Inhoudsopgave van Editie 1 - 2023 - Wetenschap in Beeld

De indrukwekkende ruimtetelescoop James Webb heeft al een aantal adembenemende foto’s van het heelal geleverd – en onze kennis ervan op de proef gesteld. Nu gaat ons ‘oog in de ruimte’ ook op zoek naar buitenaards leven. De nadruk zal liggen op de exoplaneten, waarvan er al meer dan 5000 gevonden zijn, maar waarvan er waarschijnlijk miljarden bestaan. Vloeibaar water kan ook elders dan op aarde een belangrijke factor voor de ontwikkeling van leven zijn, dus de telescoop zal speuren naar planeten die rond andere sterren dan de zon draaien en die zich op een goede afstand van hun ster bevinden – zodat eventueel water er niet bevroren of verdampt is. Je leest meer over deze zoektocht naar leven vanaf blz. 66. En we kunnen er maar beter op voorbereid…

Soms zit je een beetje te tekenen terwijl je eigenlijk iets anders moet doen. Maar bovenstaande tekening bevat zo’n vreemd mysterie dat ik a) niet kon stoppen en b) het graag met u deel. Hoe de tekening ontstond, is te zien in de kleine tekeningetjes rechts. Begin met een achttienhoek en loop daardoorheen met stapjes van drie (roze), vier (blauw), vijf (groen), zes (rood), zeven (geel), acht (lichtpaars) of negen (grijs). Wanneer dit één ster oplevert en wanneer meerdere is leuk om over na te denken, maar niet het mysterie. Dat gaat over de punten waar een kleur zichzelf tegenkomt. Deze treden op in ringen van achttien punten. Vier ringen voor blauw, vijf voor groen, zes voor rood enzovoort, ook dat is gevoelsmatig nog logisch. Wat me verbijsterde is dat…

Toen farao Thoetmosis I rond 1500 v. Chr. de Egyptische troon besteeg, kreeg zijn architect Ineni de opdracht om een speciaal graf te bouwen. Het moest in het diepste geheim in een afgelegen dal uitgehouwen worden en mocht niet van buitenaf te zien zijn. 1700 jaar lang hadden de farao’s zich laten begraven in monumentale graven die hun grootsheid tentoon moesten spreiden. De monumenten, en vooral de piramides, trokken echter massaal grafrovers aan, dus de farao’s besloten van tactiek te veranderen: de graftomben moesten zo onopvallend mogelijk aangelegd worden. Architect Ineni voerde het bevel van Thoetmosis I trouw uit. ‘Alleen ik zag toe op de bouw van het rotsgraf van Zijne Majesteit. Niemand zag of hoorde iets,’ kerfde hij in de wand van het graf. Thoetmosis I werd de eerste…

Reactiemogelijkheden creëren wanorde 1 De mate van wanorde neemt toe met het aantal reactiemogelijkheden. Twee gassen in elk een kist vormen een ordelijk systeem, maar open de deur ertussen en de gassen reageren met elkaar en nemen meer toestanden aan: de entropie neemt toe. Het jonge heelal is nog ordelijk 2 Na de oerknal was het heelal een heet plasma met een gelijkmatige temperatuur en dichtheid. Zoals met het voorbeeld van de twee gassen in elk een kist had de materie weinig mogelijkheden om te reageren, en was de entropie dus gering. Elementen maken er een potje van 3 De eerste 200 miljoen jaar bestond materie vooral uit waterstof. Maar toen de eerste sterren ontbrandden, begonnen er processen die alle nu bekende elementen creëerden en dus veel meer toestanden van…

Messen van het beste staal met de scherpste slijpwijze. Japanse Santoku messenset Rust je keuken uit met deze geweldige nieuwe messenset voor vele uren kookplezier. Beide mesbladen zijn gecoat met een sterke titanium coating, waardoor de messen gemakkelijk en precies snijden. In combinatie met de donkerhouten handgreep geeft het titanium de messen bovendien een elegante, matzwarte uitstraling. De set bevat twee superscherpe messen: een koksmes van 30 cm, dat perfect is voor hakken en snijden, en het fileermes van 26 cm voor het fijnere werk. Ideaal voor thuisgebruik, en met hun prachtige vorm sieren ze het interieur van elke keuken. De Japanse Santoku messenset ontvang je nu gratis bij een jaarabonnement (12_nummers) op Wetenschap in Beeld! Voor slechts € 59,95 (i.p.v. € 83,40) krijg je elke maand het magazine thuisbezorgd…

