschap in Beeld

Overal in je lichaam zitten kleine stukjes DNA die doen denken aan virussen. Miljoenen jaren terug slopen ze ons lichaam in en nu kunnen ze veel kwaad doen. Deze springende genen of transposonen zijn mobiele DNA-elementjes, die zichzelf kunnen kopiëren en invoegen op nieuwe plekken in ons erfelijk materiaal. Ze stammen van retrovirussen, die miljoenen jaren geleden de geslachtscellen van onze voorouders infecteerden en zo een permanent onderdeel van ons genoom werden. Waren de springende genen eenmaal geïntegreerd in het genoom van de geslachtscellen, dan konden ze worden doorgegeven aan volgende generaties. Nu vormen de springende genen minstens 45 procent van het menselijk genoom – en zonder zouden we waarschijnlijk niet eens bestaan. In hun hoogtijdagen droegen transposonen bij aan de vorming van nieuwe soorten en eigenschappen zoals de baarmoeder,…

HEELAL We weten dat het er is: donkere materie. Maar we hebben het nog niet direct waargenomen omdat het geen licht uitzendt, reflecteert of absorbeert. Donkere materie vormt 27 procent van de totale massa-energie van het heelal en 85 procent van alle materie. Maar we kennen de onzichtbare materie alleen doordat de zwaartekracht ervan de beweging van sterrenstelsels en sterren beïnvloedt. Sommige onderzoekers denken dat donkere materie kan worden verklaard met bepaalde deeltjes. Nu blijkt dat die mogelijk voorkomen in mysterieuze donkere sterren – en astronomen van onder andere de Durham Universiteit in Engeland hebben een suggestie om ze te vinden. Bruine dwergen zijn sterren die niet genoeg massa hebben om kernfusie op gang te brengen zoals gewone sterren dat doen. Ze schijnen daarom heel zwak en worden weleens…

TECHNOLOGIE Het ziet eruit als iets waar je op kunt schrijven, maar herbergt een kracht die normaal gesproken in metaal en glas thuishoort. Toch is het flexibel, opvouwbaar en zelfs volledig biologisch afbreekbaar. Onderzoekers van de Rice Universiteit in de VS hebben een nieuw soort bioplastic ontwikkeld dat de eigenschappen van traditionele materialen zoals glas en metaal niet alleen lijkt te evenaren, maar in sommige gevallen zelfs overtreft. En het begint allemaal met bacteriën. De onderzoekers hebben bacteriën geleerd om op commando supersterke vezels te produceren. Door de bacteriën te laten groeien in een gecontroleerde, roterende bak, konden de onderzoekers de manier waarop de bacteriën cellulosevezels produceren controleren. ‘In plaats van de bacteriën willekeurig te laten bewegen, instrueren we ze om in een bepaalde richting te bewegen,’ zegt Masr Saadi,…

Op een zomerdag in 1945 was ingenieur Percy Spencer bezig met radarapparatuur op zijn werk bij elektronicabedrijf Raytheon in Massachusetts in het oosten van de VS. Hij had die dag een PayDay-chocolade-reep met pinda’s bij zich, en toen hij die in de pauze uit zijn zak haalde, was de chocolade gesmolten. Dat verbaasde Spencer, want het was in de ruimte niet warm genoeg om chocolade te laten smelten. Toen hij ontdekte hoe het kwam, werd hij – bij toeval – de uitvinder van een van de populairste keukenapparaten ter wereld. Uitvinder was schoolverlater Raytheon werd in 1922 opgericht door natuurkundigen en ingenieurs van het prestigieuze Massachusetts Institute of Technology (MIT). Het begon klein, met Spencer als vijfde werknemer in 1925. Percy Spencer had geen formele opleiding – hij had niet…

