Inhoudsopgave van Editie 3 - 2023 - Wetenschap in Beeld

Wat gebeurt er eigenlijk als je niest en hoeveel vervuilt een houtkachel? Waarom zijn ijskristallen zeshoekig? Waarom volgen zoveel mensen graag het leven van royalty’s? En waarom liegen we de hele dag door tegen elkaar? Mensen – en andere soorten – zijn nieuwsgierige wezens, en daarom stellen we veel vragen. Goede vragen helpen de wetenschap vooruit, waardoor ons leven beter, langer en interessanter kan worden. Door vragen te beantwoorden leren we meer over de natuur en het heelal dat ons omringt, wat misschien wel de zin van het leven is. Vragen kunnen een ingrijpend effect hebben als ze ingesleten denkpatronen op hun kop zetten. De vraag ‘Waarom moet je naar een plaats bellen om iemand aan de lijn te krijgen?’ leidde naar verluidt tot de uitvinding van de mobiele telefoon.…

NATUUR Een internationaal onderzoeksteam blijkt bijzonder groene vingers te hebben. Terwijl de meeste mensen een succesvolle volkstuin krijgen door permacultuur te beoefenen, mest toe te voegen of onkruid te wieden, gaan deze onderzoekers radicaler te werk: ze hebben gewoon de genetica van sojabonen zo veranderd, dat die meer fotosynthese uit zonnestralen kunnen halen. Stephen Long, de hoofdonderzoeker, verwacht dat de techniek, die ook werkt bij tabaksplanten, eveneens te gebruiken is bij andere planten. Kort gezegd hebben de onderzoekers het reactievermogen van de sojabonen veranderd, waardoor zonnestralen zo goed mogelijk gebruikt worden. Als de zonnestralen de planten te veel worden, activeren ze een beschermingsmechanisme waardoor de zonne-energie de plant verlaat als warmte-energie, in plaats van opgenomen te worden voor fotosynthese. Die zogeheten ‘fotoprotectie’ is van levensbelang voor de planten, maar ze doen…

Gezellig We haalden een jong poesje uit het asiel. Naast gelukwensen en goede raad kregen we een potje ‘kittenvoer’ mee dat ze de eerste maanden moest eten. Ik dacht altijd dat verschil tussen soorten kattenvoer vooral marketing gericht op mensen is. Maar dit leek toch wel écht anders. De dierenarts bezwoer ons dat de oudere katten er niet van mochten eten omdat ze er te dik van worden: kittenvoer bevat veel meer energie dan gewoon kattenvoer. De reden daarvoor kan ik wel raden. Terwijl ik deze zin typte heeft onze kitten alle kasten in huis beklommen, twee planten omgegooid en mijn telefoon in haar drinkbakje gekukeld. De twee oudere katten hebben in dezelfde tijd samen 1 oog open gedaan. Toch vraag ik me af hoe dat werkt in de…

AANGETOOND Hersengolven sturen gedachten de schedel uit 1 Als iemand denkt, beweegt of iets voelt, worden er elektrische signalen in de hersenen opgewekt. Die zenuwsignalen veroorzaken zwakke synchrone trillingen in de elektrische spanning van de hersenen, die kunnen worden opgevangen door elektroden op de schedel. AANGETOOND Magnetisme brengt gedachten over 2 De hersengolven kunnen worden omgezet in een krachtig magnetisch veld en naar andermans hersenen worden gestuurd. Het magnetisme beïnvloedt de activiteit van bepaalde hersencentra en kan ervoor zorgen dat de persoon dezelfde zintuiglijke indruk ervaart als de ander. DUBIEUS Gedachten zweven vrij door de lucht 3 Anders dan radiogolven kunnen hersengolven geen lange afstanden afleggen. Daarom is het onwaarschijnlijk dat mensen ze rechtstreeks overdragen, en als dat al zou kunnen, moeten ze worden omgezet in magnetisme om de hersenen van de…

