Inhoudsopgave van Editie 12 - 2023 - Wetenschap in Beeld

Nekbreuk treft armen en ademhaling Vanaf het halswervelgebied sturen de zenuwen elektrische signalen van en naar onder meer de armen, schouders en handen, plus het middenrif: de belangrijkste ademhalingsspier van het lichaam. Breuk in de borst heeft effect op de buik Vanaf het borstwervelgebied sturen de zenuwen signalen van en naar onder meer de buikspieren en de spieren tussen de ribben. Breuk in de onderrug kan benen verlammen Vanaf het lendenwervelgebied sturen de zenuwen signalen van en naar heupen, benen, voeten, geslachtsorganen, darmen en blaas.…

MENS Plat, lang, breed, krom, groot en klein. Neuzen zijn er in alle soorten en maten, en wereldwijd is er een grote variatie in de vorm van het orgaan. Eerder onderzoek heeft aangetoond dat deze verscheidenheid onder meer te danken is aan genetica en aan aanpassingen aan temperatuur en vochtigheid. Nu heeft een internationaal onderzoeksteam nog een andere mogelijke verklaring ontdekt voor het uiterlijk van onze neuzen, althans voor degenen onder ons die op dat gebied groot geschapen zijn. Zowel de grootte als de vorm van de neus worden mogelijk bepaald door genen die terug te voeren zijn tot de Neanderthalers, zo blijkt. Het onderzoek is gebaseerd op gegevens van ruim 6000 mensen uit Latijns-Amerika, van oorspronkelijke, Europese en Afrikaanse afkomst. De onderzoekers vergeleken de genetische informatie van de deelnemers…

Mutaties beschermen het celmembraan 1 Schimmeldoders (rood) vallen genen aan die coderen voor delen van het membraan van de schimmel. Dit gaat lekken, belangrijke stoffen (groen) sijpelen weg en de schimmel sterft. Resistente schimmels weren zich echter door genen te muteren (geel). Medicijn wordt uit de cel gepompt 2 Speciale eiwitten in het celmembraan, ABCtransporters, voeren gifstoffen de schimmelcel uit. Door de productie van ABC-transporters te verhogen, kan de schimmel de schimmeldoders (rood) sneller uitscheiden en schade voorkomen.…

‘Moederrover’ stuurt minirovers op pad 1 Een grote rover wordt in de grot neergelaten, maar blijft bij de ingang om contact te kunnen houden met satellieten. Deze moederrover stuurt kleine rovers uit om de grot te verkennen, en die hebben voortdurend radiocontact met haar. Minirovers strooien ‘kruimels’ 2 Als een minirover een bocht neemt of op en neer beweegt, voelt hij dat het signaal van de moederrover zwakker wordt. Als dit gebeurt, laat hij een zendertje achter – zoals Hans en Grietje kruimels achterlaten op de weg door het bos. Radiocontact blijft bestaan 3 De zendertjes zorgen ervoor dat er radiocontact blijft tussen de minirover en de moederrover. De minirover kan nu de lasertechnologie lidar gebruiken om de grot in 3D te scannen en stuurt de informatie via de moederrover…

Centrale haalt energie uit de grond 1 Vaxa krijgt groene stroom en warm water van een aardwarmtecentrale. De stroom wordt opgewekt door koud water over 2 kilometer in de vulkanische bodem te pompen, waardoor het opwarmt tot 600 °C hete stoom die generatoren aandrijft. Groene stroom bevordert algengroei 2 De elektriciteit drijft ledlampen aan die de algen verlichten met specifieke lichtfrequenties, waardoor de algen groeien. Het warme water verwarmt de gebouwen. En het CO2 gaat naar de algen, die het gas absorberen. Algen veranderen in blauw eiwitpoeder 3 Als de algen groot genoeg zijn, wordt de pulp eruit gehaald en verpulverd. De productie heeft weinig afvalproducten en zelfs als het transport van de producten wordt meegerekend, absorbeert de fabriek meer CO2 dan ze uitstoot.…

