Inhoudsopgave van Editie 3 - 2024 - Wetenschap in Beeld

Misschien heb je weleens popcorn gemaakt door maïskorrels in hete olie te bakken – het vocht vanbinnen kan niet door de harde schil heen vervliegen, dus de druk in de maïskorrel bouwt zich op en … pop! Iets soortgelijks kan gebeuren als je iets interessants leest waardoor je hersenen overuren moeten draaien en je op nieuwe manieren over de wereld moet nadenken. Dan popt het in je hersenpan, al is dat gelukkig maar een figuurlijke explosie, in tegenstelling tot wat er in de pan met maïskorrels gebeurt. Het einde van het heelal speelt waarschijnlijk geen grote rol in het dagelijks leven van de meeste mensen, dus waarom zouden we ons er überhaupt druk over maken, zoals in het artikel vanaf pagina 26? Omdat het een van de grote mysteries van…

NATUUR Al ziet de Long Valley Caldera in Californië eruit als een prachtige, vruchtbare kloof, het gebied herbergt een van de krachtigste supervulkanen ter wereld. Als gevolg van een enorme uitbarsting zo’n 765.000 jaar geleden ligt er nu meer dan 1000 kubieke kilometer magma onder het 20 kilometer brede oppervlak van de canyon. Dat is het equivalent van 400 miljoen Olympische zwembaden. Hoewel gelukkig niet wordt verwacht dat de supervulkaan zal uitbarsten, toont een onderzoek nu aan dat hij wel hevige aardbevingen zou kunnen veroorzaken. Onderzoekers van het California Institute of Technology (Caltech) hebben er de afgelopen 12 jaar meer dan 2000 bevingen geïdentificeerd. De zwermen aardbevingen begonnen in 2011 en lieten vervormingen achter in het oppervlak van de kloof, die her en der veel hoger is geworden. Daarom hebben wetenschappers…

AFRIKA 1 Schedels duiden op andere tijd en plaats GEVONDEN: Fossielen van schedels en botten uit een grot in Jebel Irhoud, Marokko. OUDERDOM: 315.000 jaar. BETEKENIS: De Marokkaanse botten zijn van mensen van onze eigen soort. Daarom was de datering in 2017 een bom onder het klassieke verhaal dat Homo sapiens rond 200.000 jaar geleden ontstond. Bovendien was de vindplaats een verrassing, omdat Oost-Afrika altijd werd beschouwd als de wieg van onze soort. Vandaag de dag denken wetenschappers dat Homo sapiens is ontstaan uit een samenspel tussen verschillende groepen van vroege voorouders verspreid over Afrika. MIDDEN-OOSTEN 2 Kaak vertelt over vroege emigratie GEVONDEN: Een bovenkaak met tanden uit een grot in Misliya, Israël. OUDERDOM: 194.000 jaar. BETEKENIS: De vorm van de tanden laat zien dat het om Homo sapiens ging,…

Hoe eindigt het heelal? Het antwoord hierop varieert sterk afhankelijk van de kosmologische theorie. De meeste astronomen denken dat het heelal zich ontvouwde met de oerknal en sindsdien is blijven uitdijen, maar daarna houdt eigenlijk alle consensus op. In sommige theorieën blijven materie en energie zich verspreiden tot er niets anders over is dan ijzige duisternis zonder enig licht. In andere theorieën krimpt het heelal en spat het uiteen in een vuurwerk van botsende sterren. De theorieën hadden echter altijd één ding gemeen: de tijd van het heelal zal pas over triljoenen jaren opraken. Maar nu brengen drie astrofysici van Princeton University en New York University het einde van het heelal een stap dichterbij. De Amerikanen hebben berekend dat de uitdijing van het heelal over 65 miljoen jaar begint te…

Harde geluiden verhogen het risico op kanker ➔ Er zijn verbanden gevonden tussen lawaai en onder andere borst-en darmkanker. Een van de mogelijke redenen is dat lawaai de productie van het slaapregulerende hormoon melatonine in de hersenen tegenwerkt, dat kanker kan remmen. Lawaai vernietigt kleine haartjes ➔ De geluidsgolven van harde geluiden kunnen ons gehoor beschadigen als voelhaartjes in het binnenoor afbreken. Die kunnen de geluidsgolven niet langer omzetten in elektrische signalen die naar de hersenen gaan. Lawaai verhoogt de bloeddruk ➔ Onderzoeken tonen een duidelijk verband aan tussen lawaai en een groter risico op hoge bloeddruk. Dit betekent dat het bloed te hard op de wanden van de slagaders drukt, wat schade aan de organen kan veroorzaken. Lawaai zorgt voor gevaarlijk vet ➔ Lawaai kan leiden tot obesitas vanwege…