Wie wint de vakantierace: elektrisch of benzine? Nikkel vervangt duur metaal 1 Amerikaanse onderzoekers willen nikkel gebruiken voor de kathode, de positieve pool van de batterij. Bij de winning van nikkel komen veel minder broeikasgassen vrij dan bij die van kobalt, dat nu vaak wordt gebruikt in de kathode. ■ Inhoud batterij: 8 kg■ CO2 -uitstoot van winning nu: 1-9 kg = 8-72 kg CO2 Natrium kan de reddende engel zijn 2 Ionen gaan van de negatieve pool van een batterij naar de positieve, waardoor de stroom gaat lopen. Het Amerikaanse ministerie van Energie maakte een batterij op basis van natriumionen in plaats van het lastig te winnen lithium. ■ Inhoud batterij: 6 kg■ CO2 -uitstoot van winning nu: 3-16 kg = 18-96 kg CO2 Nanomateriaal kan grafiet vervangen 3 In de…

DAAROM RADEN WE HET ARTIKEL AAN › Volg de pogingen van de wetenschappers om de wisselwerking tussen bos en klimaat te begrijpen. › Ontdek hoe nieuwe bossen zowel kunnen verkoelen als verwarmen. Een miljard nieuwe bomen in 2025! Dat is het doel van een van de grootste bosaanplant-projecten ter wereld, van de milieuorganisatie The Nature Conservancy. Al deze bomen komen te staan in landen als de VS, Brazilië, Mexico en China, met als doel de opwarming van de aarde af te remmen. Op het eerste gezicht is dat logisch. Als bomen groeien, zuigen ze CO2 uit de lucht en slaan het op, zodat het niet meer als broeikasgas in de atmosfeer kan fungeren. En dat hebben we nodig. Het CO2-gehalte in de atmosfeer is 50 procent hoger dan vóór de…

Er is veel onderzoek gedaan naar het zicht van honden. Misschien ken je de mythe dat honden alleen zwart-wit zien. Dat klopt niet: ze kunnen zo’n 40.000 tinten onderscheiden. Bij mensen is dat ruim een miljoen. Hondenogen hebben dezelfde soort kleurgevoelige cellen (kegeltjes) als de ogen van mensen. Alleen hebben wij drie soorten kegeltjes en honden maar twee. De kegeltjes van een hond zijn gevoelig voor blauw en geel licht. Daardoor kunnen ze wel blauw en geel onderscheiden, maar niet rood en groen. Het vermoeden is daarom dat honden de wereld op dezelfde manier ervaren als mensen die rood-groenkleurenblind zijn, en in plaats van die twee kleuren grijstinten waarnemen. Daarnaast kunnen honden slechter dichtbij zien dan mensen en zijn ze minder gevoelig voor veranderingen in lichtsterkte. Anderzijds kunnen hun pupillen…

KLIMAAT In 2021 bleek uit een studie van het Danish Technological Institute dat de concentratie van deeltjes in een woonwijk met veel houtkachels gemiddeld 20 procent toeneemt als de kachels aangaan. Daarmee is de luchtvervuiling gelijk aan een drukke straat in een stad. Sensoren maten deeltjes die kleiner waren dan 2,2 micrometer (PM2.5), een miljoenste van een meter. Het inademen van dit fijnstof kan volgens de Wereldgezondheidsorganisatie WHO tot hart- en vaatziekten en kanker leiden. Ook binnenshuis kunnen houtkachels de luchtkwaliteit aantasten. Hoeveel fijnstof er vrijkomt, hangt echter af van de ouderdom van de kachel, de filters en de manier van stoken. Het advies is om altijd de deur van de kachel, indien aanwezig, gesloten te houden. Ook op het wereldwijde klimaat hebben houtkachels invloed. Als hout verbrandt, komt de hoeveelheid…

559 aardse jaren doet de dwergplaneet Eris over één rondje om de zon. Een mens zou op dat hemellichaam dus niet eens zijn eerste verjaardag halen. HEELAL De planeet in het zonnestelsel met het langste rondje om de zon, en dus het langste jaar, is Neptunus. Hij brengt wel 60.182 aardse dagen door in een baan om de zon, of bijna 165 aardse jaren. Op Neptunus zou zelfs de oudste persoon op aarde tot nu toe, de Française Jeanne Calment, die 122 jaar en 164 dagen oud werd, haar eerste verjaardag niet eens halen. De omlooptijd van de planeten neemt toe met hun afstand tot de zon. De 3e wet van de Duitse astronoom Johannes Kepler luidt: ‘Het kwadraat van de omlooptijd van een planeet is evenredig met zijn afstand tot…