Cryptogeld vormt een wereldwijd netwerk 1 Cryptovaluta’s koop je via een cryptovalutabeurs. Het gekochte bedrag wordt overgemaakt naar een digitale wallet in een netwerk van alle cryptogebruikers ter wereld. In deze portemonnee kun je een of meer codes aanmaken – vergelijkbaar met rekeningnummers – waarnaar anderen kunnen overschrijven. Unieke sleutels verifiëren de transactie 2 Elk adres is gekoppeld aan een privésleutel (rood) en een openbare sleutel (groen). Met de geheime privésleutel kun je een digitale handtekening (ster) voor de transactie zetten. De transactie gaat naar het netwerk en is voor iedereen te zien. Andere gebruikers verifiëren de afzender en de transactie op basis van de openbare sleutel. Gegevens worden opgeslagen in blocks 3 Voor elke geverifieerde transactie worden gegevens over de verzender, de ontvanger en het bedrag opgeslagen in een…

Ze zijn 1000 keer zo jong als de zon, maar schijnen 400.000 keer zo fel. De sterren van de sterrenhoop NGC 2244 in de Rosettanevel zitten zo vol energie dat ze gaten in de nevel hebben gebrand. De ‘0-sterren’ in de sterrenhoop hebben tot 60 keer zo veel massa als de zon en enorm veel straling en sterrenwinden – stromen van geladen deeltjes die constant door sterren worden uitgezonden. Deze sterrenwinden hebben het grote gat midden in de Rosettanevel geslagen, en de straling kleurt de nevel rood. Rosetta bevindt zich op 5000 lichtjaar van de aarde en heeft een diameter van 13 lichtjaar en een massa van 10.000 keer die van de zon. Een donkere, heldere winternacht in december is perfect om de vrij jonge sterrenhoop te zoeken – en…

Je bent in een dicht bos en hebt geen idee hoe je eruit moet komen. Welke kant je ook op gaat, het bos wordt alleen maar dichter en donkerder. Ineens hoor je achter je een venijnig gelach en in wilde paniek vlucht je door het struikgewas. Maar het gelach volgt je en komt steeds dichterbij, tot er een klamme hand op je schouder rust. Dan verdwijnt de grond onder je en terwijl je in een diepe afgrond stort, weet je: ik ben er geweest. Gelukkig valt het mee: drijfnat van het zweet word je wakker uit je droom. Een nachtmerrie, want je hebt de scenario’s doorlopen die daarmee het meest worden geassocieerd: vallen, achtervolgd worden, je verloren voelen en sterven. Wetenschappers beginnen nu pas te begrijpen waarom zoete dromen soms…

Fabriek maakt de bouw efficiënter 1 De modules rollen uit een fabriek die zowel de bouwmaterialen als de vaklieden beschermt tegen weer en wind. Studies tonen aan dat modulaire bouw goedkoper en minder vervuilend is dan traditionele bouw. Woningen ontstaan in recordtempo 2 Een kraanwagen vervoert de modules naar de bouwplaats en hijst ze op hun plaats. Water, riolering en elektriciteit worden aangesloten via aangebrachte koppelingen. De modulaire huizen zijn twee keer zo snel klaar als gewone. Modules worden als legoblokjes vervangen 3 Als een module storm- of brandschade oploopt, wordt ze gewoon vervangen. Je kunt modules bij laten plaatsen als het huis groter moet worden, of weghalen als er kinderen uit huis gaan en je met minder mensen achterblijft.…

De X van de vrouw blijft sterk Voordat de eicellen van een vrouw ontstaan, wisselen haar twee X-chromosomen genen uit. Als een gen op de ene X defect (zwart) is, wordt het vervangen door een gezonde kopie van de andere X. Zo krijgen de eicellen een mutatievrij X-chromosoom. De Y van de man degenereert Bij de man zijn de X en Y zo verschillend dat ze geen genen kunnen uitwisselen. Voor het X-chromosoom is dit minder belangrijk, maar omdat het Y-chromosoom alleen wordt doorgegeven via het sperma, hopen de defecte genen zich op en degenereren ze.…

