Inhoudsopgave van Editie 10 - 2024 - Wetenschap in Beeld

GEZONDHEID PTSS is een psychische aandoening die zo’n 6 procent van de mensen met een trauma treft. Onderzoekers van de University of California hebben nu bekeken waarom zo’n klein percentage ermee te maken krijgt en of er een genetische verklaring voor zou kunnen zijn. Ze deden een meta-analyse, waarbij al het eerdere onderzoek op een bepaald gebied in één studie wordt gebundeld. Aan de studie namen meer dan 1,2 miljoen mensen deel. 140.000 van hen kampten met PTSS. Dat is een hoger percentage mensen met PTSS dan in de brede bevolking, omdat bij veel van de bekeken onderzoeken mensen met PTSS oververtegenwoordigd waren. De onderzoekers vonden 95 plaatsen in het genoom die ‘sterk’ geassocieerd waren met PTSS, en 80 daarvan waren niet eerder ontdekt. Daarnaast bleek dat 43 genen een rol…

NATUUR De 105.000 vierkante kilometer grote Atacamawoestijn in het noorden van Chili is de droogste warme woestijn ter wereld. In grote delen ervan kunnen tientallen jaren en zelfs eeuwen voorbijgaan zonder dat er ook maar één druppel regen valt. Daardoor kunnen slechts enkele levensvormen, zoals de Patagonische vos en bacteriën in de zoutrijke bodem, overleven in de hete en kurkdroge omgeving. Maar nu blijkt dat deze plek een ondergronds milieu herbergt waar het wemelt van het microbiële leven. Er is in het verleden al microbieel leven ontdekt op 80 centimeter diepte in de Atacama-woestijn. De onlangs ontdekte levensvormen gedijen echter op 4 meter onder de grond in het Yungaydal in de woestijn. De onderzoekers namen bodemmonsters op 4 meter diepte en brachten die naar het lab om te kijken of ze…

NATUUR Onze naaste verwanten, de mensapen, hebben ons altijd gefascineerd met hun intelligentie en mensachtige trekken. Zo denken experts dat ze aan zelfmedicatie doen en de apotheek van de natuur gebruiken om allerlei kwalen te behandelen, van worminfecties tot spierpijn. En nu heeft een team biologen van het Max Planck Institute of Animal Behaviour nog iets aan de lijst toegevoegd. In een studie leggen ze uit dat ze tot nu toe onbekend gedrag hebben geobserveerd bij een wilde mannelijke orang-oetan in het regenwoud Suaq Balimbing in Indonesië. Dat is een beschermd stuk regenwoud, waar zo’n 150 bedreigde Sumatraanse orang-oetans wonen. De mensapen worden dagelijks geobserveerd, en de Duitse onderzoekers ontdekten dat het mannetje Rakus een grote wond in zijn gezicht had – waarschijnlijk door een gevecht met een ander mannetje. Zo’n…

HARTGESPAN VERSTERKT HET HART • SOORT: Hartgespan (Leonurus cardiaca). • WERKING: Het deel van de plant dat boven de grond groeit, bevat flavonoïden met een wetenschappelijk onderbouwd effect op hartkloppingen, hoge bloeddruk en angstgerelateerde hartklachten. • GEBRUIK: Drink thee van de bloemen en bladeren of haal de oliën eruit met bijvoorbeeld alcohol. GOUDSBLOEM BESTRIJDT BACTERIËN • SOORT: Goudsbloem (Calendula officinalis). • WERKING: De bloemen bevatten carotenoïden en glycosiden, die effectief zijn tegen bacteriële, virale en schimmelinfecties. Ze gaan ontstekingen tegen en versnellen de wondgenezing. • GEBRUIK: Haal oliën uit de gedroogde bladeren en breng ze aan op de huid. LAVENDEL VERMINDERT ANGST • SOORT: Lavendel (Lavandula officinalis). • WERKING: Deze geurige plant bevat essentiële oliën met een kalmerende en angstremmende werking en helpt ook bij slaapstoornissen. • GEBRUIK: Eet gedroogde…

