Inhoudsopgave van Editie 9 - 2024 - Wetenschap in Beeld

NATUUR Er is nog steeds veel wat we niet weten over het leven onder de zeespiegel. Er worden regelmatig nieuwe soorten ontdekt, en met nieuwe technologie komen we onderzeese bergen met unieke ecosystemen op het spoor. Een vissoort die momenteel nieuwe loten aan zijn stamboom krijgt, is de draakvis, waar de spookhaaien onder vallen. Spookhaaien leven meestal op een diepte van 500 meter of meer en zijn eigenlijk geen haaien, maar wel net als haaien kraakbeenvissen. Nu heeft een onderzoeksteam onder leiding van het Pacific Shark Research Centre van de San Jose State University in de VS een nieuwe soort van deze vis ontdekt. De soort heeft de naam Chimaera supapae gekregen, ter ere van marien bioloog Supap Monkolprasit, die in 2013 overleed en zijn leven had gewijd aan het onderzoek…

GEZONDHEID Circa een op de vijf stellen kampt op enig moment met verminderde vruchtbaarheid. Een derde van hen blijft kinderloos doordat de zaadcellen van de man niet sterk genoeg zijn om naar de eicel van de vrouw te zwemmen. Maar onlangs hebben onderzoekers van de Monash University in Melbourne een nieuwe behandeling ontdekt, die de kwaliteit van het sperma ruim kan verdubbelen. Ze experimenteerden met het blootstellen van spermamonsters aan ultrageluid met hoge frequenties. En het lijkt erop dat de hoge tonen de luie zwemmers wakker schudden. Door zaadcellen 20 seconden lang met ultrageluid van 40 megahertz te bestoken, wisten de onderzoekers ze tot 266 procent beweeglijker te maken. Het percentage cellen dat inactief en onbeweeglijk was, daalde ook: van 36 procent naar 10 procent. Volgens een van de onderzoekers, promovendus…

KWEEK EMPATHIE EMPATHISCHE KINDEREN ZIJN POPULAIRDER EFFECT: Begrip trekt nieuwe vrienden aan. WAAROM? Empathie, begrip voor de gevoelens van anderen, is belangrijk voor het opbouwen van sociale relaties. Als een kind een klasgenoot boos maakt, maar dat zelf niet door heeft, zal hij of zij zich niet verontschuldigen of het goed proberen te maken. Dit kan gezien worden als roekeloos gedrag, terwijl het in feite om een misverstand gaat. Als kinderen juist wel empathie vertonen en emoties van anderen kunnen duiden, zullen ze eerder gezien worden als een fijn maatje. HOE? Een Fins onderzoek heeft aangetoond dat scholieren van zeven tot tien jaar populairder zijn bij hun klasgenoten als ze goed zijn in het ontcijferen van de gevoelens achter bepaalde gezichtsuitdrukkingen, toon van de stem en andere lichaamstaal. Daarom kun je je…

De macrowereld is voorspelbaar ■ POSITIE: Een biljartbal bevindt zich op één specifiek moment altijd op één specifieke plaats. Als je een bal wilt raken, kun je er dus op mikken en alleen je biljartkunsten bepalen of je hem raakt of niet. ■ ZEKERHEID: Op de biljarttafel kun je de positie en impuls (massa x snelheid) van een bal altijd in één keer bepalen. De nauwkeurigheid hangt alleen af van je meetinstrumenten. ■ LOKALITEIT: Als een biljartbal over de tafel rolt, heeft hij alleen invloed op de ballen die hij raakt. Twee ballen die elk een andere kant op gaan, hebben geen invloed op elkaar. Dat heet ‘lokaliteit’. KLASSIEKE NATUURKUNDE VS. KWANTUMFYSICA Deeltjes zijn onvoorspelbaar ■ SUPERPOSITIE: De elektronen rond een atoomkern bevinden zich op meerdere plekken tegelijk. Als je een elektron wilt…