Astronauten trainen in Florida →De Aquarius Reef Base, op 19 meter diepte bij de Florida Keys in de VS, werd in 1986 in gebruik genomen en is nu de enige onderwaterhabitat voor onderzoek. De basis is zo groot als een bus en is uitgerust met wifi, airconditioning, een keuken en zes slaapplaatsen. Zeker 120 onderzoeksmissies hebben de Aquarius Reef Base bezocht, die onder andere gebruikt wordt voor het testen van nieuwe technologie, marien biologisch onderzoek en astronautentraining. In 2021 bereidden NASA-astronauten zich op de basis voor op een verblijf in de krappe, geïsoleerde ruimtevaartuigen. Onderzoeksstation klaar in 2025 →Fabien Cousteau, de kleinzoon van de bekende oceaanvorser Jacques Cousteau, wil een onderwaterlaboratorium van 345 m2 bouwen dat in 2025 klaar moet zijn. Proteus, zoals het onderzoeksstation genoemd is, zal plaats bieden…

1 Hiv-medicijn geeft ernstige huiduitslag Nevirapine en efavirenz zijn geneesmiddelen tegen hiv. Vrouwen hebben bijna vijf keer zo veel kans op ernstige huiduitslag door de medicijnen, waarschijnlijk omdat vrouwen over het algemeen een sterkere immuunrespons hebben dan mannen. 2 Krampmiddel vernietigt de lever Carbamazepine werkt bij kramp en wordt onder meer gebruikt bij epileptische aanvallen. Ruim 70 procent van de patiënten die er leverfalen van krijgen, zijn vrouwen – hun lever doet er langer over om het medicijn af te breken. 3 Hartmedicijn stopt het hart Het medicijn digoxine helpt tegen hartritmestoornissen, maar analyses tonen aan dat vrouwen er juist meer risico door lopen om aan hartfalen te sterven. Dit geldt niet voor mannen. Het hartritme van mannen en vrouwen verschilt dan ook.…

HEELAL Elke seconde wordt de aarde bestookt met miljoenen meteoroïden. De meeste zijn echter kleiner dan zandkorrels en verbranden in de atmosfeer voordat ze de bodem bereiken. De meteoroïden razen door de atmosfeer met 30 tot 70 km/s, maar door botsingen met de steeds dichter opeengepakte luchtmoleculen vertragen ze. Dergelijke botsingen veroorzaken een wrijvingsweerstand die meteorieten verhit en hun buitenste lagen erafrukt in een explosief proces dat ablatie wordt genoemd. Doordat hun oppervlak vervliegt, krimpen de meteoroïden. De vrijgekomen hitte en gassen vormen een gloeiend plasma dat lichtsporen in de lucht achterlaat. Afhankelijk van de grootte van de meteoroïden is het licht te zien als vallende sterren of als vuurbollen die langere tijd feller stralen. Hoewel ze in de atmosfeer verbranden, verdwijnen meteoroïden niet helemaal. Zodra de gassen afkoelen, vormen…

ZIEKTEN De pokken waren een van de dodelijkste virusziekten in de geschiedenis: naar schatting overleed circa 30 procent van de mensen die besmet raakten eraan. Daarom werd er in 1959 een wereldwijd vaccinatieprogramma gestart, en in 1980 verklaarde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) de wereld pokkenvrij. Maar nu verspreidt zich een soortgelijk virus: apenpokken. Net als pokken behoren apenpokken tot de pokkenvirusfamilie. Er is een nieuw vaccin tegen apenpokken ontwikkeld, Jynneos, maar er is meer vraag dan aanbod, en daarom is er voorgesteld om het oude pokkenvaccin ook in te zetten. Beide vaccins bevatten een pokkenvirus, het vacciniavirus, dat gewoonlijk runderen besmet. Het virus wordt gebruikt omdat het vrijwel onschadelijk is voor de mens, maar wel het immuunsysteem stimuleert om antistoffen aan te maken tegen pokkenvirussen in het algemeen algemeen. De antistoffen…