JULI 1846 Als pas gediplomeerd verloskundige werkt Semmelweis in het Allgemeines Krankenhaus in Wenen. Daar onderzoekt hij patiënten en instrueert hij studenten geneeskunde. MAART 1847 Wanneer zijn vriend en collega Jakob Kolletschka sterft aan kraamvrouwenkoorts na deelname aan een autopsie, ziet Semmelweis ‘lijkdeeltjes’ als boosdoener. Hij beveelt collega’s hun handen te wassen na autopsies. 1848 Door nieuwe regels voor handen wassen daalt het sterftecijfer in het Allgemeines Krankenhaus snel. Maar Semmelweis’ methode stuit op weerstand van collega’s die vinden dat ze onterecht de schuld krijgen van sterfte. AUGUSTUS 1865 Na jarenlange ruzies met zijn collega’s wordt Semmelweis ziek. Zijn vrouw Mária en zijn collega’s laten hem opnemen in een krankzinnigengesticht. Kort daarna sterft hij aan bloedvergiftiging. 1867 Dokter Joseph Lister laat het personeel handen wassen en fenol sproeien in de…

DIEREN In 1985 werd er in het Chattahoochee National Forest in Georgia, VS, een dode zwarte beer gevonden. Ernaast lag een lege plunjezak die een smokkelaar bij een vliegtuigcrash was verloren. Uit een sectie bleek later dat de zak vol cocaïne had gezeten, die de beer had opgegeten. De doodsoorzaak was een overdosis, en onderzoekers vroegen zich af hoe de beer zich gedroeg toen hij high was. Ging hij door het lint en vernielde hij alles om zich heen? Of was hij de gelukkigste beer op aarde? Van de eerste snuif tot zijn laatste adem doorliep de beer een spectrum van emoties – van prettig tot angstaanjagend. Dat komt omdat cocaïne de effecten versterkt van de signaalstoffen dopamine, serotonine en noradrenaline in de hersenen, die stimulerend en motiverend werken en…

HEELAL De eerste miljoenen jaren na de oerknal was het heelal koud en donker, tot de eerste sterren en sterrenstelsels verschenen. Een internationaal team van astrofysici van de University of California en anderen hebben een ver, zwak sterrenstelsel ontdekt dat mogelijk behoort tot de eerste generatie stelsels die in het vroege heelal door de resten van de waterstofnevel van de oerknal heen brak. Ze hopen dat deze ontdekking ons meer kan leren over het einde van de kosmische duisternis. Het sterrenstelsel in kwestie, JD1, is een van de verste en zwakste die we kennen, en we zien het zoals het zo’n 13,3 miljard jaar geleden was, toen het heelal circa 4 procent van zijn huidige ouderdom had. De ontdekking is te danken aan de beste ruimtetelescoop die we hebben, James…

Tegenstanders van offshore windturbines hebben in één ding gelijk: deze verstoren de natuur. Hun lawaai en snel ronddraaiende reuzenbladen vormen een groot probleem voor vogels, en de installaties zelf vernietigen vaak ecosystemen op de zeebodem. Daarom gaan windturbinefabrikanten en energiebedrijven samen kijken hoe ze zeewindmolens kunnen veranderen van natuurverziekers in een dierenparadijs. Windturbines nemen ruimte in beslag De invloed van groene technologieën op dieren is niet altijd even rooskleurig. Uit studies blijkt dat salamanders hun stressniveau aanpassen aan het geluid van windturbines, maar daardoor reageren ze langzamer op roofdieren. Tegelijkertijd vormen de wieken een risico voor vogels. Een Indiaas onderzoek laat zien dat er bij windturbines in de buurt 75 procent minder roofvogels zijn. Bij zeeturbines is het niet veel beter. Tijdens de installatie komt slib los, waardoor het bodemleven…