1 Magneetveld laat eigenschappen van water zien De lange mast is de ECM-magnetometer, die het magnetisch veld van Europa meet. Dit ontstaat door het magnetisch veld van Jupiter, dat stromingen creëert in het water. De metingen kunnen de diepte van de oceaan en het zoutgehalte bepalen. 2 Warmte wijst op dun ijs Een warmtegevoelige camera (E-THEMIS) scant het ijs en zoekt plekken waar de temperatuur relatief hoog is. Dit kan erop wijzen dat er onlangs materiaal naar de oppervlakte is gedreven of dat er waterreservoirs onder het ijs zitten. 3 Licht wijst op organische moleculen De infraroodspectrometer MISE en een uv-meter analyseren het licht dat door de ijskap wordt gereflecteerd. De golflengten van dit licht laten zien welke elementen er aanwezig zijn en of er op Europa organische verbindingen zijn. 4 Gassen onthullen voedselbronnen…

Elk jaar komen duizenden keizerspinguïns samen in de Atkabaai op Antarctica om te broeden, maar elke zomer wordt de vrede kort verstoord door een onuitgenodigd familielid: de adeliepinguïn. Telkens als de keizerspinguïns hun jong wilden voeden, leidde de adeliepinguïn (r) het jonge dier af om wat van zijn eten te pikken, vertelde de fotograaf die dit tafereel vastlegde. De foto van de familieruzie werd genomineerd bij de wedstrijd Wildlife Photographer of the Year van het Natural History Museum in Londen.…

1 Landmassa’s belanden in tropen Pangea Ultima ontstaat doordat Afrika, Australië en Antarctica naar het noorden drijven terwijl de Atlantische Oceaan zich sluit. De landmassa’s verzamelen zich rond de evenaar, waardoor de meeste veel warmer worden dan nu. 2 Vulkanen versterken broeikaseffect De vorming van een supercontinent leidt tot extra vulkaanuitbarstingen. Daardoor zal de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer verviervoudigen en een warme deken vormen die de energie van de zon vasthoudt. 3 Zon zendt meer straling uit Sinds het ontstaan van de zon neemt zijn uitstraling toe. Momenteel stijgt deze elke 110 miljoen jaar met 1 procent. Daardoor is de energie die elke vierkante meter op aarde ontvangt (W/m2) 2,5 procent hoger ten tijde van Pangea Ultima.…

12 nummers € 59,95 + metaaldetector t.w.v. € 70 FUNCTIES: • Display met displaymeter die naar rechts klapt als er metaal wordt gedetecteerd. • Waterdichte zoekring die het mogelijk maakt om onder ondiep water naar metaal te zoeken • Verstelbare hoogte. • Riem om de detector aan de arm te bevestigen. • Zoekdiepte tot 16 cm. • Gebruikt 2 x 9V batterijen (niet inbegrepen) GA OP JACHT NAAR MUNTEN, SIERADEN, GOUD OF ZILVER De metaaldetector is veelzijdig en eenvoudig in gebruik en je kunt zelf kiezen of hij met automatische grondbalans en hoge gevoeligheid naar allerlei metalen zoekt – of onderscheid maakt tussen bijvoorbeeld ijzer, nikkel, zink en koper. De aansluiting van een koptelefoon via de jacken en aansluiting maakt het bovendien mogelijk om ongestoord te zoeken op het display is…

Toen een grote ster in het sterrenbeeld Cassiopeia opbrandde, liet hij zijn buitenste gaslaag gaan om daarna te exploderen. De ruimtetelescoop James Webb maakte deze gedetailleerde foto van de restanten. De zogeheten supernovarest Cassiopeia A is nu circa 10 lichtjaar in doorsnee gezien vanaf de aarde, maar zijn schil van zwavel, zuurstof, argon en neon (roze en oranje) dijt uit met 4000-6000 km/s. Naar schatting bereikte het licht van de supernova de aarde in de 17e eeuw, hoewel Cassiopeia A pas in 1948 werd ontdekt.…