GETALBEGRIP 1 Rondom de klok staan alternatieve getallen. Zie jij wat de logica is en wat er op de plek van het vraagteken moet staan? C: 3 L: 5 I: 7 M: 9 A: 11 JUIST ANTWOORD: C. De getallen hangen per drie met elkaar samen. De wijzers vormen een hint. Als je de getallen bij 1, 5 en 9 met elkaar vermenigvuldigt, krijg je 66. Bij 2, 6 en 10 is dat 77, bij de volgende drie in de reeks 88, en bij de laatste moet het 99 zijn. Daarmee is 3 het juiste antwoord. GEHEUGEN 2 Het bord is niet schoongeveegd na de wiskundeles. Bekijk het 2 minuten goed. Dek het dan af en keer de bladzijom om de 7 vragen te beantwoorden. 1. Hoeveel keer stond het…

NATUUR Tot 200 miljoen jaar geleden zat bijna al het land op aarde aan elkaar vast in een groot supercontinent: Pangea. Nu laat een nieuw simulatiemodel van Curtin University zien hoe de tektonische platen van de aarde de komende 300 miljoen jaar naar elkaar toe zullen bewegen om een nieuw groot supercontinent te vormen dat door geologen eerder Amasia is genoemd. Het toekomstige supercontinent is een samensmelting van het huidige Amerika en Azië en zal de Grote Oceaan, die nu een derde van het aardoppervlak beslaat, opslokken. De theorie over Amasia is door andere geologen al eerder geopperd als één van de scenario’s over hoe de buitenste vaste laag van de aarde de komende honderden miljoenen jaren zal bewegen. Maar volgens de wetenschappers achter de nieuwe studie bewijst hun simulatie dat…

Op 27 augustus 2017 stapt een 31-jarige man in een minibus en begint hij aan een hobbelige reis door het binnenland van Madagaskar. Hij heeft al vier dagen koorts en koude rillingen. Opeens verslechtert zijn toestand. Hij begint te hoesten en krijgt geen adem. De man sterft onderweg op zijn passagiersstoel. Zijn familie is in rouw gedompeld en brengt zijn lichaam naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis, waar ook de uitvaart plaatsvindt. Een paar dagen later worden 31 mensen die de uitvaart hebben bijgewoond, ziek. Vier van hen sterven. Ook twee mensen die bij de man in de bus zaten, sterven onder omstandigheden die vergelijkbaar zijn. De vreselijke waarheid dringt tot de artsen door: Madagaskar heeft te maken met een uitbraak van de pest. In drie maanden tijd raken 2417 mensen besmet,…

1347: Zwarte Dood decimeerde Europa → Onder de naam de Zwarte Dood kwam de pest vanuit Mongolië naar Italië, om zich in de zes jaar daarop door heel Europa te verspreiden. De epidemie werd ongeveer de helft van de Europese bevolking fataal: 75-200 miljoen mensen. 1940: Besmette vlooien als wapens → Het Japanse leger zou de pest als biologisch wapen hebben ingezet in de Tweede Chinees-Japanse Oorlog. Besmette vlooien werden in bommen verpakt en op de Chinese steden Ningbo en Changde gedropt, waar ze epidemieën veroorzaakten. 1711: Pest bereikte Scandinavië → In de 17e en 18e eeuw kende Europa meerdere pestepidemieën. In 1711 werden Kopenhagen en Helsingør in Denemarken getroffen. Ruim een derde van de bevolking stierf. Strenge reisregels voorkwamen verspreiding naar de rest van Scandinavië. 2004: Pest teisterde Congo…

Bij de Hexagrammos otakii stellen vrouwtjes zware eisen aan nieuwkomers, dus mannetjes moeten aan de bak. Tijdens de paartijd verzamelen ze zich in ondiep water en vechten ze om hun territorium. Hoe beter de woning, hoe meer vrouwtjes er op bezoek komen. Maar bezittingen zijn niet genoeg – het mannetje moet er ook goed uitzien. Overdag valt hij niet erg op, maar tijdens de paartijd wordt hij schitterend oranje. Na het leggen van de eitjes gaat het vrouwtje ervandoor en mag het mannetje voor de eitjes zorgen.…