Op dit moment verschijnt een van de helderste sterrenhopen van de Melkweg, de bolhoop Messier 3, aan de hemel. Samen met de andere bolhopen is deze gevormd in de prille Melkweg, toen er heel veel waterstofgas in het heelal aanwezig was. Naarmate de waterstof in de Melkweg werd opgebruikt, stopte ook de vorming van bolhopen. Sindsdien hebben de meeste zich ontwikkeld tot platte spiraalstelsels, en we kennen slechts zo’n 250 bolhopen in de Melkweg. Messier 3 is naar schatting 8 à 11,4 miljard jaar oud en bestaat vooral uit zeer oude rode sterren. Messier 3 bevindt zich op 33.900 lichtjaar van de aarde. Ter vergelijking: de Melkweg heeft een diameter van 100.000 lichtjaar. In het donker zonder te veel lichtvervuiling is de hoop met het blote oog te zien, maar…

De oplossing voor slecht zicht De bril is een van de eenvoudigste hulpmiddelen uit de geneeskunde en heeft een geschiedenis die eeuwen teruggaat. 1 In welke eeuw beschreef Roger Bacon een soort bril? A) 11e eeuwB) 13e eeuwC) 15e eeuwD) 17e eeuw 2 In welk land is de bril waarschijnlijk uitgevonden? A) DuitslandB) FrankrijkC) PortugalD) Italië 3 Wat is een pincenez? A) Een bril met een neusklemB) Een bril zonder sterkteC) Een bril met één glasD) Een bril met rookglazen 4 Wie geldt als uitvinder van de bifocale bril? A) Leonardo da VinciB) Charles BabbageC) Benjamin FranklinD) Steve Wozniak Kraak de code blz. 94 LOGICA JUIST ANTWOORD: D. De logica zit ’m niet in de wijzerplaten. De wijzers geven samen steeds de som 14. De kleine wijzer moet dus op…

Ingenieurs gaan de boosterraket testen die ze gaan gebruiken voor een toekomstige SLS-raket van NASA. De krachtigste raket ooit bestaat uit een hoofdraket en een bovenste trap die vloeibare brandstof gebruiken, plus twee boosters die draaien op vaste raketbrandstof. De boosters branden de eerste 126 seconden en geven de raket extra stuwkracht tijdens de lancering. De eerste onbemande SLS-raket vertrok dit jaar. Hij zal in 2024 zijn eerste bemande missie maken en het jaar daarop mensen naar de maan brengen.…

NATUUR Tot voor kort waren experts het erover eens dat er ruim 6000 verschillende mineralen bestaan op aarde. Maar dat aantal is dankzij een nieuwe ontdekking gestegen naar 10.556 mineraalsoorten. Mineralen kunnen namelijk via verschillende processen ontstaan – fysisch, chemisch en biologisch. En dat kan in de wereldgeschiedenis van 4,5 miljard jaar op verschillende manieren zijn gebeurd. Door de mineralen te groeperen op proces en tijdstip van ontstaan, kunnen de onderzoekers beter begrijpen waarom de aarde van sommige mineralen meer heeft dan andere planeten. De onderzoekers kwamen erachter dat mineralen op 57 verschillende manieren ontstaan. Bijvoorbeeld door lava, radioactief verval, extreme druk, bliksem-of meteorietinslag of door urine met uitwerpselen. ‘Elk van deze (mineralen, red.) is een tijdmachine die de geschiedenis van de aarde beter kan beschrijven dan wat dan ook,’…