Een hard geluid verraadt dat de val is dichtgeklapt en de muis dood is, maar niet alleen ongedierte kan in vallen verstrikt raken. Eigenlijk loopt de hele mensheid gevaar. En de vallen die ons als soort bedreigen, zetten we zelf. Zweedse onderzoekers hebben uitvindingen geanalyseerd die onbedoeld kunnen leiden tot de ondergang van de mensheid, en de resultaten zijn grimmig: er zijn 14 vallen die de apocalyps kunnen veroorzaken, van de klimaatcrisis tot op hol geslagen robots, en van vervuiling tot pandemieën. En net als een muis die een verdacht lekker stukje kaas ruikt, zijn we vlakbij een plotselinge dood. Gelukkig is er ook goed nieuws: er is nog tijd om weg te komen. Onze vermogens creëren vallen Bedreigingen voor een diersoort worden wel ‘valstrikken’ of ‘vallen’ genoemd. De Univer-siteit…

1 Apollo-astronauten onderzochten de maan Tijdens maanmissies in de jaren 1960 hadden astronauten seismografen bij zich. Analyses van de data hebben aangetoond dat de maan een ijzeren kern, een rotsachtige mantel en een dunne buitenkorst heeft. 2 Venus heeft een soortgelijke kern Onze buurplaneet is gehuld in zwavelzuur, en de temperatuur van 400 °C maakt het moeilijk om de planeet te bestuderen, maar Venus heeft wellicht een ijzerkern met een diameter van 3000 kilometer – vergelijkbaar met die van de aarde. 3 Druk geeft gasplaneet een vaste kern De gasreus Jupiter bestaat voornamelijk uit waterstof en helium, maar door de toenemende druk naar het centrum toe is hij gelaagd. In het centrum bevindt zich mogelijk een vaste kern van steen. Binnenin is de temperatuur 35.000 °C.…

HEELAL Niets kan ontsnappen aan een zwart gat, zelfs straling niet. Hawkingstraling is echter niet in strijd met dit principe. De straling wordt niet uitgezonden door het zwarte gat zelf, maar ontstaat in de lege ruimte dicht bij de zogeheten waarnemingshorizon. In een zwart gat is alle massa samengeperst in een punt dat de singulariteit wordt genoemd. Buiten de singulariteit bevindt zich een bolvormige schil, de waarnemingshorizon. Daarbinnen valt alles met meer dan de lichtsnelheid naar de singulariteit toe, maar erbuiten gaat het langzamer. Alle deeltjes, inclusief fotonen waaruit licht bestaat, zitten daardoor gevangen als ze binnen de waarnemingshorizon terechtkomen. Maar net daarbuiten kan een deeltje ontsnappen. Zelfs de lege ruimte is nooit echt leeg. Volgens Hawkings interpretatie van de kwantumfysica ontstaan in de lege ruimte voortdurend virtuele deeltjes. Ze worden…

Elk jaar belandt 8 à 10 miljoen ton plastic in zee, en een groot deel komt van wegwerpproducten als tasjes en doppen. Het zwerfafval komt in de buik van vogels, vissen, walvissen en zeeschildpadden terecht en dieren kunnen erin verstrikt raken. Deze lipvis zit vast in de plastic ringen van een sixpack. In dit geval is het gelukkig goed afgelopen. De fotograaf slaagde erin om de vis te bevrijden, waarna het dier uitgeput wegzwom. De foto kreeg een eervolle vermelding bij de wedstrijd Underwater Photographer of the Year.…

NATUUR In de zee rond het Italiaanse eiland Ponza leeft de borstelworm Vanadis. Zijn bijna doorzichtige lichaam valt niet zo op, maar aan het uiteinde van zijn kop zitten twee enorme rode ogen. Biologen van de Deense Universiteit van Kopenhagen en de Zweedse Universiteit van Lund hebben onderzocht waarom de ogen zo groot zijn geworden. De ogen van Vanadis wegen samen ruim 20 keer zoveel als de rest van zijn kop. Hierdoor is zijn gezichtsvermogen veel geavanceerder dan dat van zijn nauwe verwanten. Dit helpt hem om kleine objecten op de zeebodem te zien en bewegingen te volgen met zijn ogen. ‘Dit is heel interessant, omdat dit vermogen verder is voorbehouden aan gewervelde dieren, samen met geleedpotigen en inktvissen,’ zegt marien bioloog Anders Garm van de Universiteit van Kopenhagen in een…