12,263 kilometer – dat is het diepste dat we ooit in onze planeet hebben geboord. Het record werd in de jaren 1980 door de Sovjet-Unie gevestigd op het schiereiland Kola. En hoewel 12 kilometer misschien veel lijkt, is het te vergelijken met krasjes in de schil van een appel. De aarde bestaat uit lagen, en het is meer dan 6000 kilometer van de korst naar de kern. Op veel plaatsen is de korst ruim 30 kilometer dik, dus we zijn nog lang niet bij de volgende laag, de mantel. Tot nu. Begin 2023 slaagde het onderzoeksschip JOIDES Resolution erin om monsters van mantelmateriaal uit een gebergte op de bodem van de Atlantische Oceaan te halen. Nooit eerder hadden we boorkernen met gesteenten uit de aardmantel van zo grote diepte en…

We vinden symmetrische gezichten het meest aantrekkelijk, zo werd lang gedacht. Maar toen een internationaal onderzoeksteam in januari 2024 proefpersonen de mooiste gezichten liet kiezen uit meer dan 1000 mensen van over de hele wereld, bleek dat helemaal niet te kloppen. En dat is niet de enige nieuwe ontdekking. De afgelopen jaren hebben meerdere onderzoeken de ingebouwde scheefheid van het lichaam blootgelegd en aangetoond dat het grote voordelen heeft dat onze twee helften niet elkaars perfecte spiegelbeeld zijn. Asymmetrie maakt het niet alleen makkelijker om de organen een plek te geven, maar versterkt ook een aantal essentiële eigenschappen van het lichaam. Organen zijn ingepakt als in een koffer Bij verreweg de meeste dieren, ook de mens, is het lichaam in principe symmetrisch en kan het worden verdeeld in een gespiegelde…

Zonnewind duwt naar buiten 1 Uit het oppervlak van de zon stromen geladen deeltjes – vooral elek-tronen en protonen. De zonnewind werkt als een bolwerk en remt deeltjes uit de interstellaire ruimte af tot op een afstand van circa 18 miljard kilometer van de zon. Ruimte bombardeert ons 2 Vanuit de interstellaire ruimte stromen microscopisch kleine stofdeeltjes en gas naar ons toe. Het gas bestaat vooral uit waterstof en helium, maar bevat ook zwaardere elementen van opgebrande sterren. Botsing vormt boeggolf 3 Wanneer de zon rond de Melkweg reist, duwt het magnetisch veld van de zonnewind het grootste deel van de interstellaire deeltjes weg. De deeltjes buigen af en vormen een soort boeggolf, net als bij een schip.…

? WAT MAAKT DE MENS UNIEK? INTELLIGENTIE HOE WERDEN ONZE HERSENEN ZO GROOT? Met een volume van ongeveer 1350 cm3 is het menselijke brein drie keer zo groot als de hersenen van onze naaste levende verwanten, de gorilla en de chimpansee. De ontwikkeling van ons grote brein begon drie tot vier miljoen jaar geleden. Namelijk toen de voorouders van Homo sapiens op twee benen gingen lopen. Door deze rechtopstaande positie konden ze wapens gebruiken om op dieren te jagen, waardoor ze meer eiwitten binnenkregen en hun hersenen begonnen te groeien. Zo’n twee miljoen jaar geleden kwamen die groeiende hersenen op een idee: Het Homo-geslacht ging voedsel bewerken met primitief gereedschap, bijvoorbeeld taaie planten pletten. Dat maakte het eten makkelijker te kauwen, waardoor onze tanden en kaak kleiner werden. Dat gaf…

Detector is gigantische badkuip 1 De Hyper-Kamiokande is op 650 meter diepte in een berg gebouwd en bestaat uit een 60 meter hoge tank met 258.000 ton ultrazuiver water. De tank is omringd door 40.000 extreem gevoelige lichtsensors. Neutrino’s creëren lichtflitsen in water 2 Een supernova in de Melkweg overspoelt de aarde met neutrino’s. De meeste passeren de planeet ongehinderd, maar tienduizenden raken het water van de detector in enkele seconden. De lichtsensors vangen de flits van elke botsing op. Computer lokaliseert supernova op tijd 3 Een supercomputer analyseert de metingen. Daaruit blijkt waar de neutrino’s vandaan komen, zodat telescopen in die richting kunnen worden gedraaid. Zo kunnen astronomen de ontwikkeling van de supernova vanaf het begin volgen.…