Argentinië is in de aanval in de laatste minuut van de WK-finale. Het staat 1-1 en Lionel Messi heeft de bal zojuist richting het Franse doel geschopt. Op dit moment kan het WK worden beslist. Of er een doelpunt komt of niet wordt bepaald door twee dingen: hoe Messi de bal raakte toen hij schoot en hoe de keeper reageert. Maar er gebeurt iets geks. Terwijl de bal naar het net vliegt, gaat er een soort signaal uit van zijn baan in combinatie met de reactie van de keeper. En dat signaal gaat terug in de tijd. In het verleden geeft Messi de bal effect, waardoor de bal van baan verandert en langs de keeper het net in vliegt. Dit verhaal druist in tegen alles wat we weten over oorzaak…

ONTDEK MEER MET WETENSCHAP IN BEELD 45% KORTING 6 NUMMERS + SPECIAL 10 GROOTSTE MYSTERIES Samen voor € 29,95 Normaal € 51,65 Een abonnement biedt alleen maar voordelen! • Het magazine als eerste thuisbezorgd. • Toegang tot website met meer dan 5.000 artikelen. • De artikelen komen tot leven met video’s en illustraties. • Abonneevoordelen zoals korting op specials. Over de special 10 grootste Mysteries Waarom slapen mensen? Waardoor stierf de mammoet uit? En wat bevat het ontzichtbare heelal? Ga mee als we deze en allerlei andere fascinerende, existentiele vragen onder de wetenschappelijke loep nemen. Nieuwe onderzoeken en resultaten maken ons steeds wijzer. We fotograferen exoplaneten, doen vondsten, brengen de cellen van ons lichaam in kaart en vinden methoden uit die ons kunnen helpen bij de behandeling van ernstige ziekten. ZO BESTEL…

1 Kieuwbotten bleven over Bijna alle beenvissen hebben gebogen botten onder de schedel die de kieuwfunctie ondersteunen. Ze zijn overbodig geworden bij gewervelde landdieren die met longen ademen. Het voorste kieuwbot heet het tongbeen (geel). 2 Belangrijk bot werd hergebruikt De achterste kieuwbotten verdwenen bij de gewervelde dieren die longen kregen en op het land gingen lopen. Het tongbeen werd echter hergebruikt. In een andere vorm schoof het onder de onderkaak, waar het hielp bij de ontwikkeling van een tong. 3 Een nieuw orgaan kreeg vorm Bij gewervelde landdieren ontstond het tongbeen toen het nieuwe spierorgaan evolueerde. Dieren hoefden nu niet meer het water in om voedsel binnen te krijgen, maar konden het doorslikken met behulp van hun tongbewegingen.…

Sterren ontstaan in een wolk van stof en gas. In zichtbaar licht zou dit stervormingsgebied in het wolkencomplex Rho Ophiuchi helemaal zwart zijn, maar de infraroodcamera van de James Webb-telescoop kijkt er dwars doorheen en laat een babyster zien die uit zijn kosmische baarmoeder breekt. Het gas dat hij verhit, schiet in twee rode stralen weg als een paar armen. De meeste babysterren op de foto zijn zo groot als de zon, maar onderaan heeft de straling van een grotere nieuwe ster een gloeiende, witte grot van stof gegraven.…

Europa droogt uit ➔ De laatste 40 jaar is Europa steeds droger geworden, en satellieten hebben geregistreerd dat de bodemvochtigheid de afgelopen jaren steeds vaker onder het normale peil daalt (blauwe lijn). Bodemvocht is de hoeveelheid water in de bovenste 7 centimeter van de bodem, waar planten ontkiemen. Het uitdrogen van de bodem is deels te wijten aan hogere temperaturen en meer zon, waardoor de verdamping toeneemt, maar Europeanen verbruiken ook meer water dan vroeger. Daardoor daalt de grondwaterspiegel en verdwijnt regenwater sneller naar de diepere grondlagen. De boerin hurkt neer en neemt de slappe korenaar in haar hand. Dan kijkt ze naar de horizon. De lucht is weer strakblauw vandaag en er is geen wolkje te bekennen. Zo verging het Deense en Zweedse boeren in het begin van de…