Eind 2023 wekte een nieuw mondiaal onderzoek naar de prestaties van scholieren veel opschudding. Dit PISA-onderzoek mat de vaardigheden in wiskunde, lezen en natuurwetenschappen van 15-jarigen in 81 landen, en uit de cijfers bleek dat het de afgelopen jaren stevig bergafwaarts is gegaan – ook bij ons. Er zijn waarschijnlijk veel oorzaken te bedenken voor de teruggang in leerprestaties, zoals de sluiting van de scholen tijdens corona en het toenemende gebruik van sociale media door kinderen. Maar dat verklaart niet alles. De afgelopen jaren hebben onderzoekers uit onder meer de VS het pad van lesstof door de hersenen steeds nauwkeuriger in kaart gebracht – en ze hebben ontdekt hoe hersencellen nieuwe kennis optimaal opslaan. Het blijkt dat de aanpak in het onderwijs vaak verkeerd is, maar ook dat een paar…

1 ALLES TEGELIJK IS SLECHT IDEE Als de leerling ervoor kiest om de hele stof op één dag door te nemen, kunnen de hersenen niet alle nieuwe informatie uit elkaar houden en is er geen tijd om het efficiënt op te slaan. Daarom wordt de stof niet goed onthouden. 2 BEETJE BIJ BEETJE LEERT BETER De leerling zal het beter doen als hij of zij zich één dag concentreert op de helft van de stof en de rest voor de volgende dag laat liggen. Dit geeft de hersenen meer tijd om de informatie op te slaan, zodat het beter onthouden wordt. 3 EÉN ONDERWERP PER KEER IS HET BESTE De meest effectieve leerstrategie is om het materiaal over veel dagen te verspreiden, zodat je je elke dag op één onderwerp concentreert. Zo kunnen…

Japanse missie neemt monsters op Marsmaan → De oorsprong van de Marsmanen Phobos en Deimos is niet duidelijk. Ze kunnen ontstaan zijn uit materiaal van Mars dat werd weggeslingerd bij een grote planetoïde-inslag, of wellicht zijn het planetoïden die door de rode planeet zijn ingevangen. Deze vraag zal worden beantwoord door de monsters die het Japanse MMX-ruimtevaartuig zal nemen op Phobos. MISSIE: Martian Moons eXploration, JAXA. BESTEMMING: Phobos en Deimos. STATUS: Missie is gepland en goedgekeurd. Lancering in 2026, aankomst een jaar later. DE MYSTERIEUZE MARSMANEN Ruimtesondes verkennen verborgen oceanen → De drie grote manen van Jupiter kunnen allemaal een oceaan van vloeibaar water verbergen onder hun ijskap. De JUICE onderzoekt de oceanen van alle drie, maar concentreert zich op de grootste, Ganymedes. De Europa Clipper richt zich op Europa. Beide…

Niets nieuws onder de zon Onze zon is slechts een van de miljarden sterren in het heel al. Wat weet jij over al die lichtjes aan de nachtelijke hemel? 1 Hoe worden zeven sterren in de Grote Beer ook wel genoemd? A) Steelpan B) Grote Hond C) Winkelwagen D) Grote Dieren 2 Wat is de helderste ster aan de hemel na de zon? A) Betelgeuze B) Wega C) Alpha Centauri D) Sirius 3 Welke ster is het koudst? A) Arcturus B) Zon C) Poolster D) Spica 4 Welke ster staat na de zon het dichtst bij de aarde? A) Ster van Barnard B) Proxima Centauri C) Betelgeuze D) Sirius 5 Onder welke naam is de ster Polaris ook wel bekend? A) Vuurster B) Poolster C) Kompasster D) Morgenster 6 Welk sterren-beeld wordt weergegeven als een jager…