Leefruimtes bevinden zich ondergronds Aan de oppervlakte worden garages, depots en kassen gebouwd, terwijl laboratoria en woonruimtes moeten worden ingegraven. Dat beschermt tegen temperatuur-schommelingen, micrometeorieten en stofstormen, maar ook tegen straling die kanker en DNA schade kan veroorzaken. Raket wordt voorbereid op de terugreis De eerste paar dagen en weken, terwijl de astronauten de nieuwe basis voorbereiden, dient de Marsraket als tijdelijke basis. Zodra ze daar vertrekken, beginnen de voorbereidingen voor de terugreis, waarvoor 1200 ton brandstof nodig is. Voertuigen zijn er al Onder de vooraf gestuurde spullen bevindt zich een kleine vloot voertuigen. De astronauten hebben lichte wagens nodig voor verkenning en zwaarder materieel dat de basis kan uitgraven en Marsgrond (regoliet) kan verplaatsen. Zonnepanelen voorzien hele basis van energie De basis produceert energie met zonnepanelen. Mars is 1,5…

Schedel werd versterkt Tyrannosauriërs hadden oorspronkelijk een slanke schedel met mesachtige tanden. Bij T. rex was de schedel veel robuuster en hadden de tanden de vorm van een banaan. Beide moesten namelijk bestand zijn tegen de krachtige beet van het dier. Lichaam kwam 9 ton aan De vroege tyrannosauriërs waren klein en slank. T. rex was het tegenovergestelde. Hij had krachtige botten, een breed lijf en enorme spieren. Die extreme grootte was waarschijnlijk een aanpassing om grote prooien te vellen. Armen werden steeds korter Aanvankelijk hadden tyrannosauriërs relatief lange armen, waarmee ze waarschijnlijk prooien vingen. Geleidelijk werden de armen echter minder belangrijk omdat de kop het belangrijkste wapen werd. Bij T. rex krompen de armen daarom flink.…

KWANTUMSPRONG Energieniveau kan niet traploos worden aangepast Het onderzoek naar kwantummechanica begon toen Planck besefte dat energie niet gelijkmatig wordt uitgezonden, maar in pakketjes, ‘kwanta’. De verklaring is dat de kleine deeltjes rond de atoomkern – elektronen – zich alleen in bepaalde banen kunnen bevinden. Springt een elektron van de ene baan naar de andere, dan wordt er een energiepakket uitgezonden – een kwantumsprong. SUPERPOSITIE Deeltjes kunnen kop en munt tegelijk zijn Als je een munt opgooit, komt hij altijd op de ene of de andere kant terecht. Voor de kleinste deeltjes gelden andere regels. Ze kunnen zich in verschillende toestanden tegelijk bevinden – superpositie. Pas als je het deeltje meet, ‘kiest’ de natuur voor één toestand. Zo kunnen lichtdragende deeltjes, fotonen, in twee richtingen tegelijk bewegen tot ze worden…

68,13 uur deden de astronauten van de Apollo 8-missie er in 1968 over om van de aarde in een baan om de maan te komen. Het is tot nu toe de snelste maanreis. HEELAL Het korte antwoord is dat het ongeveer drie dagen duurt om van de aarde naar de maan te komen. Zo was het voor de Apollo-astronauten, en zo wordt het ook voor de komende Artemismissies van NASA. De reistijd kan echter anders zijn, afhankelijk van de stand van de maan. Zijn baan is niet perfect cirkelvormig, dus de afstand varieert van 363.300 tot 405.500 km. De snelste maanreis die mensen tot nu toe hebben gemaakt was de Apollo 8-missie, die 68 uur en 8 minuten na de lancering in een baan om de maan draaide. Maar de…