OPPERVLAK Efficiëntie bespaart ruimte 1 Insecten zetten plantaardig voedsel efficiënter in eiwit om dan koeien, dus hun voer kan worden verbouwd op een kleiner oppervlak. Meelwormen hebben maar 18 m2 nodig om 1 kilo eiwit per jaar te produceren, koeien 142 tot 254 m2. WATER Minder honger = minder water 2 Voor het verbouwen van veevoer is veel water nodig: maar liefst 112.000 liter om 1 kilo eiwit in het uiteindelijke vleesproduct te produceren. Ter vergelijking: er is slechts 23.000 liter nodig voor 1 kilo eiwit in meelwormen. BROEIKASGAS Klimaat heeft baat bij minder boeren 3 Bij de rundvleesproductie komen broeikasgassen vrij die overeenkomen met 77-175 kilo CO2 per kilo eiwit in het vlees – deels doordat koeien methaan opboeren. Meelwormen doen dat niet en stoten slechts zo’n 14 kilo…

Frontale kwabben vervormen de droom 1 Tijdens een nachtmerrie neemt de activiteit in de frontale kwabben, waar onze bewuste gedachten ontstaan, toe, en de verbindingen ervan met de pariëtale kwab, die zintuiglijke indrukken verwerkt, verzwakt. Dit geeft de droom een vervormde en absurde inhoud. Amygdala stuurt gevaarsignalen 2 De amygdala diep in de hersenen is betrokken bij het identificeren van bedreigingen en het reguleren van angst. Tijdens een nachtmerrie neemt de activiteit daarin toe en stuurt de amygdala een boodschap naar de rest van de hersenen dat we in gevaar verkeren. Hypothalamus zet ons op scherp 3 De hypothalamus helpt onze emotionele reacties te beheersen. Tijdens een nachtmerrie stimuleert dit gebied de bijnieren om het stresshormoon adrenaline aan te maken, wat het lichaam op scherp zet met hartkloppingen en transpiratie.…

Hout is zwak en zit vol chemie 1 Hout in dakspanten wordt bijvoorbeeld ingedeeld in sterkteklassen op basis van de belastbaarheid. Omdat het echter bijna niet is vast te stellen of het hout aan vocht of chemicaliën blootgesteld is geweest, valt het niet in dezelfde klasse te recyclen. Mortel kleeft aan bakstenen 2 Bakstenen zijn zeer stevig en zouden makkelijk te recyclen moeten zijn. Helaas werd in 1960 de kalkmortel vervangen door cementmortel, waardoor bakstenen vrijwel niet schoon te krijgen zijn. Nieuw metselwerk wordt daarom meestal vermalen voor wegvulling. Gemengde materialen zijn niet te scheiden 3 Glaswol bestaat uit kunststof en glasvezel, en is al bijna 100 jaar een populair materiaal in de bouw. Maar glaswol is ook een van de grootste problemen voor recycling, omdat het slecht is voor…

Y-chromosoom start het proces op 1 Op een menselijk Y-chromosoom ligt het SRY-gen, dat zorgt voor de ontwikkeling van testikels en andere mannelijke eigenschappen. Het gen codeert voor het eiwit TDF, dat zich kan binden aan het DNA van andere genen en hun activiteit kan beïnvloeden. Eiwit activeert testikel-gen 2 Het TDF-eiwit bindt aan het SOX9-gen, dat bij mensen op chromosomenpaar 17 (rood) ligt. De binding activeert het SOX9-gen, dat nu de ontwikkeling van testikels en andere mannelijke geslachtskenmerken in de foetus op gang brengt. Extra DNA-sequentie neemt het over 3 Het knaagdier mist het Y-chromosoom, het SRYgen en het TDF-eiwit. Hij heeft wel twee versies van de Enh14 DNAsequentie. Samen zijn ze sterk genoeg om het SOX9-gen te activeren, dat bij knaagdieren op chromosoom 3 ligt.…