MLN. JAAR TERUG 500 450 IJSTIJD 444 MLN. JAAR TERUG Kou veranderde de oceanen → Een ijstijd 444 miljoen jaar terug werd 85 procent van de soorten op aarde fataal. Aanvankelijk veroorzaakte de ijstijd een lagere zeespiegel en andere oceaanstromingen. Dit verstoorde en verkleinde de leefomgeving van veel zeedieren en doodde meerdere soorten trilobieten, die op grote pissebedden leken. Na de ijstijd werd het weer warmer, wat leidde tot een zuurstoftekort en hoge concentraties giftige waterstofsulfide in de oceanen. Dat overleefden bepaalde soorten armpotigen, tweekleppige zeedieren, niet. TIJDPERK: Ordovicium en devoon. VERLIEZERS: Trilobieten, mosdiertjes en armpotigen. WINNAARS: Andere soorten van dezelfde dierenorden. 400 ZUURSTOFAFNAME 419 MLN. JAARTERUG Het zeeleven stikte → Tussen de 419 en 359 miljoen jaar geleden stierf 70 à 80 procent van alle diersoorten uit. Het merendeel…

De op een na grootste planeet van het zonnestelsel, Saturnus, staat nu op één lijn met de aarde en de zon. Dat betekent dat hij relatief dicht bij de aarde is (maar toch nog ruim 1 miljard kilometer ver), en dat de zijde die naar ons toe gekeerd is, in het zonlicht baadt. Door die twee factoren heb je nu de beste kans van het jaar om Saturnus eens goed te bekijken. Met het blote oog lijkt Saturnus net een heldere, gele ster, maar met een verrekijker zie je al dat de planeet ovaal is – dat komt door zijn enorme stelsel van ringen van ijs en stof. Naast die ringen kun je met wat mazzel ook de grootste maan van Satur-nus, Titan, waarnemen, en heb je een grote sterrenkijker…

HINTS 1 Ga af op je zintuigen Herinneringen omvatten niet alleen de feitelijke gebeurtenissen, maar ook allerlei sensaties en emoties. Vaak kan een zintuiglijke indruk je helpen om een bepaalde herinnering op te roepen. Geuren zijn daar bijvoorbeeld goed in. Wetenschappers noemen dit het Proust-fenomeen naar de Franse schrijver Marcel Proust, die beschreef hoe de geur van een in thee gedoopt cakeje jeugdherinneringen bij hem opriep. Als je als kind op vakantie was op Mallorca, maar je weet daar niets meer van, probeer dan eens hints te gebruiken om je herinneringen op te roepen. Stel je het gevoel van het warme water van de zee en de smaak van ijs voor. Als je die ervaringen hebt gehad, kunnen er herinneringen aan andere emoties terugkeren, zodat je bijvoorbeeld weer weet welke kleur…

1 Mensen verhuizen naar steden In 1960 woonden er 2 miljard mensen op het platteland (groene lijn) en 1 miljard in de stad (rode lijn), maar 2007 was een omslagpunt. Nu leven er 4,5 miljard mensen in steden en 3,5 miljard op het platteland, en de trend zet door. 2 Steden groeien explosief De grote steden zijn drastisch gegroeid – vooral sinds 1950. Zo is de bevolking van Peking van 1,6 miljoen naar 22 miljoen gegaan – meer dan vertienvoudigd. En de komende tien jaar zullen steden alleen maar verder groeien. 3 Afstand tot de natuur neemt toe De gemiddelde afstand tot ongerepte natuur is onderzocht. Van 2000 tot 2020 is deze met 7 procent toegenomen, tot 9,73 kilometer. Mensen wonen het verst van de natuur in Europa (16 km), Noord-Amerika…

JAAR 1687 Newton gokte op een zware kern Isaac Newon publiceert het boek Principia, waarin hij de zwaartekracht uitlegt. Uit zijn berekeningen blijkt dat de aarde een zeer hoge dichtheid heeft. Daarom denkt hij dat er iets zwaars in de aarde moet zitten. 1898 Geofysicus vond een kijkgaatje in de aarde Als pas aangestelde professor aan’s werelds eerste geofysisch instituut zet Emil Wiechert seismografen op. Seismografische data blijken de belangrijkste bron van kennis over de kern van de aarde. 1936 Aardbeving lost het raadsel op Op basis van onderzoek naar aardbevingen in Nieuw-Zeeland berekent de Deense seismoloog Inge Lehmann dat de binnenkern van de aarde niet vloeibaar is, zoals werd gedacht, maar een vaste bol. 1946 Vloeibare kern beschermt de aarde De in Duitsland geboren natuurkundige Walter Elsasser komt met de zogeheten dynamotheorie. Deze…