Met een welgemikte sprong landt de aap op de rug van het sikahert. Het dier lijkt zich niets aan te trekken van de berijder en het is niet ongewoon dat Japanse makaken op zijn rug springen. De apen plukken parasieten uit de vacht van het hert en maken soms een ritje in ruil daarvoor. Vooral vrouwtjes doen dat, mogelijk omdat ‘hertrijden’ ze seksueel stimuleert. De foto kreeg een eervolle vermelding in de wedstrijd Wildlife Photographer of the Year, georganiseerd door het Natural History Museum in Londen.…

GEOLOGIE Klimaatverandering zal waarschijnlijk leiden tot meer aardbevingen – en vulkaanuitbarstingen. De Britse hoogleraar geologie Bill McGuire stelde dit vast in 2013. Door de hogere temperaturen smelten de ijskappen namelijk, waardoor de zeespiegel stijgt. Dat verandert de verdeling van het gewicht op de aardkorst, waardoor de platen in het zachte binnenste van de aarde op sommige plekken zinken en op andere stijgen. En dat kan aardbevingen opwekken. Vulkaanuitbarstingen ontstaan op een iets andere manier. Als het gewicht zich verplaatst, vermindert de druk onder in de korst, waardoor het smeltpunt van het gesteente daalt en er meer magma ontstaat. De hogere frequentie van aardbevingen is gedocumenteerd in Noord-Scandinavië, waar tijdens de laatste IJstijd tot 3 kilometer ijs lag. Naarmate het ijs smolt, explodeerde het aantal aardbevingen – waaronder zware schokken zoals in…

60 biljoen meter is de lengte van de DNA-strengen in je lichaam als je ze uitrolt en aan elkaar plakt. DE MENS Iedere cel in ons lichaam heeft 46 chromosomen, die elk een opgerolde DNA-streng bevatten. Daarlangs liggen de basenparen die de genen vormen, en op basis van de grootte daarvan kunnen we grofweg de lengte van de DNA-strengen berekenen. Een basenpaar meet 0,34 x 10-9 meter. Dit vermenigvuldigen we met het aantal basenparen in elke cel: ongeveer 6 x 109. Afgerond levert dit 2 op. Elke cel bevat dus circa 2 meter DNA. Om de lengte van het totale DNA te berekenen, vermenigvuldigen we die 2 meter met het aantal cellen, en dat is ongeveer 30 biljoen. Het totale DNA van het lijf zou dus 60 biljoen meter lang zijn…

De voorouders van de degenkrab zwommen rond in zee toen de dinosauriërs over de aarde heersten. En sindsdien is het dier, dat verwant is aan spinnen en schorpioenen, nauwelijks veranderd. Maar nu worden de vier soorten degenkrabben bedreigd door overbevissing, deels vanwege hun bijzondere blauwe bloed. Het bevat speciale cellen die bacteriën in medicijnen en vaccins kunnen opsporen. De foto van de gouden degenkrab uit de Filipijnen won de hoofdprijs in de competitie Wildlife Photographer of the Year.…

HEELAL Twee enorme ijsplaneten knallen op elkaar in een verwoestende kosmische botsing. Wat achterblijft, is een stofwolk en een heet roterend object dat ongeveer 100 keer zo groot is als de aarde. Het klinkt gek, en dat is het ook. Maar toch is dat wat een internationaal team van astronomen denkt te hebben gevonden rond een ster op 1800 lichtjaar van de aarde, ASASSN-21q. In het verleden werd de ster 2MASS J08152329-3859234 genoemd, een hele mondvol, en leidde hij over het algemeen een rustig bestaan als de gloeiende bal plasma die hij was. Maar in december 2021 werd het licht van de anders zo bedaagde ster plotseling veel zwakker voor de telescopen. Een verschijnsel dat al eerder is waargenomen, maar die toch de aandacht van ’s werelds astronomen op ASASSN-21qj vestigde.…