Revolutie steekt spaak in carrièrewiel 1 Semmelweis kreeg niet alleen met kritiek en scepsis van collega’s te maken. In 1848, het jaar waarin hij zijn baanbrekende ontdekking over kraamvrouwenkoorts deed, kreeg zijn veelbelovende carrière om heel andere redenen een knauw. Dat jaar trok er een golf van opstand en revolutie door Europa. Op 15 maart stonden de Hongaren op tegen hun heerser, de Oostenrijkse keizer. Of Semmelweis sympathiseerde met de revolutie is onbekend, maar als Hongaar was hij bij voorbaat verdacht. Vooral zijn baas, professor Johann Klein, was op zijn hoede. Klein verlengde Semmelweis’ contract niet en liet hem geen autopsies meer uitvoeren – een belangrijke voorwaarde om zich als arts te bekwamen. Pas toen Semmelweis in 1850 een baan kreeg in het ziekenhuis in Pest, kon hij zijn carrière…

NATUUR Als in de herfst de lichtintensiteit afneemt, passen de bomen zich aan het nieuwe jaargetijde aan. Voedingsstoffen trekken zich terug uit de bladeren en vloeien de boom in, terwijl de vorming van het groene pigment van het blad, chlorofyl, ophoudt. Chlorofyl is essentieel voor de fotosynthese van de bladeren, en zonder chlorofyl zijn de bladeren nutteloos. Daarom worden ze door de boom afgeworpen. Door het gebrek aan chlorofyl verliezen de bladeren hun groene kleur, terwijl andere pigmenten zichtbaar blijven. De gele en oranje kleuren zijn afkomstig van zogeheten carotenoïden, die altijd in de bladeren aanwezig zijn, maar pas zichtbaar zijn wanneer het chlorofyl verdwijnt. Tegelijk met de afname van de lichtintensiteit daalt de temperatuur, waardoor de bomen onder druk komen te staan. Verhoogde niveaus van het plantenstresshormoon ethyleen brengen…

ENERGIE De prijs van groene stroom wordt bepaald door vraag en aanbod, die beide variëren met het weer. Het aanbod varieert, omdat je voor waterkracht, zonne-energie en windenergie regen, zon en wind nodig hebt, terwijl de vraag varieert met de temperatuur, want bij kou wordt er meer energie verbruikt voor bijvoorbeeld elektrische warmtepompen. De variaties betekenen dat een kWh in Nederland minder dan € 0 tot meer dan € 0,50 (inclusief belastingen) kan kosten. In Scandinavië is stroom het goedkoopst als er veel water is voor waterkracht. Dammen en gletsjers vangen het regenwater meestal op, zodat de prijs wordt uitgesmeerd over het jaar. De langdurige droogte in de zomer van 2022 leidde echter tot recordhoge elektriciteitsprijzen, doordat de waterkrachtcentrales niet op volle capaciteit konden draaien. In Nederland is stroom het…

GETALBEGRIP 1 Wat is het hoogste getal van vijf cijfers (zonder nullen aan het begin) dat aan de volgende voorwaarden voldoet? – Het derde cijfer is een derde van het tweede cijfer. – Het tweede cijfer is twee keer zo groot als het eerste cijfer. – Het vierde en vijfde cijfer vormen samen een getal dat vijf keer zo groot is as het eerste cijfer. (Probeer te antwoorden zonder naar de mogelijkheden te kijken.) l: 48.220 o: 36.220 g: 24.110 i: 36.215 k: 48.215 LOGICA 2 Hoe kun je de som laten kloppen door twee lucifers te verplaatsen? P: Verplaats twee lucifers van de linker- naar de rechterkant van de = A: Verplaats twee lucifers van de rechter- naar de linkerkant van de = T: Verplaats één lucifer links en…

MENSHEID In 2011 was de Nederlander Gert-Jan Oskam betrokken bij een motorongeluk. Hij liep een dwarslaesie op en raakte vanaf zijn heupen verlamd. Maar met een geavanceerde techniek heeft een groep Zwitserse onderzoekers de 40-jarige man nu in staat gesteld zijn benen weer te gebruiken. Het gaat om implantaten die in Oskams hersenen en ruggenmerg zijn aangebracht. Bij de operatie, uitgevoerd in juli 2021, maakten de onderzoekers twee ronde gaten aan weerszijden van zijn schedel. Daarna brachten ze twee schijfvormige implantaten in, die Gert-Jan Oskams hersensignalen draadloos doorgeven aan twee sensoren die zijn bevestigd aan een soort helm op zijn hoofd. Van daaruit worden de signalen naar een kunstmatige intelligentie op een computer gestuurd, die ze via een ander implantaat in het ruggenmerg vertaalt in instructies om de been- en…