HEELAL In de film Interstellar uit 2014 bereiken de held Cooper en zijn bemanning het zwarte gat Gargantua op hun wanhopige zoektocht naar een bewoonbare planeet. Om zijn collega Amelia een kans te geven hun doel te bereiken, offert Cooper zichzelf op en duikt in het zwarte gat. Verrassend genoeg belandt hij in een tesseract, een multidimensionale ruimte waar tijd een fysiek object is. Daardoor kan hij berichten naar zijn dochter Murphy in het verleden sturen en zo zorgen voor een goede afloop. Maar met een echte astronaut in een echt zwart gat zou het minder goed aflopen. Zwarte gaten hebben zo’n extreme zwaartekracht dat hoe dichter iemand erbij komt, hoe groter het verschil in zwaartekracht wordt tussen zijn hoofd en zijn voeten. In kleinere zwarte gaten leidt dit verschil…

Inzicht en overzicht, zodat je mee kunt praten Raketten worden niet alleen groter en krachtiger, maar ook groener: meerdere raketten zijn nu herbruikbaar. Dat maakt lange ruimtereizen veel goedkoper – maar ook een aantal prestigeprojecten van NASA verouderd. blz. 80 Een open oog voor een fantastische wereld De bergen onder het ijs van Antarctica verschenen, verdwenen en verschenen weer op onverklaarbare wijze. Nu hebben twee Australische onderzoekers een verrassende oplossing gevonden – dankzij een badeendje. blz. 56 LEE OOK Vul de hiaten in je algemene kennis In de serie over toevallige ontdekkingen hebben we het over de magnetron. Dat die in 1947 op de markt kwam, hebben we te danken aan een elektro-ingenieur met lekkere trek. blz. 30…

1 Donker veld treedt vroeg op Bij de oerknal dijt het heelal plotseling hevig uit. Donkere materie bestaat nog niet, maar een mysterieus donker veld, de kiem van donkere materie, wordt gecreëerd en doordringt het hele universum. 2 Deeltjes worden gevormd Na de inflatie en tot zo’n 20 minuten na de oerknal ontstaan de eerste protonen en neutronen en later de eerste grotere atoomkernen van deuterium en helium. Het donkere veld is passief – verspreid over het heelal. 3 Donker veld begint te borrelen Het donkere veld verandert van fase – net als water dat van vloeibaar naar gas gaat als het kookt. En net zoals water op sommige plekken borrelt en op andere niet, gaat de overgang in het donkere veld op sommige plekken sneller dan op andere. 4 Explosie verspreidt donkere materie…

1 Het virus dringt de cellen binnen Het virus (rood) komt binnen via bijvoorbeeld de luchtwegen. Als eiwitten op het virus passen op de receptoren van lichaamscellen, kan het virus zich eraan binden en ze binnendringen. 2 Immuunsysteem bindt de strijd aan De virusgenen (blauw) instrueren de cel om meer virus te maken. De nieuwe virusdeeltjes verlaten de cel, en als het immuunsysteem (grijs) ze niet herkent, infecteren ze meer cellen. 3 Infectie verspreidt zich door het lichaam Via het bloed kan het virus zich verspreiden naar de rest van het lichaam en zelfs organen en het zenuwstelsel infecteren. Sommige virusdeeltjes springen over op andere mensen.…

GEZONDHEID Langere dagelijkse schermtijd bij kinderen en adolescenten wordt in verband gebracht met een hoger risico op het ontwikkelen van hart-en stofwisselingsziekten. Dit blijkt uit een nieuw onderzoek van het Deense Kinderastmacentrum in het Gentofte Ziekenhuis. De studie is gebaseerd op gegevens van meer dan 1000 Deense kinderen en onderzoekt hoe schermtijd samenhangt met de zogeheten cardiometabole gezondheid, die verschillende maten van lichaamsfuncties omvat. Hieronder vallen bloeddruk, bloedsuiker en cholesterol – mogelijk vroegtijdige tekenen van diabetes type 2 en hart-en vaatziekten. Voor elk extra uur dat kinderen en jongeren voor een scherm doorbrengen, neemt het risico iets toe, legt arts en PhD David Horner, hoofdauteur van het onderzoek, uit. ‘Hoewel de verandering in risico per uur misschien klein lijkt, wordt die belangrijk als je kijkt naar de totale hoeveelheid schermtijd…