HEELAL Ons sterrenstelsel, de Melkweg, is zo groot dat het moeilijk te bevatten is. De zon is slechts een van de honderden miljarden sterren in het sterrenstelsel, en waarschijnlijk herbergt de Melkweg miljarden planeten. Maar hoe het stelsel circa 13,2 miljard jaar geleden is ontstaan, is nog steeds niet helemaal in kaart gebracht. Een groep astronomen van het Max Planck Instituut voor Astronomie is nu iets dichter bij het antwoord. Met behulp van gegevens van de ruimtetelescoop Gaia hebben ze mogelijk enkele van de kleinere fragmenten geïdentificeerd die de eerste bouwstenen vormden van het enorme spiraalvormige sterrenstelsel waarin het huidige zonnestelsel zich bevindt. De astronomen denken dat de twee fragmenten die nu nog zichtbaar zijn tussen de 12 en 13 miljard jaar geleden zijn opgegaan in de prille Melkweg. ‘Wat echt…

MENS Als je weer contact zoekt met een oude vriend, besef je hoe weinig onze persoonlijkheid in de loop van de tijd verandert. Hoewel het onwaarschijnlijk is dat we fundamenteel kunnen veranderen wie we als individu zijn, beweert een team onderzoekers van de Amerikaanse Washington University in St. Louis en de Zwitserse Universität Zürich dat het mogelijk is om je persoonlijkheid te vormen. Ze presenteren zelfs een stappenplan over hoe iedereen, ongeacht leeftijd, zijn persoonlijkheid ten goede kan veranderen. Met persoonlijkheid wordt bedoeld hoe we denken, voelen en ons gedragen ten opzichte van onszelf en anderen. Op basis van een groot aantal eerdere onderzoeken identificeerden de onderzoekers vier stappen die ons helpen onze persoonlijkheid aan te passen. Het doel is om mensen te helpen nieuwe eigenschappen te ontwikkelen die op den…

Stop een levende kat in een gesloten ruimte met een flesje vergif. Bouw dan een apparaat dat de fles kapotslaat en het gif vrijlaat – maar alleen als een radioactieve stof toevallig vervalt. Nu is de kat in principe levend en dood tegelijk, tot je de doos opent om te kijken. Dit is het beroemde gedachte-experiment van de Oostenrijkse natuurkundige Erwin Schrödinger. Radioactieve stoffen volgen de vreemde wetten van de kwantummechanica, waar-door ze in twee toestanden tegelijk kunnen zijn – vervallen en niet-vervallen. Maar bij katten geldt dat natuurlijk niet. De theoretische kat van Schrödinger illustreert daarom dat de kwantumwereld logischerwijs moet ophouden wanneer objecten een bepaalde grootte hebben – omdat katten simpelweg niet dood en levend tegelijk kunnen zijn. Maar waar ligt die grens tussen de kwantumwereld en onze…

‘Als er leven is op Europa, dan is dat volledig onafhankelijk het leven op aarde van ge evolueerd. En dat betekent dat het ontstaan van leven heel gewoon is in de Melkweg en het heelal.’ Zo schetst geoloog Robert Pappalardo het perspectief van de ontdekkingsreis die de NASAruimtesonde Europa Clipper nu maakt, en waar Pappalardo de wetenschappelijk leider van is. De instrumenten van de Europa Clipper moeten informatie verzamelen over de 100 kilometer diepe oceaan van de maan, welke chemische verbindingen deze bevat en of geologische processen de energie leveren die nodig is voor leven. Daarom is de missie een belangrijke stap naar het antwoord op een van de grootste vragen van de wetenschap: is het leven – en zijn wij – het resultaat van een unieke toevalstreffer? 400 jaar…