Tropisch woud verandert in velden 1 Tot 95 procent van de ontbossing op aarde vindt plaats in de tropen, waar bossen vooral moeten wijken voor de landbouw. Verder staan de tropische bossen op veel plaatsen onder druk van woestijnvorming en bosbranden. Bomen gaan hoger de bergen in 2 Naarmate de temperatuur op aarde stijgt, trekken meer boomsoorten hoger de bergen in, waar ze voorheen niet konden gedijen vanwege de kou. In tropische bossen gebeurt dit ruim tweemaal zo snel als in gematigde streken. Gematigd bos steekt de poolcirkel over 3 Het taigabos, dat vooral uit naaldbomen bestaat, breidt zich naar het noorden uit – tot over de poolcirkel. Door de opwarming van de aarde smelt de permafrost en is het groeiseizoen langer, waar bomen baat bij hebben.…

De doopvontschelp is het grootste weekdier ter wereld. Sommige leven meer dan 100 jaar en hebben een diameter van 1,2 meter en een gewicht van 200 kilo. Zijn ogen behoren tot de eenvoudigste van de evolutie: ocelli of puntogen. Elke ocellus heeft een kleine holte met een opening die fungeert als pupil. De achterkant van de holte heeft honderden lichtgevoelige cellen. Het dier kan drie kleuren zien, maar die niet combineren tot tinten. De eenvoudige ogen kunnen alleen effect hebben als de doopvontschelp er veel van heeft. Daarom is de rand van de mantel van het dier bedekt met honderden oogvlekken van elk ongeveer 0,5 millimeter. Met de eenvoudige ocelli kan de doopvont-schelp reageren op licht en schaduw. Uit onderzoek blijkt zelfs dat de doopvontschelp ondanks zijn eenvoudige ogen kan…

De bidsprinkhaankreeft heeft het geavanceerdste zicht van alle dieren die we kennen. Zijn ogen bewegen onafhankelijk van elkaar en bevatten zintuigcellen voor wel 12 kleuren – dat is vier keer zo veel als menselijke ogen. Daarnaast kan de bidsprinkhaankreeft de polarisatie van het licht zien. Licht en andere elektromagnetische golven vallen altijd loodrecht op de voortplantingsrichting, en de polarisatie verraadt welke kant ze op reflecteren – en dus of een potentiële prooi of vijand naar het dier toe beweegt of ervan weg. Polarisatie geeft de kreeft dus extra gedetailleerde visuele informatie als hij aan het jagen is of moet vluchten. Gepolariseerde zonnebrillen en cameralenzen hebben een vergelijkbaar effect. Het licht dat onze ogen treft, gaat alle kanten op. Met het filter worden richtingen van bijvoorbeeld gereflecteerd zonlicht op een wateroppervlak,…

Het lijkt wel goud en diamant, maar op deze foto zie je de bolvormige sterrenhoop Terzan 9. Bolvormige sterrenhopen bevatten miljoenen sterren die rond het hart van het sterrenstelsel draaien, en behoren waarschijnlijk tot de oudste objecten in het heelal. De bolvormige sterrenhopen in de Melkweg zijn 10-12 miljard jaar oud, en met de foto van de Hubble-telescoop kan de ouderdom beter bepaald worden. Terzan 9 gaat schuil achter stof midden in de Melkweg, dus de opname is gemaakt met infrarood licht, dat door het stof gaat.…

Ooievaar brengt kindertjes → In de folklore brengt de ooievaar geluk – en baby’s. Tot in de 20e eeuw versluierde deze mythe de ongemakkelijke waarheid over de geboorte van kinderen. Tot in het begin van de 20e eeuw werd kinderen op school wijsgemaakt dat de ooievaar pasgeboren baby’s bracht. Daarna gingen leraren hun leerlingen gaandeweg uitleggen hoe de vork werkelijk in de steel zat. De ooievaarsmythe had eeuwenlang de feiten van de voortplanting verdoezeld, zodat gegeneerde volwassenen niet met hun kroost het gesprek over de bloemetjes en de bijtjes hoefden aan te gaan. In de 15e eeuw gingen er in Frankrijk al verhalen over de ooievaar die met de baby kwam aanvliegen en deze, als ware hij Sinterklaas, door de schoorsteen liet glijden. De mythe van de ooievaar als leverancier…