Zeediertjes kiezen harde oppervlakken 1 De fundering en de rotsblokken die eromheen komen, creëren kunstriffen voor vastzittende dieren, zoals zeeanemonen, mosselen en oesters. Uit een onderzoek uit 2018 blijkt dat een gemiddelde windturbine 4 ton schelpdieren herbergt. Holle toren beschermt tegen roofdieren 2 De grootste funderingen zijn bijna 10 meter in doorsnee en hol. Ze kunnen worden voorzien van gaten net onder zeeniveau, en Nederlandse onderzoekers analyseren momenteel hoe kleine vissen er vrij in en uit zwemmen en er nieuwe habitats ontstaan. Windpark fungeert als reservaat 3 Het is verboden om te vissen en zonder vergunning te varen tussen de windturbines. Zo ontstaat een natuurpark waar jonge visjes en andere kleine dieren veilig zijn – behalve voor hun natuurlijke vijanden, zoals bruinvissen.…

Hoe kan niets miljarden dollars waard zijn? Zijn er veel cryptomunten? En kunnen oplichters in mijn digitale portemonnee komen? In tien minuten krijg je antwoord op al je vragen en leer je over misvattingen over cryptovaluta, bitcoin en blockchain. Wat is een cryptovaluta? ! Een cryptovaluta is een munt die alleen in digitale vorm bestaat en, in tegenstelling tot traditionele munten als euro’s en dollars, niet wordt uitgegeven door een bank. Het heet cryptovaluta omdat het systeem de transactie – waarbij de ene eigenaar cryptovaluta overdraagt aan de andere – beveiligt met cryptografie. Cryptografie betekent dat wiskundige algoritmen informatie omzetten in codes, versleuteling genoemd, die alleen te lezen zijn met behulp van ontcijferingssleutels. Alleen mensen met de juiste ontcijferingssleutel kunnen dus de versleutelde tekst terugzetten naar de oorspronkelijke, begrijpelijke vorm…

In de donkere nachten van het winterseizoen zijn je kansen uitstekend om een van de helderste sterren aan de hemel te ontdekken, Alpha Orionis, die je misschien beter kent als Betelgeuze. Net als andere rode superreuzen heeft Betelgeuze de waterstof in zijn kern opgestookt, waardoor hij snel zal zijn opgebrand. Wanneer dat gebeurt, explodeert de ster als supernova en is hij ook overdag zichtbaar. Betelgeuze wordt al snel kleiner. In slechts 15 jaar, van 1993 tot 2008, kromp de diameter van de superreus met 15 procent, en die trend zal zich blijven voortzetten totdat hij ontploft, waarbij Betelgeuze eindigt als een neutronenster of een zwart gat. Door de geringe brandstofvoorraad is Betelgeuze bovendien kouder dan andere sterren, waardoor hij door de tijd heen van kleur is veranderd: van witgloeiend tot…

Zorgen en stress voeden nachtmerries 1 Financiële zorgen of stress over een komende gebeurtenis zoals een examen veroorzaken een angstige toestand van onbehagen. Deze gespannen en nerveuze toestand kan overslaan naar dromen en bijdragen aan nachtmerries. Nachtmerries gedijen goed bij slecht slapen 2 Als je weinig of slecht en onregelmatig slaapt, is het normaal om veel te dromen. Deze dromen zijn vaak zo intens dat ze kunnen uitgroeien tot nachtmerries. Mensen die lijden aan slapeloosheid lopen een bijzonder hoog risico op nachtmerries. Medicatie verhoogt kans op enge dromen 3 Slaappillen en medicijnen voor parkinson, depressie en ADHD beïnvloeden zenuwsignalen in de hersenen of verstoren de droomslaap, waardoor nachtmerries kunnen ontstaan. Antihistaminica en cholesterolverlagers kunnen de kans op nachtmerries ook verhogen.…