1 Springend gen ontwaakt Door ziekte kan de transposon LINE-1 ontwaken en zijn DNA (rood) gaan kopiëren naar RNA (geel), de werkploeg van het DNA. Het RNA stroomt de cel in en wordt gedecodeerd naar het enzym ORF2p (groen), dat LINE-1 helpt zichzelf te kopiëren. 2 Immuunsysteem valt aan Het enzym zet het RNA om in DNA, dat als nieuwe LINE-1-kopieën in het genoom springt. Ook ontstaan er hybriden van RNA en DNA (geel en rood). Ze lijken op virussen, dus het immuunsysteem veroorzaakt een ontsteking, die de cel beschadigt. 3 Medicijn richt zich op gereedschap van LINE-1 Nieuwe medicijnen (blauw) blokkeren het enzym. Dit voorkomt dat LINE-1 nieuwe kopieën van zichzelf maakt en vermindert de hoeveelheid virusachtige RNA-DNA-hybriden. Het immuunsysteem blijft rustig en de cel wordt gezond.…

Boei zorgt voor benodigdheden Het zeeoppervlak zorgt voor de benodigde hulpbronnen. Dit gebeurt via een boei met zonnecellen die drinkwater zuiveren en naar de basis pompen, de onderzoekers van wifi voorzien en bioreactors aandrijven die etensresten omzetten in energie. Lift daalt af in het water Als de onderzoekers de diepte gaan verkennen, brengt een lift ze naar beneden via een moonpool. Dit is een opening in de bodem van de basis waar de druk zo hoog is dat zeewater buiten blijft. Modules breiden onderwaterstad uit De basis begint als een paar verbonden modules met basisfuncties zoals privéslaapcabines en een keuken. De stad kan dan per module worden uitgebreid als er bijvoorbeeld behoefte ontstaat aan een nieuw laboratorium.…

WARME GOLVEN Zo werkt een magnetron 1 Transformator levert hoogspanning De 230 volt in een gewoon stopcontact is niet genoeg om een magnetron van stroom te voorzien. Daarom wordt de stroom eerst door een transformator en een gelijkrichter geleid, die wisselstroom van 230 volt omzet in gelijkstroom van 4000 volt. 2 Magnetron laat elektronen bewegen De sterke stroom in de magnetron laat een metalen draad gloeien, oftewel elektronen uitzenden. Een magnetisch veld dwingt de elektronen in spiraalvormige banen, wat resonantie creëert in holten in de magnetron. De elektronen bereiken een frequentie van 2,45 GHz: microgolven. 3 Metalen kooi sluit straling op De microgolven gaan via een antenne naar de ovenkamer. Als ze watermoleculen in het eten op het draaiplateau raken, zet de energie de watermoleculen in beweging – het eten wordt warm. Om…

Je hart gaat tekeer en je benen trillen. Een rustige wandeling in het bos is veranderd in een ontmoeting met de dood. Je staart in de ogen van de toppredator van Europa: de wolf. De meeste mensen hebben dit nog nooit meegemaakt, maar in de toekomst kunnen beangstigende ontmoetingen met roofdieren gangbaarder worden. Wolven en andere grote roofdieren zoals beren, lynxen en veelvraten zijn hard op weg om ons continent te heroveren, en natuurbeschermers staan te juichen. Deze dieren zijn namelijk cruciaal om de Europese ecosystemen te redden en de biodiversiteit te herstellen. Maar om dat project te laten slagen, moeten we leren om vreedzaam zij aan zij met de killers van de natuur te leven. En dat is makkelijker dan je zou denken, als we maar de juiste voorzorgsmaatregelen…