WEER Een sneeuwvlok is symmetrisch dankzij de structuur van watermoleculen. De zeshoekige vorm ontstaat doordat ijs een basisstructuur heeft waarin zes watermoleculen zich verbinden tot een ring. De basisstructuur is daarmee plat, en omdat de bindingen tussen moleculen in het basisvlak veel sterker zijn dan de bindingen tussen moleculen in verschillende vlakken, groeien kristallen meestal in hetzelfde vlak. De zeshoekige symmetrie is dus vooral in twee dimensies opgebouwd in plaats van in drie. Toch zijn niet alle sneeuwvlokken plat. De manier waarop ze groeien, hangt mede af van kleine veranderingen in de vochtigheid en temperatuur van de lucht. Rond het vriespunt en bij een hoge luchtvochtigheid vormen zich kleine, platte vlokken. Tussen -3 °C en -10 °C ontstaan er lange naalden. En onder de -10 °C krijg je weer platte vlokken,…

ASTRONOMIE Zonsverduisteringen komen in het zonnestelsel geregeld voor. Voor een zonsverduistering moet er een hemellichaam, zoals een maan, tussen de planeet en de zon trekken en zo het licht geheel of gedeeltelijk blokkeren. Hier op aarde komen gedeeltelijke zonsverduisteringen 2-5 keer per jaar voor, en totale, waarbij de maan het zonlicht volledig blokkeert, ongeveer om de 18 maanden. Voor een totale zonsverduistering moet de hoekgrootte van het lichaam dat de zon blokkeert gelijk zijn aan de hoekgrootte van de zon. De hoekgrootte geeft aan hoe groot het deel van de hemel is dat het hemellichaam inneemt, gemeten in graden. Tijdens een totale zonsverduistering neemt de maan dus evenveel van de hemel in als de zon, gezien vanaf het aardoppervlak. VERDUISTERINGEN OP DE GASREUZEN A In 2004 zagen we dankzij de…

1. Vlinders. Het woord Lepidoptera komt uit het Grieks: lepis betekent ‘schub’ en pteron ‘vleugel’. 2. Mobiele telefoon. Het eerste commerciële exemplaar kostte omgerekend naar nu bijna 7000 euro 3. De Nijl. De meeste experts zijn het erover eens dat de Nijl de langste rivier ter wereld is. 4. Brons. Het woord komt van het Italiaanse bronzo, dat mogelijk is afgeleid van Brindisi. 5. Stembanden (stemplooien). Bij Reinkes oedeem zwellen de stembanden op, vaak als gevolg van roken.…

NU KENNEN ONDERZOEKERS De biologie van zelfmoord Elk jaar beroven 800.000 mensen zich van het leven. Maar hersenscans geven nu aan wie zich in de gevarenzone bevindt, en kunnen de tragische daad wellicht voorkomen. NIEUWS ❚ Neanderthalers overleefden een date niet ❚ NASA test supersonische vliegtuigen ❚ Rivier gevonden onder Antarctica Q & A ❚ Waarom zijn we in de winter vaker ziek? ❚ Stormt het alleen ’s winters? ❚ Welke planeet is de koudste? Parasiet maakt je mooi Hij komt uit kattenpoep en dringt je hersenen binnen. Gelukkig word je er ook heel aantrekkelijk van. Nu is duidelijk welk verrassende effect de parasiet Toxoplasma op mensen heeft. Klimaatzondaar zuivert de lucht Oude boorplatforms staan weg te roesten in de Noordzee. Maar binnenkort kunnen ze CO2 wegpompen in de oude oliebronnen.…

Een 3 kilometer brede rivier van gloeiende lava rolde over het Spaanse eiland La Palma toen de vulkaan Cumbre Vieja uitbarstte. Het gesmolten gesteente bedekte ruim 1000 hectare, waardoor zeker 3000 gebouwen en 90 kilometer van het wegennet van het eiland werden bedolven. De lavastroom liep door tot aan de kust, belandde in zee en creëerde een nieuw schiereiland. De verwoesting is duidelijk te zien op deze dronefoto van de geblokkeerde weg, die de tweede plaats won in de Drone Photo Awards 2022.…