GEZONDHEID Kanker is verantwoordelijk voor één op de zes sterfgevallen en staat bovenaan de lijst van belangrijkste doodsoorzaken wereldwijd, na hart-en vaatziekten. Daarom doen onderzoekers hun uiterste best om het zwakke punt van kankercellen te vinden, om ze kwetsbaarder te maken voor nieuwe en bestaande behandelingen. Nu heeft een team onderzoekers van de Universiteit van New South Wales mogelijk een belangrijke ontdekking gedaan in de overactieve en zieke cellen. Ze hebben voor het eerst de speciale verdediging geobserveerd die kankercellen gebruiken om chemotherapie te omzeilen. Kanker ontstaat (kort gezegd) wanneer cellen hun zelfcontrole verliezen en zich onnatuurlijk en ongecontroleerd beginnen te delen. Vaak komt dat door schade aan het DNA van de cellen. Wanneer cellen zich delen, snijden buisvormige eiwitstructuren, microtubuli, het genetisch materiaal in de cel door om nieuwe dochtercellen…

Onze soort ontstond 200.000 jaar terug in het oostelijke deel van Afrika. Dat is het klassieke verhaal over onze oorsprong, maar nieuwe ontdekkingen tonen aan dat dit verhaal niet klopt, niet alleen wat betreft waar en wanneer, maar ook hoe we zijn ontstaan. De nieuwe bevindingen zijn gebaseerd op fossielen, maar vooral op studies van mensen van nu. Want diep in jou bevindt zich een archief van de omzwervingen en liefdesaffaires van onze voorouders. In twee nieuwe, grote analyses namen onderzoekers DNA van huidige mensen om het verhaal van onze voorouders in ongekend detail te vertellen. Zo blijkt dat de gezamenlijke oorsprong van de mens mogelijk al 700.000 jaar voordat onze soort ontstond, te vinden is – in een onverwacht deel van Afrika. Fossielen liggen dwars De interpretatie van onze…

1 Voorouder stond 100.000 jaar onder druk 930.000 jaar geleden daalde de populatie van onze voorouders – mogelijk van de soort Homo erectus – van 100.000 mensen naar slechts 1280. De populatie bleef ruim 100.000 jaar op dat niveau en steeg daarna tot 30.000. 2 Onze tak splitste zich Tijdens of na die moeilijke tijd verschenen er nieuwe soorten aan de stamboom, zoals Homo heidelbergensis en antecessor. Rond 650.000 jaar terug takte onze eigen soort zich af van de Neanderthalers. 3 Vanuit Afrika namen we de wereld in Onze soort is in Afrika ontstaan, maar de Neanderthaler in Europa. Zo’n 370.000 jaar terug splitsten de Denisova zich af van de Neanderthalers en trokken ze naar Azië. Beide soorten stierven echter uit en gaven ons ruim baan.…

Autobanden op het asfalt, gierende vliegtuigmotoren, sirenes van politieauto’s en ratelende machines op het bouwterrein – miljoenen mensen wereldwijd stappen elke dag uit bed en gaan naar hun werk of school met een nare, onzichtbare metgezel: lawaai. Velen van ons zijn zo gewend aan veel lawaai dat we het zelden opmerken, maar onze lichamen en geesten reageren er wel op: elk jaar eist geluidsoverlast levens, en miljoenen mensen gaan eronder gebukt. Een studie van de EU schat dat 22 miljoen mensen leven met chronische stress door lawaai en dat aanhoudend lawaai elk jaar ongeveer 12.000 vroegtijdige sterfgevallen veroorzaakt in Europa. Het goede nieuws is dat ingenieurs en wetenschappers nu beginnen te werken aan technologische oplossingen die de herrie van ons vervoer dempen en ervoor zorgen dat de muren van onze…

1 Meting beïnvloedt het andere foton Twee verstrengelde fotonen worden naar aparte meetstations gestuurd die een willekeurige meting kiezen. Bij de meting van het ene foton heeft het andere meteen de tegenovergestelde toestand. Het lijkt op een speciale versie van het spel steen-papier-schaar. 2 Spelers kiezen steen, papier of schaar Alice en Bob kiezen steen, schaar of papier. Dit komt overeen met het kiezen van een instelling op het meetstation, bijvoorbeeld om de polarisatie van de deeltjes te meten. Alice en Bob zijn, net als de meetstations, zo ver van elkaar verwijderd dat ze niet kunnen communiceren. 3 De derde speler gooit een munt op Een derde speler, Charlie, is zeg maar de machine die de fotonen creëert. Hij gooit een munt op voor beide spelers en stuurt ze het resultaat dat…