Zonnecellen uitgetrokken als accordeons 1 De zonnecellen komen op de bouwplaats aan in opgevouwen modules. Ze worden aan één kant vastgezet en met een vorkheftruck naar buiten getrokken. Dit wordt herhaald tot zo’n 60 miljoen zonnecellen zijn uitgeklapt op betonblokken. Helling zorgt voor maximale energie 2 De zonnecellen zijn zo ontworpen dat ze afwisselend iets naar het oosten kantelen, waar de zon opkomt, en iets naar het westen, waar hij ’s middags staat. Dit levert meer stroom op dan als ze horizontaal zouden liggen. Silicium absorbeert zonnestralen 3 Zonlicht bestaat uit fotonen. Als die siliciumkristallen (Si) in de middelste laag van de zonnecel raken, komen negatief geladen elektronen (e-) los en bewegen omhoog. Dit laat zogeheten gaten (+) achter, die omlaag gaan. Stroom loopt rond 4 Deelektronen(e-) gaan naar de onderste laag, die nu…

Elk jaar trekken sardines aan de westkust van Noord-Amerika naar de Magdalenabaai in Mexico om te paaien. En dat trekt roofdieren aan. Om zich te beschermen vormen de vissen scholen met een diameter van soms wel 20 meter, maar de brydevinvis vindt dat juist fijn. Die vult gewoon zijn bek met vis en zeeft het water eruit met zijn baleinen, de lange platen van keratine die als een kam aan zijn onderkaak zitten. De foto van de happende haai was een van de winnaars van de Underwater Photographer of the Year 2024.…

HEELAL Uit berekeningen van astronomen en natuurkundigen blijkt dat het heelal zo’n 13,8 miljard jaar geleden ontstond. Sindsdien is er een onvoorstelbaar aantal sterren en planeten gevormd. Alleen al in ons sterrenstelsel, de Melkweg, zijn er naar schatting 100 tot 400 miljard sterren en misschien nog wel veel meer planeten. Nu denken onderzoekers van het Massachusetts Institute of Technology (MIT) enkele van de oudste sterren in het heelal te hebben gevonden – in onze achtertuin. De onderzoekers analyseerden de chemische samenstelling van drie zeer oude sterren die al eerder zijn ontdekt. Het bleek dat de sterren tussen de 12 en 13 miljard jaar oud kunnen zijn. Daarmee zijn ze bijna net zo oud als het heelal zelf. De oeroude sterren bevinden zich in de halo van de Melkweg, een wolk van…

De circa 30 cm lange snorharen van de zeeleeuw behoren tot de langste onder de zoogdieren – en de gevoeligste. Hoe troebel het water ook is, het dier weet zijn prooi feilloos te vinden. De snorharen scannen de omgeving continu en draaien zelfs eerder dan het lijf als de zeeleeuw van richting verandert. De zeeleeuw beweegt zijn snorharen anders al naargelang hij de structuur of de contouren van een voorwerp wil voelen, net zoals wij onze vingertoppen gebruiken. De foto kreeg een eervolle vermelding bij de wedstrijd Ocean Art.…

SERIE 10 grote mysteries van de wetenschap DEEL 2? Eeuwenlang werd er al kalk gewonnen in het smalle Neanderthal, 10 à 15 kilometer ten oosten van Düsseldorf, Duitsland. Maar in augustus 1856 werd er ook geschiedenis geschreven. Toen twee Italiaanse arbeiders klei wegschepten om bij de pure kalksteen in de Kleine Feldhofer Grotte te komen, vonden ze een aantal botten – niet van een holenbeer, zoals ze eerst dachten, maar van een onbekende mensensoort. Onbedoeld hadden de twee mannen een deel van onze geschiedenis opgegraven. De schedel die ontdekt werd in het Neanderthal, was een mijlpaal voor een van de meest existentiële kwesties: waar is het menselijke ras ontstaan? En hoe kwam het dat net de mens de aarde zou koloniseren? Want is de mens geschapen naar het beeld van…