OORLOGSTECHNOLOGIE De dreiging van een kernoorlog was wel het grootst sinds de Koude Oorlog. Daarom heeft een team van Amerikaanse wetenschappers bestudeerd wat er zou gebeuren als de negen kernmachten op aarde kernraketten op ons zouden laten neerregenen. En het scenario is zo somber als je je maar kunt voorstellen. Behalve de directe schade van de explosies en de latere gezondheidseffecten van de radioactieve neerslag, zou een bombardement tot gevolg hebben dat kolossale hoeveelheden roet en rook in de bovenste atmosfeer worden gepompt. Dit zou het zonlicht blokkeren en binnen een maand een wereldwijde temperatuurdaling van 7,2 °C teweegbrengen. Daarbij houden niet veel gewassen het vol. De oceanen zouden nog sterker lijden onder de nasleep van een kernoorlog, die de wereld nog eeuwen kan beïnvloeden. En mogelijk zou de aarde…

ONTDEKKING VAN TOETANCHAMONS GRAF 100 jaar Met bonkend hart staat Howard Carter voor een deur die 3000 jaar niet open is geweest. Het is 26 november 1922. Zeven jaar kamde de Britse archeoloog nauwgezet het woestijnzand van de Vallei der Koningen uit, bevangen door het idee om de tombe van de farao Toetanchamon te vinden. Er waren al eerder bewijzen gevonden dat de koning hier lag begraven – zoals een keramieken beker met zijn naam erop – en nu heeft Carter zelf eindelijk gevonden waar hij zo vastberaden naar gezocht heeft. Hoopt hij. Onder een berg puin vond Carter een trap die naar een dichtgemetselde deur onder de grond leidt. Hier staat hij nu met zijn beitel, terwijl hij nauwelijks adem durft te halen. Hij begint in te hakken op…

DER SPIEGEL Grafdeur is dichtgemetseld 1 Onder het puin vond Carter een trap die naar een ondergrondse gang met een dichtgemetselde deur leidde. De deur was versierd met hiërogliefen en stempels met de naam van de vrijwel onbekende farao. Troon overleeft grafroof 2 Toen Carter in de voorkamer kwam, ontdekte hij dat er in de oudheid grafrovers aan het werk waren geweest. Die hadden alles doorzocht, maar de inhoud verbazend intact gelaten, inclusief de vergulde troon en het bed met koeienkoppen. Voorraden gaan mee op reis 3 In de zijkamer vond Carter parfum en potten met etenswaren en rode wijn. Toetanchamon kreeg ook vruchten en zaden mee in de dood, waarmee de Egyptenaren koorts en pijn bestreden, vermoedelijk omdat de farao aan malaria leed. Mummies geven familietragedie prijs 4 De…

Als een marcherend leger trekken elk jaar duizenden spinkrabben over de zeebodem naar de Australische kust. De drang om te migreren is zo sterk dat ze kriskras over elkaar heen kruipen. Als de krabben aankomen, werpen velen hun schild af. Terwijl het nieuwe schild uithardt, zijn ze kwetsbaar, dus samen zijn ze beter beschermd tegen roofdieren. Ook is het een uitstekende kans om een partner te vinden, maar omdat mannetjes niet kunnen paren terwijl het schild nog aan de zachte kant is, blijft de reden voor de trek onduidelijk.…

Zwarte gaten rommelen wat aan 1 Zwarte gaten verpakken de meeste chaos in het kleinste volume. Het superzware zwarte gat in de Melkweg bevat alleen al meer entropie dan het gehele jonge heelal. In totaal hebben zwarte gaten een entropie van 10104 mogelijke toestanden. Donkere energie vergroot de chaos 2 Volgens de kosmologie zit het heelal vol afstotende donkere energie die de samentrekking van de zwaartekracht tegenwerkt en het heelal sneller doet uitdijen. Donkere energie brengt een enorme entropie van 10124 mogelijke toestanden teweeg. Leven gaat alle grenzen te buiten 3 Wanneer de bouwstenen van het leven, zoals koolstof en waterstof, complexe biomoleculen vormen, kunnen ze tal van reacties uitvoeren die in de anorganische chemie niet mogelijk zijn. Volgens een nieuwe theorie brengt het leven een entropie van wel 10238…