BEELDVORMER De slang ziet met zijn tong ➔ Slangen hebben neusgaten en ruiken net zoals de meeste andere dieren. Maar een slang ruikt ook een beeld van zijn omgeving via zijn tong. Daarvoor gebruikt hij het zogeheten vomeronasaal orgaan of orgaan van Jacobson. Veel dieren snuiven hier feromonen mee op, zodat ze weten wanneer een vrouwtje wil paren, maar slangen proeven de lucht met het orgaan. De gevorkte tong die uit hun bek schiet, vangt de luchtdeeltjes op en brengt ze in zijn bek over op twee gaten in het gehemelte. Van daaruit gaan de deeltjes verder naar het orgaan van Jacobson, dat de geuren analyseert en de hersenen bericht stuurt. Zo weet de slang waar de geur vandaan komt en hoe de omgeving eruitziet. SCHOENZOOL Leren tong kan tegen…

1 Het weer komt uit het westen Ons weer wordt meestal gekenmerkt door een lagedrukgebied dat de westelijke windgordel volgt. Die wordt aangestuurd door golven in het polaire front, dat de ijzige lucht van de Noordpool scheidt van warme lucht uit het zuiden. 2 Harde wind creëert golven Het temperatuurverschil drijft de straalstroom aan, een krachtige luchtstroom op circa 10 kilometer hoogte. De straalstroom is sterk bij een groot verschil, maar zwak bij een klein verschil, waardoor het polaire front gaat golven. 3 Grote golven blokkeren het weer Als de golven van het polaire front groot genoeg worden, kan er een blokkerend hogedrukgebied ontstaan, waardoor de depressie wordt omgeleid. Dit kan Scandinavië wekenlang blauwe luchten en zon opleveren, terwijl het in de buurlanden giet van de regen. 4 Opwarming van…

1 Bloedcellen worden stamcellen Met behulp van een zogeheten retrovirus worden bloedcellen gereset tot geïnduceerde pluripotente stamcellen, ofwel iPS-cellen. Die kunnen zich ontwikkelen tot elk type cel in het lichaam. 2 Stamcellen activeren het immuunsysteem Kankercellen en iPS-cellen (l) hebben allebei het epitoopeiwit (zwart) op hun oppervlak. Door iPS-cellen in het lichaam te injecteren, trainen onderzoekers de T-cellen (wit) van het immuunsysteem om cellen met dit eiwit te herkennen. 3 T-cellen vallen de kanker aan Als het lichaam geïnfecteerd is met kankercellen, zal het immuunsysteem ze beter kunnen opsporen en doden – net zoals een vaccin ervoor zorgt dat het lichaam antistoffen aanmaakt tegen een ziekte.…

DIEREN Eendjes kun je beter geen brood geven, want dat is slecht voor de dieren zelf en voor het ecosysteem. Witbrood bevat veel koolhydraten en zout, en weinig voedingsstoffen die eenden nodig hebben, zoals eiwitten, vetzuren, vitaminen en mineralen. Eenden hebben van nature een gevarieerd en voedzaam dieet van waterplanten, insecten, slakken en visjes. Als ze witbrood naar binnen werken, halen ze er veel calorieën uit, maar te weinig voedingsstoffen. Na verloop van tijd kunnen eenden ondervoed raken en toch overgewicht ontwikkelen. In het ergste geval kan verkeerd voedsel leiden tot misvormde vleugels bij de kuikens, engelenvleugels genoemd. Brood trekt daarnaast ratten aan en stimuleert de algengroei in het water, wat rampzalige gevolgen kan hebben voor het hele ecosysteem. HAVERMOUT IN PLAATS VAN BROOD A Wit of oud brood, crackers, chips…