1 Botsing duwt bergketen omhoog Twee stukken aardkorst botsen tijdens de vorming van het supercontinent Gondwana. Het Kalaharikraton wurmt zich onder Oost-Antarctica, waar de korst zich als een accordeon opvouwt. Het resultaat is een bergketen zo hoog als de Himalaya. 2 Zachte korst ondermijnt de toppen Het gewicht en de isolerende werking van de bergen verwarmen en verzachten het centrale deel van de korst, die het gewicht niet meer kan dragen. De korst vloeit als stroop uit naar opzij, en zonder steun stort de Gamburtsev langzaam in. 3 Opwaartse druk tilt Gamburtsev weer op Geleidelijk is het zware, centrale deel van de korst weggedreven, en net als een kurk of badeend in water stijgt het hele gebied nu op. Het gebergte herrijst – niet door een nieuwe botsing, maar door de opwaartse druk…

1 Missing link migreerde naar Noord-Amerika De vroegste tyrannosauriërs kwamen waarschijnlijk uit Europa of Azië. Khankhuuluu, die circa 90 tot 85 miljoen jaar geleden in Mongolië leefde, is waarschijnlijk op een gegeven moment via een landbrug naar Noord Amerika gemigreerd. 2 Amerikaanse reus keerde terug naar Azië In Noord Amerika evolueerden de nakomelingen van Khankhuuluu tot een aantal soorten, zoals Gorgosaurus, waarvan de grootste zo’n 3 ton werd. Rond 79 à 78 miljoen jaar geleden migreerde een ervan terug naar Azië. 3 T. rex heroverde Noord-Amerika De grote tyrannosaurussen evolueerden nu in Azië in twee richtingen. Sommige werden de Alioramini met een lange snuit. Andere groeiden uit tot de grote T. rex, die 73 à 67 miljoen jaar geleden Noord Amerika veroverde.…

Raketten moeten isolerend gas ‘zweten’ Een onderzoeksteam van de Texas A&M Universiteit wil een materiaal ontwikkelen dat raketten laat ‘zweten’ op weg naar de aarde. Het 3D-geprinte, poreuze materiaal, dat bestaat uit siliciumcarbide, geeft gas af tijdens de afdaling. Het idee is dat dit gas een isolerende laag om de raket vormt. Schild verdampt de warmte Ruimtecapsules hebben hitteschilden die duizenden graden kunnen weerstaan. Het schild voor het Artemisprogramma bestaat uit glasvezels die met elkaar verbonden zijn door een harsachtig materiaal dat tijdens de afdaling verdampt en de hitte wegleidt van de capsule. Airbag vertraagt de snelheid In 2022 testten NASAonderzoekers een nieuw concept: LOFTID. Dit werkt als een soort airbag die wordt opgeblazen vóór de raket of ruimtecapsule die afdaalt door de atmosfeer. Het 6 meter brede scherm verlaagt…

1 JE PASSEERT DE GRENS Achter de grens die de waarnemingshorizon wordt genoemd, kan niets ontsnappen aan de zwaartekracht. Vanaf hier val je onvermijdelijk naar het centrum en neemt de zwaartekracht elke seconde toe. 2 JE WORDT UITGEREKT Hoe dichter je bij het centrum komt, hoe groter het verschil in zwaartekracht tussen je voeten en je hoofd. Hierdoor wordt je lichaam in de lengte uitgerekt, zoals spaghetti in een pastamachine. 3 JE VERDWIJNT In het centrum van een zwart gat is de dichtheid oneindig groot. Dit punt wordt de singulariteit genoemd. Nog voor je er helemaal in bent, worden de krachten zo extreem dat je moleculen en uiteindelijk atomen uit elkaar worden gerukt.…