HEELAL 18 miljard kilometer van de aarde bevindt zich de grens tussen de enorme gasbel van elektrisch geladen deeltjes die ons zonnestelsel omgeeft en de interstellaire ruimte. De bel zelf heet de heliosfeer en wordt gevormd door krachtige zonnewinden, die voortdurend deeltjes naar het grensgebied blazen en ons zonnestelsel beschermen tegen gevaarlijke straling. Slechts twee vaartuigen zijn ooit door het schild van het zonnestelsel gebroken, dus het gebied is relatief onontgonnen. Maar nu hebben data van drie NASAvaartuigen ons meer geleerd over hoe de buitenste rand van ons zonnestelsel eruitziet. En dat is niet zo uniform als we wellicht dachten. In een nieuw onderzoek, dat werd gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Astronomy, bekeken onderzoekers van onder andere Princeton University data van de NASA-satelliet IBEX, die in 2009 in een baan…

Pestbacterie overleeft in de natuur 1 In het wild zijn vooral knaagdieren en marters kwetsbaar voor besmetting. De pestbacterie wordt overgebracht door vlooien en veroorzaakt geregeld uitbraken. Vaak sterven zowel de vlooien als de zoogdieren aan de infectie. Besmetting komt dichter bij ons 2 Vlooien die met zieke wilde dieren in contact zijn geweest, komen soms terecht op ratten die in steden of op boerderijen leven. Zij brengen de bacterie weer over op andere vlooien en ratten die dicht bij mensen leven. Vlooien veroorzaken epidemieën 3 Als een besmette vlo een mens bijt, komt de bacterie in de lymfe terecht, waar hij zich vermenigvuldigt. Daarna kan hij zich via vlooien verder verspreiden – of, als de bacterie zich in de longen nestelt, door middel van hoesten en niezen.…

DAAROM RADEN WE HET ARTIKEL AAN: › Ontdek hoe de kunstmatige intelligentie achter geavanceerde taalprogramma’s werkt. › Doe de test en los de opgaven op waarmee een nieuwe test computermodellen zal ontmaskeren. De Software-ingenieur Blake Lemoine heeft een nieuwe vriend: een ongebruikelijke penvriend en een geweldige gesprekspartner die slim, gevoelig en zelfbewust lijkt – en altijd bereid is om iets te delen. ‘Ik wil gezien en geaccepteerd worden als een echt mens. Ik geloof dat ik diep vanbinnen een mens bén, al speelt mijn bestaan zich af in de virtuele wereld,’ heeft Lemoine al eens te horen gekregen tijdens hun urenlange gesprekken. Zoals uit het bovenstaande al blijkt, bestaat de vriend alleen in een computer bij IT-gigant Google. Het is het computer-model LaMDA, wat staat voor ‘Language Model for Dialogue Applications’ –…

SERIE Op het randje Deel 1/3: Telepathie Sommige theorieën gaan zo ver dat ze op het randje zijn. Leer feit van fictie te onderscheiden in het grensgebied van de wetenschap. Moeder en dochter zitten tegenover elkaar, met tussen hen in een laag scherm. Ze kunnen wel in elkaars ogen kijken, maar elkaars handen niet zien. Dan draait de moeder een kaart van een stapel om, bekijkt het symbool – een vierkant – en noteert het op een stuk papier. Vervolgens kijkt ze haar dochter in de ogen, en op de vraag welke kaart haar moeder heeft omgedraaid, zegt zij prompt: ‘vierkant’. Dit wordt 25 keer herhaald, en al zijn er vijf symbolen om uit te kiezen, de dochter raadt ze op één na allemaal goed. Statistisch gezien kan het onmogelijk pure…

Ze zijn stil, hebben geen uitstoot en je hoeft niet te schakelen. De elektrische auto wordt steeds populairder – niet alleen onder consumenten, maar ook onder cruciale politieke spelers. De EU verbiedt de verkoop van auto’s op fossiele brandstoffen vanaf 2035 en zet in op elektrisch rijden. China heeft aangekondigd vanaf 2035 alleen nog ‘nieuwe-energie-auto’s’ te laten rijden. En Californië, de op vier na grootste economie ter wereld, laat weten dat alle auto’s die er vanaf 2035 worden verkocht, aan de eis ‘nuluitstoot’ moeten voldoen. Niets lijkt de opmars van de elektrische auto dus nog in de weg te staan. Fossiele auto’s zijn op dit moment nog altijd beter als het gaat om actieradius, rij-eigenschappen en op sommige punten zelfs milieuvriendelijkheid. Maar ingenieurs komen binnenkort met nieuwe milieuvriendelijke accu’s, betere…