HEELAL Op 27 september 2023 raasde de Parker Solar Probe met 635.266 km/h langs de zon – 700 keer zo snel als een gewoon lijnvliegtuig – en vestigde daarmee een nieuw record als snelste door mensen gemaakte vaartuig ooit. De zonnesonde krijgt zijn snelheid dankzij het gravitatieveld van de zon: de toenemende zwaartekracht trekt hem daarnaartoe. De NASA-sonde, die zo groot is als een kleine auto, brak in dezelfde ronde nog een record. Hij passeerde de zon op 7,26 miljoen kilometer afstand, en zo dicht bij het oppervlak van de zon is nog nooit een ruimtevaartuig gekomen. Ter vergelijking: de aarde bevindt zich op circa 150 miljoen kilometer van de zon. Het vorige record werd gevestigd door de sonde Helios-B, die er in 1976 op 44 miljoen kilometer afstand langs vloog.…

MENS Het beslaat een gebied zo groot als half Europa en herbergt een groot deel van de duizenden plantensoorten ter wereld. Het dichtbegroeide, vochtige Amazoneregenwoud staat te boek als een van de meest ongerepte gebieden op aarde. Maar er zijn aanwijzingen dat er veel meer menselijke ingrepen zijn geweest dan gedacht in het warme oerwoud en de dunne bodemlaag die het voedt. Dat is in ieder geval een deel van de conclusie van een onderzoek van een groot team van het Nationaal Instituut voor Ruimteonderzoek in Brazilië. Ze kamden maar liefst 5315 vierkante kilometer dichtbegroeid oerwoud uit met behulp van lidar, een technologie waarbij een vliegtuig of drone over het gebied vliegt en laserlicht uitzendt. Door het weerkaatste licht te analyseren, kunnen onderzoekers hoogteverschillen aantonen en een 3D-kaart van de jungle…

1 BIG FREEZE: Het heelal sterft van de kou In het uitdijende heelal raken materie en energie steeds meer verspreid, waardoor de temperatuur het absolute nulpunt nadert. Over 1 googol jaar – een 1 met 100 nullen – verdampen de laatste zwarte gaten. Daarna is het over en uit. 2 BIG RIP: Het heelal wordt uiteengerukt De uitdijing van het heelal blijft versnellen, maar op steeds kleinere schaal. Nu drijven clusters van sterrenstelsels uit elkaar, maar later ook sterren en vervolgens planeten, en uiteindelijk spatten de atomen uit elkaar. 3 BIG CRUNCH/BOUNCE: Het heelal wordt verpletterd De uitdijing van het heelal keert om, massa en energie worden samengeperst en er komen steeds meer zwarte gaten. Dan komt alles samen in één punt, net als voor de oerknal. In de big bounce-variant ontstaat er een nieuw…

1 Wasmachine is de limiet Geluidssterkte wordt gemeten in decibel (dB). Fluisteren doen we met 30 dB, en een sirene produceert 120 dB. De limiet in de EU is 55 dB – zeg een wasmachine – omdat harder geluid na verloop van tijd de gezondheid schaadt. 2 Auto’s maken meer lawaai In 2030 zullen waarschijnlijk zo’n 84 miljoen Europeanen constant leven met meer dan 55 dB autolawaai – tegen 78 miljoen in 2017. Treinlawaai zal ook toenemen, en vliegtuigen en de industrie zullen op ongeveer hetzelfde niveau blijven. 3 Wenen heeft het geluids-record voor steden De hoofdstad van Oostenrijk heeft het hoogste percentage inwoners die leven met meer dan 55 dB. Brussel is bijna net zo luidruchtig, terwijl Kopenhagen iets stiller is, Stockholm nog stiller en Berlijn het stilst. 4…

Geluid bestaat uit drukgolven die door lucht of andere materialen gaan. Rond de sterrenstelsels in de cluster Perseus is er veel gas waar geluid doorheen kan bewegen. Zwarte gaten zenden drukgolven uit, waardoor de röntgentelescoop Chandra het geluid van het zwarte gat in de cluster kon opvangen. Met de foto, die de eerste prijs won in de competitie Astronomy Photographer of the Year, creëerde de fotograaf een impressie van het zwarte gat door een kom water op een luidspreker te zetten en het geluid af te spelen.…