Er verschijnt plotseling een lichtgevende stip aan de nachthemel. Na een paar dagen is hij zo helder dat je hem ook overdag ziet. Het felle licht komt van een supernova in ons eigen sterrenstelsel – een gigantische explosie die een enorme ster uit elkaar rukt met de kracht van 10 miljoen triljard atoombommen. Astronomen wachten al ruim 400 jaar op zo’n scenario – en het kan nu ieder moment gebeuren. Voor wetenschappers is een supernova in onze kosmische achtertuin de ultieme droom. Hij kan ons niet alleen meer leren over de dood van sterren, maar ook de theorieën over een van de meest fundamentele – en omstreden – bestanddelen van het heelal veranderen. Daarom bereiden astronomen zich voor op de grote gebeurtenis. En ze hebben jouw hulp nodig. Explosies gaven…

Hoe werkt een vulkaan-uitbarsting in de ruimte? Kunnen er vulkanen uitbarsten op andere planeten? En lijkt dit dan op het verschijnsel zoals we dat op aarde kennen? HEELAL Vulkaanuitbarstingen zijn niet beperkt tot de aarde. Ook op andere hemellichamen barsten volop vulkanen uit, en dat kan er net zo aan toegaan als op aarde. Er zijn zelfs bewijzen voor vulkanische activiteit op alle rotsplaneten in het zonnestelsel – Mercurius, Venus en Mars – en ook op veel manen en zelfs planetoïden. Als vulkanen op Mars, Venus en Mercurius uitbarsten, stromen gesmolten gesteente, gas en as uit een krater en ontstaat er een kegelvormige heuvel, net als op aarde. En net als op aarde komt de hitte die het gesteente doet smelten vooral van twee bronnen: de restwarmte van de processen die…

Hulp van een detective in de ruimte In 2022 botste een NASA-sonde op een planetoïde om deze uit koers te duwen. Nu reist de Europese sonde Hera naar de plaats delict om te zien of deze methode de aarde kan redden van een apocalyps. NIEUWS ■ Pas ontdekte dinosaurus had piepkleine armpjes. ■ Tinnitus kan komen door verborgen gehoor verlies. ■ NASA vindt verre aardeachtige planeet. Q & A ■ Waarom praten sommige mensen in hun slaap? ■ Kan een duikboot imploderen? ■ Waarom zitten honden hun staart achterna? Onze neven zijn de dood nabij Verkoudheid en herpes – elk jaar besmetten zieke mensen apen, en dat kan de doodsteek betekenen voor de kwetsbare dieren. Gelukkig proberen onderzoekers ze te redden. We smelten samen met robots Hightech prothesen krijgen gevoel…

HEELAL Op het oppervlak van de dwergplaneet Pluto zien we op foto’s een 1600 kilometer breed gebied met een dikke laag stikstofijs, dat al sinds de ontdek-king in 2015 een groot raadsel is. Het NASA-ruimtevaartuig New Horizons vloog destijds langs de ijsdwerg, en de camerabeelden van de sonde leverden een verrassing op. De astronomen ontdekten een grote, hartvormige vlakte die opvallend kaal en licht was vergeleken met de rest van de planeet. Het lichte gebied heeft de naam Tombaugh Regio gekregen, ter ere van de Amerikaanse astronoom Clyde Tombaugh, die Pluto in 1930 ontdekte en in 1997 overleed. De precieze oorzaak van het iconische ijshart was een eindeloze bron van fascinatie en speculatie. Maar nu denkt een onderzoeksteam van de Universiteit van Bern een verklaring te hebben gevonden, die volgens hen…