GETALBEGRIP 1 Tom vraagt Suus een getal tussen 0 en 100 in gedachten te nemen. Hij zegt dat hij met een paar berekeningen met het onbekende getal kan zeggen wat de uitkomst is. Suus bedenkt een getal. Tom vraagt haar het te verdubbelen en er 20 bij op te tellen. Het resultaat moet ze delen door 2, dan haar gekozen getal ervan aftrekken en er 2 bij optellen. Kan Tom de uitkomst weten? T: Ja, het is 12. R: Ja, het is 5. Y: Ja, het is 22. L: Nee, dat kan niet. VISUELE INTELLIGENTIE 2 Op een feestje legt Tom vier munten neer zoals hiernaast. Hij vraagt de andere gasten of ze de munten een voor een kunnen verplaatsen om een rechte rij van vier munten achter elkaar te…

WHAT THE FACT? Zwarte gaten zijn gaten in de ruimte. Nee. In werkelijkheid zijn zwarte gaten gebieden in het heelal waar de zwaartekracht zo sterk is dat niets eruit kan ontsnappen, zelfs geen licht. Het zijn resterende kernen van zware sterren die zijn ingestort onder hun eigen zwaartekracht. Ze hebben een enorme dichtheid en een intense zwaartekrachtveld dat zelfs licht kan buigen. Hoewel ze zeer compact zijn, zijn zwarte gaten geen lege ruimtes, maar eerder massieve objecten met een enorme zwaartekracht. 24 nummers € 84,95 per nummer € 3,54 12 nummers €49,95 per nummer € 4,16 6 nummers €29,95 per nummer € 4,99 Wetenschap in beeld is hét magazine dat wetenschap inzichtelijk maakt! Ontdek de meest fascinerende verhalen, nieuwste ontdekkingen en boeiende feiten over de wereld en het universum. We werpen…

NATUUR Wolven zijn altijd omgeven geweest door mysterie en angst. In de 19e en 20e eeuw werden de roofdieren verdreven uit Europa en Noord-Amerika, toen de bevolking groeide en meer ruimte opeiste. De wolf werd als een bedreiging gezien en in verschillende Europese landen en Amerikaanse staten volledig uitgeroeid. Nu is hij terug, en in het Yellowstone National Park in het noordwesten van de VS hebben onderzoekers onder leiding van de Oregon State University de effecten op het ecosysteem bestudeerd. In de jaren 1920 werd het roofdier volledig uitgeroeid in Yellowstone. Daardoor verspreidde de hertachtige wapiti (Cervus canadensis) zich, want nu zijn natuurlijke vijand was verdwenen, kon hij zich vrij vermenigvuldigen. Dit betekende dat meer herten aan populieren en andere boomsoorten knaagden terwijl ze blootliggende stukken land vertrapten. De herten…

Springende genen leren de hersenen leren Tijdens de ontwikkeling van de hersenen creëren transposonen genetische verschilletjes (kleuren) tussen identieke neuronen. De genetische variatie is belangrijk voor de hersenen om nieuwe netwerken te vormen als we iets leren. Immuunsysteem verwisselt DNA Onze antistoffen worden gevormd door het omwisselen en combineren van stukjes DNA (rood). Het gen RAG (blauw), dat het omwisselen regelt, komt van een oeroude transposon die onderdeel is geworden van ons immuunsysteem. Virusgen beschermt embryo De placenta hebben we te danken aan syncytin, een retrovirusgen dat virussen liet versmelten met menselijke cellen. Nu zorgt het dat cellen in de baarmoeder versmelten tot een cellaag (blauw), dat het embryo afschermt van het immuunsysteem van de moeder (geel).…

1 Filter vangt stoffen op uit de atmosfeer De lucht op Mars bevat 95 procent CO2, een grondstof voor de productie van brandstof. De fabriek zuigt lucht aan en een moleculaire zeef vangt het CO2 (groen/rood) op, terwijl andere gassen ongehinderd passeren. 2 Water wordt gesplitst in zuurstof en waterstof IJs uit de bodem smelt en het water (H2O) wordt in een vat met een positieve en een negatieve elektrode gevoerd. Als er stroom wordt toegevoegd, wordt het water via elektrolyse gesplitst in zuurstof (rood) en waterstof (blauw), die worden opgevangen. 3 Eenvoudige reactie vormt explosief gas De laatste stap is het verwarmen van waterstof (blauw) en CO2 (groen/rood). De stoffen reageren en vormen het explosieve gas methaan, CH4 (groen/blauw). Methaan en zuurstof vormen de brandstof voor het ruimteschip.…