SUPERDETERMINISME Alles is vanaf het begin bepaald ➔ Verstrengelde deeltjes worden verklaard met de uitleg dat alles altijd al vastlag. De deeltjes hoeven niet te communiceren, omdat ze de uitslag van het experiment al kennen. CONSEQUENTIE: Als alles vanaf het begin van het heelal vastligt, dan geldt dat ook voor onze keuzes en hebben we geen vrije wil. RETROCAUSALITEIT Deeltjes zetten de klok terug ➔ De deeltjes gaan terug naar de tijd vóór de meting en coördineren hun eigenschappen. De relativiteitstheorie blijft overeind, dus informatie gaat niet sneller dan het licht. CONSEQUENTIE: Oorzaak en gevolg gaan niet slechts één kant op, al druist dit in tegen ons fundamentele begrip van de wereld. VELE WERELDEN Elke poging splijt de wereld ➔ Wanneer twee verstrengelde deeltjes worden gemeten, vertakt het heelal zich…

Toen de eerste wezens 360 miljoen jaar geleden voor het eerst het land op tijgerden, hadden ze een probleem. De kust was een waar paradijs van de sappigste planten, maar de dieren konden het voedsel niet doorslikken. Ze moesten terug naar zee. Net als hun vissenvoorouders creëerden ze hier een negatieve druk in hun mondholte, zodat het voedsel hun maag in werd gezogen. Al hadden ze vier poten en konden ze lucht inademen, de wezens misten een belangrijke aanpassing voor het leven op het land – een tong die voedsel van de mond naar de maag kon vervoeren. Decennialang zagen evolutiebiologen het belang van de tong over het hoofd, maar nu realiseren ze zich hoe belangrijk deze was voor de ontwikkeling van het leven – en zelfs de mens heeft…

1 Spoortunnel doorsnijdt de Alpen In 2003 zetten vier tunnelboormachines hun tanden in de Zwitserse Alpen. Acht jaar later hadden ze de 56,9 kilometer lange, dubbelsporige Gotthard-basistunnel uitgeboord, de langste en diepste spoorwegtunnel ter wereld. 2 Russen boorden het diepste gat ter wereld In het noordwesten van Rusland begonnen Sovjet-wetenschappers in 1970 met diepteboringen. Na 19 jaar hadden ze een diepte van 12.262 meter bereikt – een record dat sindsdien niet meer is gebroken. 3 Marssonde doorboort de rode planeet NASA’s rover Curiosity reist momenteel rond Mars om onder meer monsters te nemen van het oppervlak. Hiervoor heeft de rover een ingebouwde boor die gaten kan boren met een diameter van 16 millimeter en een diepte tot 5 centimeter.…

OPLOSSINGEN OP PAGINA 96 KRAAK DE CODE Beantwoord drie vragen met verschillende delen van je brein en puzzel het codewoord bij elkaar. 1 VISUEEL Kun jij de logica achter de getallen ontdekken en zo achterhalen wat er op de plaats komt van het vraagteken? C: 8 R: 6 I: 9 S: 10 P: 7 2 GETALBEGRIP Twee ijshockeyteams, de Torpedos en de Vikings, spelen vijf wedstrijden tegen elkaar. Elk team wil graag zo veel mogelijk wedstrijden winnen. Een wedkantoor schat dat Torpedos 70% kans heeft om elk van de vijf wedstrijden te winnen. Wat is de kans dat Torpedos drie of meer wedstrijden wint? F: 70,000% O: 78,482% C: 83,692% U: 85,532% S: 88,294% 3 LOGICA Eva heeft een nieuwe broodrooster gekocht, die vier sneetjes brood tegelijk aan één kant…

Dino’s geven geheimen prijs Toen William Buckland in 1824 zijn fossielvondst bekendmaakte, wist hij niet wat hij in gang zette. Na 200 jaar onderzoek beginnen wetenschappers nu het diepste geheim van dinosauriërs te doorgronden. NIEUWS ◼ NASA ontdekt zonnestelsel met 7 superaardes ◼ Wetenschap vindt ‘kankerstopknop’ ◼ Krabben leggen 17 keer precies dezelfde reis af Q&A ◼ Is het gevaarlijk om zwanger te zijn in de ruimte? ◼ Waarom is ijs zo glad? ◼ Duurt het lang om een legoblokje uit te poepen? WELKOM IN DE NIEUWE IJZERTIJD IJzer kan eeuwige energie opleveren IJzer kan de perfecte groene brandstof zijn omdat het schoon brandt en steeds kan worden gerecycled. Proefinstallaties werken er al mee en het plan is om de eerste ijzercentrales voor 2030 te openen. Bezoek ‘de aarde na…