Ruim 150 miljoen jaar liepen de dinosauriërs als heersers op aarde rond, tot hun tijdperk in één klap voorbij was. Een enorme inslag van een planetoïde 66 miljoen jaar geleden veranderde de leefomstandigheden zo drastisch dat de kolossen het loodje legden. Het einde van de dinosauriërs bood de zoogdieren een uitgelezen kans, en sindsdien hebben zij – uiteindelijk met onszelf voorop – de wereldheerschappij overgenomen. Voor zolang het duurt, want ook onze eigen era heeft een vervaldatum. En anders dan de dinosauriërs, die het totaal niet zagen aankomen, kunnen wij die berekenen. Dat heeft een onderzoeksteam van de University of Bristol in GrootBrittannië dan ook gedaan. En het resultaat is duidelijk: tenzij andere rampen ons eerst uitroeien, eindigt de dominantie van de zoogdieren op het land onvermijdelijk over 250 miljoen…

1 Mier jaagt op brandend zand Met zijn lange poten houdt de zilvermier zijn lijf hoog boven het hete woestijnzand en loopt wel 100 meter van zijn nest vandaan op zoek naar insecten die in de hitte zijn bezweken. Sommige soorten kunnen temperaturen van 60 °C aan. 2 Hagedis bespaart water De Australische bergduivel gedijt bij temperaturen tot 50 °C én kan extreme droogte aan. De huid van deze hagedis neemt vocht uit de omgeving op en leidt dit naar zijn bek via een netwerk van microscopische buisjes. 3 Tandkarper kookt zichzelf Misschien zwemmen er afstammelingen van de tandkarper rond in de meren van Pangea Ultima. De vis leeft in water tot 49 °C in een bron bij de Conchosrivier in Mexico. De soort wordt bedreigd omdat zijn leefgebied nog maar 1 km2…

Mijn vroegste herinnering is dat we met de veerboot gingen. De stoelen waren rood en ik was nog zo klein dat ik dwars over het bankje kon liggen. Ik voelde me beroerd.’ Dat vertelde een man die deelnam aan een wetenschappelijk onderzoek naar vroege jeugdherinneringen. Zijn verhaal verbaasde de onderzoekers, want hij was nog maar anderhalf jaar toen hij de overtocht maakte waarop hij zeeziek werd. De meeste mensen herinneren zich niets van voor hun derde of vierde levensjaar. Rond die tijd worden onze vroegste herinneringen blijkbaar gewist in het kader van de ontwikkeling van de hersenen. Dit verschijnsel wordt kinderamnesie genoemd. Maar nieuw onderzoek toont aan dat die vroege herinneringen nog steeds in het geheugen zijn opgeslagen – we kunnen er alleen niet bij. Behalve een specifieke groep mensen…

1 Ervaring creëert netwerk in hersenen Onderzoekers zetten een jonge en een volwassen muis in een vreemde kooi en dienen ze een stroomstootje toe. Een netwerk van zenuwverbindingen koppelt de nieuwe kooi aan de vervelende ervaring, waardoor de dieren verstijven van angst. 2 Herinnering komt in onderdrukt netwerk Het netwerk blijft sluimerend bewaard in de hersenen en creëert de herinnering dat de vreemde kooi gevaarlijk is. Dit onderdrukte netwerk wordt een engram genoemd. Alle herinneringen bij dieren en mensen worden zo opgeslagen. 3 Onderdrukt netwerk komt tot leven Als de volwassen muis later weer in de vreemde kooi wordt geplaatst, wordt het engram geactiveerd en herinnert hij zich dat de kooi gevaarlijk is. De muis verstijft van angst, net als toen hij een elektrische schok kreeg. 4 Geheugen wordt in kindertijd gewist De jonge…

1 Geluid wordt versterkt door olie Ze persen lucht door de fonische lippen, een soort stembanden. De trillingen in de neuspassage creëren een klikkend geluid, dat wordt versterkt als het terugstroomt door de wel 2000 liter walvisolie in de neus van de potvis. 2 Geluid schiet naar buiten Wanneer het klikkende geluid de luchtzak aan de achterkant van de neus raakt, wordt het naar voren gekaatst door zakken met spermaceti-olie. Het geluid van 245 decibel wordt gebundeld in een straal met de dikte van een telefoonpaal. 3 Inktvissen weerkaatsen de klik De kracht van de jachtklik is zo sterk dat zelfs een zachte inktvis zonder botten het geluid kan terugkaatsen naar de hongerige jager. De potvis zet dan de jacht in en schrokt zijn favoriete prooi op.…