MENS Het grootste 3D-model en hogeresolutiebeelden van een zeer klein weefselmonster van de hersenen van een vrouw. Dat maakten onderzoekers van de Harvard University en Google met behulp van kunstmatige intelligentie. Uit de beelden bleek dat een hersenweefselmonster van slechts 1 kubieke millimeter – ongeveer een halve rijstkorrel – maar liefst 57.000 cellen, 23 centimeter bloedvaten en 150 miljoen synapsen bevatte. Die laatste zijn verbindingen tussen hersencellen ofwel neuronen. Maar er waren ook nog onbekende neuronen en zeldzame verbindingen op te zien, schrijven de onderzoekers. Het monster was afkomstig van een 45-jarige vrouw die een operatie voor epilepsie had ondergaan. De Harvardonderzoekers sneden het weefselmonster in 5000 plakjes van elk 34 nanometer dik. Deze werden gefotografeerd met een elektronenmicroscoop. De Google-onderzoekers bouwden vervolgens een AI-model dat de foto’s kon combineren tot…

NATUUR In 2017 legden satellietbeelden opnieuw een enorm gat in het oppervlak van Antarctica vast. Het gat opent zich naar de oceaan eronder, maar verdwijnt telkens weer. Het verschijnsel is al jaren een mysterie, maar nu denken onderzoekers van de Universiteit van Göteborg en de Universiteit van Californië te weten waarom deze zogeheten Maud Rise-polinia af en toe zichtbaar wordt. Een polinia is een groot gat in het zee-ijs rond de polen en een belangrijke voedselbron voor walrussen, walvissen, kabeljauw en miljoenen zeevogels. De Maud Rise-polinia is circa 1 kilometer diep, en de grootte is elke keer anders. In 1970 werd geschat dat de oppervlakte ongeveer zo groot was als die van Nieuw-Zeeland. Met behulp van computermodellen en satellietbeelden identificeerden de onderzoekers drie factoren die het gat creëren en weer verbergen.…

Van afstand zien sterren er vredig uit, maar dicht bij is het een inferno van druk en magnetisme, dat constant deeltjes de ruimte in blaast. De zogeheten sterrenwind maakt belachtige holten in de gassen rond de sterren, zoals je hier ziet op de foto van de sterrennevel NGC 604 door de James Webb-telescoop. De rode slierten zijn de uitstoot van de sterren, de spookachtige witte en blauwe nevels zijn geïoniseerd gas. Dat ontstaat als de uv-straling van de sterren elektronen losrukt van de atomen in het omringende gas.…

Schele vis heeft beter overzicht Schollen en andere platvissen hebben een scheve bek en beide ogen zitten aan dezelfde kant van de kop. Hun ongewone uiterlijk is perfect aangepast aan het leven op de zeebodem, omdat ze met beide ogen naar boven kunnen kijken. Platvissen worden niet geboren met een asymmetrische kop. Als de eitjes uitkomen, zien ze eruit als elke andere vis, maar na ongeveer drie weken dwaalt één oog richting de andere kant van de kop en verschuiven de kaken zodat de bek niet langer op en neer opent, maar van links naar rechts. De schedelbotten zijn dan nog zacht en kunnen zich aanpassen aan de nieuwe vorm van de kop. Een onderzoek uit maart 2024 toonde aan dat de metamorfose wordt geregeld door schildklierhormonen. Reuzenschaar is teken…

Er komt voortdurend dodelijke straling op ons af vanuit het heelal. Maar deze straling wordt afgeweerd – door de zon. Onze ster zendt een constante stroom deeltjes uit die een beschermende bel vormt rond het zonnestelsel.Wetenschappers weten nog steeds weinig over dit kosmische verdedigings-werk, maar de IMAP-ruimtesonde van NASA gaat hier verandering in brengen. De 2 meter brede, door zonne-energie aangedreven sonde zit vol sensoren om deeltjes uit de ruimte tussen de sterren op te vangen en te analyseren. De resultaten van de sonde moeten nieuw licht werpen op waar het zonnestelsel eindigt en hoe de zon ons beschermt. Ze kunnen ons ook leiden naar planeten in andere zonnestelsels die dezelfde bescherming van hun ster krijgen. Twee sondes zijn de grens overgestoken De omvang van het zonnestelsel is niet goed…