Het sterrenstelsel Messier 81 lijkt sprekend op dat van ons. Net als onze Melkweg is Messier 81 een spiraalstelsel met vele honderden miljarden sterren en een diameter van rond de 100.000 lichtjaar. En daar houden de overeenkomsten niet op. Net zoals in de Melkweg wordt er heel veel infrarode straling uitgezonden in de spiraalarmen van Messier 81. Die is afkomstig van jonge sterren, die ruimtestof aan de rand van het stelsel opwarmen. Messier 81 is het grootste sterrenstelsel in de zogeheten M81-groep. Het grote stelsel is vanaf de aarde duidelijker te zien dan enig ander sterrenstelsel buiten onze eigen Lokale Groep. Messier 81 neemt aan de nachtelijke hemel bijna evenveel plek in als de maan, maar zijn licht is zo zwak dat je het alleen met een verrekijker of telescoop…

Max Planck hield van rust, reinheid en regelmaat. Maar dat blijkt niet uit zijn wetenschappelijke nalatenschap. Bij toeval opende hij een deur naar een wereld waar niets is wat het lijkt – en waar totaal andere natuurkundige regels gelden dan in ons dagelijks leven. Reis mee naar de kwantumwereld, die we nog steeds niet volledig begrijpen. Wie was Max Planck? Max Planck werd in 1858 geboren in Kiel, Duitsland – destijds het hertogdom Holstein. Zijn vader was hoogleraar in de rechten en zijn familie was rijk, conservatief en christelijk. Op zijn negende bleek Max al bijzonder begaafd. Tegen die tijd was het gezin verhuisd naar München, waar de jongen naar het elitaire Maximiliansgymnasium ging. Hier bleek hij een bijzonder talent voor astronomie, wiskunde en muziek te hebben. De jonge Max…

85% 1 Stuwraketten draaien trap rond Nadat de grote eerste trap de raket naar 80 kilometer hoogte heeft gebracht, schakelen de motoren uit en ontkoppelt de trap. Stuwraketjes draaien de trap nu 180 graden. De tweede trap van de raket vervolgt zijn reis naar de ruimte met zijn lading. 2 Drie motoren starten weer Drie van de negen motoren in de eerste trap starten opnieuw om af te remmen en de trap begint te vallen. Onderweg komt hij verticaal op het aardoppervlak te staan. De tweede trap laat zijn lading, zoals een satelliet, los in een lage baan om de aarde. 3 Vinnen nemen controle over De trap zet zijn stuurvinnen in om op koers te blijven. Als hij is afgedaald tot een hoogte van 55 kilometer, starten de drie…

GENEESKUNDE Rond 5 procent van de bevolking heeft als kind wel eens geslaapwandeld, maar bij de meeste mensen stopt dat later vanzelf. Een slaapwandelaar gaat midden in de diepe, droomloze slaap rechtop zitten. Terwijl hij nog slaapt en niet bij bewustzijn is, kan hij minuten rondlopen en praten. Er zijn zelfs slaapwandelaars die ingewikkelde dingen gaan doen. De woonkamer veranderen bijvoorbeeld, of zich aankleden en eten klaarmaken, en in 2005 kroop een Brits meisje zelfs op een kraanwagen. Vaak gaan slaapwandelaars uit zichzelf weer naar bed om verder te slapen. De volgende ochtend kunnen ze zich meestal niets herinneren van hun nachtelijke activiteiten. Volwassenen slaapwandelen meestal in tijden van een fors slaaptekort. Een goede manier om het te voorkomen is dus op tijd naar bed gaan. Sommige wetenschappers brengen slaapwandelen…