1928 1 Antibiotica worden uitgevonden Tien jaar na de uitvinding van penicilline komt het op de markt. Daarmee is er een wondermiddel zonder veel bijwerkingen dat werkt tegen heel veel infecties. Overal ter wereld dalen de sterftecijfers en artsen zijn enthousiast. 1940 2 Bacteriën ontwikkelen resistentie In de decennia daarop ontwikkelden artsen nieuwe soorten antibiotica om nog meer ziekten onder controle te krijgen, maar in dezelfde periode muteerden (rood) de eerste bacteriën, die resistent werden tegen penicilline. VANAF 1955 3 Verzet verspreidt zich Onderzoekers ontdekken dat bacteriën resistentie kunnen doorgeven aan nieuwe generaties (klein rood), maar ook aan andere bacteriesoorten (rood-geel). Tegelijkertijd wordt er veel antibiotica gebruikt en hebben we geen zicht op resistentie. NU 4 Ineenstorting dreigt Resistentie verspreidt zich via mensen, dieren en voedsel. Zorgsystemen zitten vast aan…

PASSAGIERSVLIEGTUIG 1 Oude reus wordt nieuwe Air Force One De Boeing 747 werd meer dan 50 jaar geleden ontwikkeld en de verbeterde 747-8i is het snelste passagiersvliegtuig met 1054 km/h. Twee exemplaren worden nu omgebouwd voor de president van de VS. ZAKENJET 2 Canadese luxejet doorbreekt geluidsbarrière Tijdens een testvlucht bereikte het prototype van de Bombardier Global 8000 zakenjet mach 1,015 – 1243 km/h of net boven de geluidssnelheid. Hiermee is het toestel, dat plaats biedt aan 19 passagiers, het snelste in zijn soort. STRAALJAGER 3 Toestel uit de Koude Oorlog is nog het snelst In de Koude Oorlog was de Russische MiG-25 het snelste 3 gevechtsvliegtuig – en met een maximale snelheid van 3000 km/h is het dat nog steeds. Syrië is waarschijnlijk het enige land dat nog vliegende MiG-25’s…

MENS Een mens van 70 kilo bestaat uit ruim 30 triljoen cellen. Zo’n 90 procent daarvan zijn bloedcellen, en slechts ongeveer 0,4 procent huidcellen. Cellen slijten en worden daarom voortdurend vervangen door nieuwe cellen. Het lichaam vervangt 300 tot 350 miljard cellen per dag, wat overeenkomt met ongeveer 1 procent van het totale aantal lichaamscellen. In totaal vervangt het lichaam 60 à 100 gram celmassa per dag, waarvan circa 4 procent huidcellen. Gemiddeld leven onze cellen 7 tot 10 jaar. Er zijn echter grote verschillen in hoe snel verschillende celtypen worden vervangen. Bij darmcellen is dat na 3 à 5 dagen en bij rode bloedcellen na circa 120 dagen, terwijl vetcellen en spiercellen respectievelijk zo’n 12 en 50 jaar leven. De buitenste huidlaag, de epidermis, slijt snel – vooral door licht…

Omarm je asymmetrie: Scheef zijn is iets goeds Mensen lijken vrij symmetrisch, maar als je beter kijkt, zijn ons lichaam en gezicht behoorlijk asymmetrisch. Nu is onze ingebouwde scheefheid in kaart gebracht en wat blijkt? Asymmetrie is een voordeel. NIEUWS Kosmische botsing vormde het hart van Pluto. Orang-oetan behandelt zijn wonden zelf. Onbekende neuronen ontdekt in weefselmonster. Q&A Hoe verloopt een vulkaanuitbarsting in de ruimte? Welk dier heeft de sterkste tanden? Kun je op de bank extra calorieën verbranden? Astronomen zoeken naar de grens van het zonnestelsel Waar eindigt het zonnestelsel? Die vraag houdt onderzoekers al jaren bezig. NASA hoopt erachter te komen met de sonde IMAP. Neem een kijkje in de sonde voor hij de ruimte in gaat. Geologen vinden shortcut naar de aardmantel Ondanks meerdere pogingen is het nog…