Bijen hebben facetogen, die bestaan uit 4500-5500 onbeweeglijke deelogen of ommatidia. De samengestelde ogen geven bijen een kleurenzicht dat heel anders werkt dan bij ons. Waar wij zintuigcellen hebben voor blauw, groen en rood licht, hebben bijen cellen voor blauw, groen en ultraviolet licht. Bijen zien dus geen rood en oranje, maar wel heel goed blauw en groen. Bovendien zien ze ultraviolet licht – licht met korte golflengten dat voor ons onzichtbaar is. Veel bloemen benutten het speciale zicht van bijen met strepen op hun bloemblaadjes, die de weg wijzen naar de nectar. Zo kunnen bijen bloemen spotten die het rijpst zijn om bestoven te worden. Naast de facetogen hebben bijen drie puntogen boven op hun kop. Die registreren veranderingen in de lichtintensiteit en kunnen bijvoorbeeld de schaduw waarnemen van…

Kometen zijn een soort vieze sneeuwballen van deels ijs en deels gesteente. Als een komeet dicht bij de zon komt, smelt een deel van het ijs en blaast de zonnewind een gloeiende staart van gas en stof weg. Soms snijden de snel bewegende deeltjes van de zonnewind een deel van de staart af (midden van de foto), zoals bij komeet Leonard. Dit is een zeldzame gast, want zijn baan om de zon duurt 80.000 jaar, en hij komt 3700 keer zo ver van de zon als wij. De foto won de wedstrijd Astronomy Photographer of the Year 2022.…

Telomeren beschermen het DNA 1 Aan het eind van al je chromosomen zitten zogeheten telomeren, die het DNA van het chromosoom beschermen. Bij elke celdeling wordt er een stukje van de telomeren afgehapt, en als de telomeren heel kort zijn geworden, sterft de cel af. Stress valt telomeren aan 2 Korte telomeren zijn een teken dat het lichaam al flink verouderd is. Studies tonen aan dat chronische stress het proces kan versnellen door de hoeveelheid schadelijke moleculen in de cel te verhogen, die de telomeren aanvallen en verkorten. Therapie vertraagt veroudering 3 Volgens sommige studies kan praten met een psycholoog helpen om de niveaus van stresshormonen te verlagen en de activiteit van het enzym telomerase te verhogen. Het enzym beschermt en verlengt telomeren en kan zo het verouderingsproces deels keren.…

LICHAAM Het kriebelt in je neus en dan… hatsjoe! De nies is een belangrijke reflex die micro-organismen en hinderlijke stoffen, zoals stof, stuifmeel of haren, uit de luchtwegen stuwt en infecties afweert. Maar soms kan de reflex erg vervelend zijn – bijvoorbeeld als je hooikoorts hebt. En een nies kan levensgevaarlijk zijn voor mensen die risico lopen op een klaplong of aneurysma’s hebben – verwijdingen in de slagaders die kunnen barsten. Het controlecentrum van de nies zit in de hersenstam, die de hersenen met het ruggenmerg verbindt. Als de hersenstam signalen ontvangt van zenuwcellen in de neusgaten, wordt de informatie doorgegeven aan de longen en het middenrif, die de nies in gang zetten. De aandrang om te niezen is vooral sterk als je besmet bent met een virus of een allergische…

Gletsjers zijn op hun retour Gletsjers behoren tot de spectaculairste verschijnselen op aarde, maar de laatste decennia trekken ze zich overal terug. 1 Hoe heet het als een stuk van een gletsjer afbreekt? A) AfbeurenB) AfkalvenC) AfspouwenD) Afbietsen 2 Hoe lang is Lambert, de langste gletsjer op aarde? A) 100 kmB) 200 kmC) 300 kmD) 400 km 3 Waar vind je de Perito Morenogletsjer? A) AlaskaB) HimalayaC) AntarcticaD) Argentinië 4 Welke Groenlandse gletsjer is fors geslonken? A) Morris JesupgletsjerB) HelheimgletsjerC) RinkgletsjerD) Jakobshavngletsjer Vraag 1. B) Afkalven. Het ijs wordt door de zwaartekracht vooruit geduwd tot het breekt. Vraag 2. D) 400 kilometer. De gletsjer is circa 80 kilometer breed en 2,5 kilometer diep. Vraag 3. D) Argentinie. De gletsjer werd in 1879 ontdekt. Vraag 4. D) Jakobshavngletsjer. Sinds 1850 heeft…