Kom was 100.000 jaar bevroren 1 In het Canadese deel van de Beaufortzee heeft het gebied tussen de kust en de rand van de diepzee de vorm van een kom. De zeebodem bestaat uit modder, die bevroren is sinds het begin van de laatste ijstijd, meer dan 100.000 jaar geleden. Grondwater smelt weg 2 Vanaf het land stroomt grondwater 200 kilometer door de kom en het welt op aan de rand van de diepzee. Het water is net boven het vriespunt, waardoor de modder op de zeebodem smelt, maar het bevriest zelf als het op zeewater van -1,5 °C stuit. IJspieken en diepe troggen ontstaan 3 Waar grondwater opwelt en bevriest, vormen zich kleine pieken, pingo’s genoemd. Elders smelten blokken ijs onder de zeebodem, waardoor kuilen tot 20 meter diep…

Begin juli 2014 komt Fabien Cousteau uit de golven bij de Florida Keys na 31 dagen in een krappe buis op de bodem van de oceaan te hebben doorgebracht. Geen enkele onderzoeker heeft ooit zo lang onder water geleefd. Maar de onderwatermissie is nog maar een voorproefje van wat de Franse duiker en milieuactivist in petto heeft. Als het aan Cousteau ligt, komt er ver onder de zeespiegel een tegenhanger van het Internationale Ruimtestation (ISS), die in 2025 klaar is voor bewoning. De plannen voor de Proteus, zoals hij dit onderzoeksstation noemt, worden dit jaar voltooid. In de jaren hierna zal het station 18 meter diep in zee bij Curaçao in de Caribische Zee gebouwd worden. Het doel is een permanent bewoonde onderwaterbasis te creëren waar onderzoekers de zee intensief…

1 Moon pool geeft toegang De onderzoekers hebben toegang tot de zee via een open watergang die de moon pool genoemd wordt. De doorgang ontstaat net zoals wanneer je een glas in een bak water drukt met de bodem naar boven: de lucht verzamelt zich in het glas en houdt het water buiten. 2 Tuinbouw levert voedsel Modules aan de buitenkant bevatten laboratoria, slaapkamers, een eerstehulppost en zelfs een zogeheten hydroponische kwekerij waar de bewoners groenten kunnen verbouwen. Planten worden hier in water gekweekt. 3 Onderzeeërs meren aan in garage De onderwaterbasis moet uitbreidbaar worden met een soort dok of ‘garage’. Bemande en onbemande onderzeeërs kunnen hier aanleggen om mensen aan boord te laten, gerepareerd te worden of hun accu op te laden. 4 Basis met vijf poten De Proteus krijgt vijf poten die…

1 Joy Buolamwini van MIT en jij ontdekten dat AI het best is in het identificeren van blanke mannen. Hoe kwam je daarop uit? Joy Buolamwini maakte een uitgebreid overzicht van een aantal commerciële oplossingen voor gezichtsherkenning. Meer bepaald keek ze naar zogeheten geslachtsherkennings-API’s – programma’s die iemand via een foto als mannelijk of vrouwelijk bestempelen. En het was duidelijk dat donkere vrouwen veel vaker het verkeerde geslacht toegewezen kregen, vergeleken met blanke mannen. Voor mannen was het foutenpercentage bijna 0 procent. 2 Bevoordeelt AI vaker blanke mannen? Technologie weerspiegelt de mensen die haar maken en de maatschappij waarin ze bestaat. Vrouwen en minderheden zijn zeldzaam in de IT en worden als groep overal ter wereld nog steeds onderdrukt, dus is het ook te verwachten dat kunstmatige intelligentie blanke mannen bevoordeelt.…

Rond de 30 jaar terug hadden astronomen geen idee of er planeten waren rond andere sterren dan de zon – maar een gloednieuwe generatie telescopen heeft ze veel wijzer gemaakt. In 2022 is het aantal bekende exoplaneten 5000, en nu denken onderzoekers dat er rond de meeste sterren aan de hemel planeten draaien. Het zoeken naar leven richt zich uiteraard op planeten die omstandigheden kunnen hebben zoals op aarde. De beste kandidaten zijn daarom te vinden bij de rotsplaneten en zogeheten superaardes, die tot tien maal zo zwaar kunnen zijn als onze eigen planeet. Bovendien moeten exoplaneten op een geschikte afstand van hun ster staan, zodat de temperatuur vloeibaar water op het oppervlak toelaat. Tot nu toe zijn er 21 rotsplaneten en 38 superaardes bekend die aan deze eis voldoen.…