Het kan 25 miljoen, 5 miljoen of maar 100.000 jaar duren. Maar wat zeker is, is dat het Y-chromosoom – zeg maar de man – zal verdwijnen. Generatie na generatie krimpt het mannelijke geslachtschromosoom en dat doet het al honderden miljoenen jaren. Op het eerste gezicht zijn de gevolgen voor onze soort nogal eng. Geen mannen, geen sperma en dus geen kinderen. Met andere woorden, het einde van de mens. Gelukkig hoeft het niet zo erg te zijn. Een paar soorten zoogdieren zijn het Y-chromosoom al kwijt, maar doen het prima. Hoe precies was tot nu toe een mysterie, maar Japanse wetenschappers hebben het geheim nu ontrafeld – en een pad gevonden voor onze eigen overleving. Als bijkomend voordeel kan het verlies van het Y-chromosoom zelfs leiden tot de ontwikkeling…

De jonge arts Ignaz Semmelweis schrikt als hij in 1846 als pas afgestudeerde de kraamafdeling van het Allgemeines Krankenhaus in Wenen binnenkomt. De schaduw van de dood hangt in de gangen, die hadden moeten gonzen van opgewonden verwachting en de vreugde van nieuw leven. Vrijwel iedere dag bezwijkt er wel een vrouw aan kraamvrouwenkoorts, een raadselachtige aandoening die meestal binnen 24 uur na de geboorte haar tol eist. Priesters die in vol ornaat de laatste sacramenten gaan toedienen aan een stervende vrouw die huilt van angst zijn een normaal gezicht. De afschuwelijke taferelen raken Semmelweis diep. Hij wil uitzoeken waarom zo veel jonge moeders vroegtijdig sterven. En al snel doet hij een verrassende ontdekking. Door een eenvoudig advies op te volgen, kunnen artsen het leven van vrouwen redden. Helaas blijkt…

DEMENS Een broek werkt warmte-isolerend en vermindert het verlies van lichaamswarmte aan de omgeving, omdat de warmte wordt gevangen in kleine luchtzakjes in de textielvezels. Bovendien beschermt de broek de benen tegen de wind, wat de gevoelstemperatuur ten goede komt en ook helpt om warmte vast te houden. Joggingbroeken zijn in dit opzicht beter dan spijkerbroeken. Dat komt doordat ze meestal dikker zijn en zijn gemaakt van warmere stoffen, zoals fleece of katoen. Fleece is gebreid van extreem dunne draden, die aan elkaar worden gelust om kleine luchtzakjes te creëren die de lichaamswarmte vasthouden. Hetzelfde geldt voor katoen, dat vaak losjes aaneen geweven is, waardoor er meer ruimte is voor de luchtzakjes. Jeans zijn gemaakt van denim, dat minder goed isoleert. Bij denim zijn de katoenvezels strakker geweven, waardoor de…

NATUUR Barnsteen is gedroogd, gehard en licht getransformeerd boomsap, hars. Het oranje-gele barnsteen ontstaat in vier fasen. De eerste fase is de hars. Die wordt gevolgd door twee tussenstadia, colofonium en kopal, waarbij het sap zuurstof krijgt en het gehalte organische oliën afneemt. Onder de juiste fysische omstandigheden en na miljoenen jaren ontstaat barnsteen. Barnsteen komt her en der op aarde voor, maar 80 procent is te vinden in het Oostzeegebied. Tussen 34 en 48 miljoen jaar geleden was er een uitgestrekt naaldbos in dat gebied. En de hars van die bomen is het barnsteen van vandaag de dag. Barnsteen heeft een zeer lage dichtheid. Daarom ligt er na een krachtige wind veel barnsteen op het strand. Zuiver water weegt 1 g/cm3 en zout water iets meer. Ter vergelijking: barnsteen…