12 nummers € 59,95 + metaaldetector t.w.v. € 70 FUNCTIES: • Display met displaymeter die naar rechts klapt als er metaal wordt gedetecteerd.• Waterdichte zoekring die het mogelijk maakt om onder ondiep water naar metaal te zoeken• Verstelbare hoogte.• Riem om de detector aan de arm te bevestigen.• Zoekdiepte tot 16 cm.• Gebruikt 2 x 9V batterijen (niet inbegrepen) GA OP JACHT NAAR MUNTEN, SIERADEN, GOUD OF ZILVER De metaaldetector is veelzijdig en eenvoudig in gebruik en je kunt zelf kiezen of hij met automatische grondbalans en hoge gevoeligheid naar allerlei metalen zoekt – of onderscheid maakt tussen bijvoorbeeld ijzer, nikkel, zink en koper. De aansluiting van een koptelefoon via de jacken en aansluiting maakt het bovendien mogelijk om ongestoord te zoeken op het display is gemakkelijk te zien wanneer metalen…

JAAR 1758 Linnaeus verandert mens in een dier De Zweedse natuuronderzoeker Carl Linnaeus classificeerde alle diersoorten met een naam die geslacht en soort aanduidt. De mens behoort tot het geslacht Hominidae met de naam Homo sapiens: de denkende mens. 1856 Arbeiders vinden prehistorische mens In het Duitse Neanderthal vinden arbeiders de botten van een onbekende mensensoort. Het blijkt om een specifieke soort te gaan, die Homo neanderthalensis wordt genoemd, naar de vindplaats. 1924 Antropoloog herleidt herkomst naar Afrika De antropoloog Raymond Dart identificeert een fossiel uit Taung, Zuid-Afrika als een voorouder van Homo sapiens. Dit fossiel, Australopithecus africanus, is het eerste bewijs dat de mens in Afrika is ontstaan. 2010 Neanderthaler - DNA in kaart gebracht De Zweed Svante Pääbo brengt het genoom van de Neanderthaler in kaart. Uit zijn onderzoek blijkt dat Neanderthalers…

360 dagen per jaar staat de zon te bakken op de kurkdroge outback van Noord-Australië. Het verlaten landschap staat in schril contrast met de wolkenkrabbers en hectiek van Singapore, meer dan 4000 kilometer verderop. Maar binnenkort worden de woestijn en de metropool verbonden door een energieproject dat drie records breekt: het grootste zonnepark, de grootste batterij en de langste stroomkabel ter wereld. Het ambitieuze project Australia-Asia Power Link moet ’s werelds eerste intercontinentale energiecentrale worden. Het kan de weg vrijmaken voor zonnecellen op enkele van de meest afgelegen én zonnigste plekken op aarde – en zo de wereldwijde energievoorziening voor altijd veranderen. Maar eerst moeten ingenieurs de logistiek van het plaatsen van miljoenen zonnecellen en het versturen van energie over duizenden kilometers uitwerken, en daarbij kan een controversiële technologie het…

Kleine stukjes DNA worden gelezen 1 Fragmenten van oud DNA worden uit bodemmonsters gehaald en gesequencet, ofwel gelezen. Het DNA kan zozeer afgebroken zijn dat de fragmenten slechts 30 basenparen lang zijn – nog geen miljoenste van een compleet genoom. DNA wordt vergeleken met bekende organismen 2 Elk gesequencet DNA-fragment wordt vergeleken met het volledige genoom van elk organisme dat ooit in kaart gebracht is. Dit vereist extreem veel rekenkracht van de gebruikte computer. Het genoom wordt in elkaar gezet 3 De computer zet stukje bij beetje de puzzelstukjes DNA in elkaar. Uiteindelijk is het genoom compleet genoeg om te kunnen bepalen uit welk organisme de kleine fragmenten afkomstig zijn.…