LICHAAM Kramp ontstaat als een gespannen spier op slot gaat. Kramp is vaak erg pijnlijk en kan van een paar seconden tot enkele minuten duren. De onderliggende oorzaak van kramp is niet bekend, maar er lijkt chaos te zijn in de communicatie tussen de hersenen en de spier of tussen de zenuwsignalen die door de spier lopen. Als de kramp toeslaat, kun je de spier het beste dwingen te ontspannen door hem te rekken en masseren. Koelen met een ijskompres kan de kramp ook stoppen en de pijn verzachten. Enkele factoren verhogen het risico op kramp. We worden kwetsbaarder met de jaren, maar ook door een slechte conditie en uitdroging. Aan de andere kant kunnen ook jonge, fitte sporters bij overbelasting spierkrampen krijgen – vooral als het lichaam transpireert en…

LICHAAM Volgens de wetenschap is het een fabeltje dat seks de avond voor een wedstrijd slecht is voor je sportprestaties, zo blijkt uit onderzoeken. In 2021 onderzochten wetenschappers uit de VS acht sporters een aantal keer, die de avond voor de metingen seks hadden, aan yoga deden of zich koest hielden. ’s Ochtends werden hun prestaties getest met oefeningen in sprongkracht, uithoudingsvermogen, grijpkracht en reactietijd. Wat de sporter de vorige avond had gedaan, bleek niets uit te maken. Seksuele onthouding om je sportprestaties te verbeteren is dus een kwestie van bijgeloof, zoals zo veel andere fabeltjes die welig tieren in de sportwereld. Wel is uit de metingen gebleken dat seks een zeer effectief middel tegen een hoge bloeddruk is. VOETBAL ZIT VOL BIJGELOOF A Cristiano Ronaldo wil als laatste uit…

PREHISTORISCHE DIEREN Een vreemd zacht schepsel dat ruim een half miljard jaar terug in zee ronddobberde, lijkt het vroegste voorbeeld te zijn dat we hebben van een gewerveld dier. Dit concludeert een nieuwe studie in het tijdschrift Science. Een gewervelde heeft een ruggengraat. Dat geldt voor vissen, vogels, reptielen, amfibieën en zoogdieren – en dus ook voor mensen. Een voorbeeld van ongewervelden zijn insecten. Het waterwezen wordt yunnanozoan genoemd, naar de provincie Yunnan in China, waar veel fossielen zijn gevonden. Het wezen dreef rond in zee tijdens het vroege cambrium, zo’n 518 miljoen jaar geleden. In die periode, ook been kend als de Cambrische explosie, ontstond een groot aantal meercellige organismen, en het leven op aarde explodeerde in veel zijdigheid. Het was voor wetenschappers moeilijk om de oorsprong van gewervelde…

RUIMTEVAART Ruimtesondes en rovers onderzoeken Mars vanaf het oppervlak en vanuit de ruimte. Nu wil een team van de universiteit van Arizona de luchtlaag ertussen onderzoeken. ‘Er ligt een belangrijke planetaire grenslaag in de eerste paar kilometer boven het oppervlak,’ aldus NASA-wetenschapper Alexandre Kling, die lid is van het onderzoeksteam. ‘Hier vindt de volledige interactie tussen het oppervlak en de atmosfeer plaats. Hier verzamelt het stof zich dat in de atmosfeer terechtkomt, hier mengen sporengassen zich, en hier ontstaan atmosferische bewegingen door berg-en dalstromen. Maar we hebben er bijna geen gegevens over,’ gaat hij verder. Deze gegevens moeten verzameld worden door een zweefvliegtuig, als het aan Kling en zijn team ligt. De ijle atmosfeer maakt het moeilijk om op Mars in de lucht te blijven. Een drone van NASA beweegt…

Grootvader trouwde met zijn dochter Toetanchamons grootvader, Amenhotep III, had twee zonen bij zijn eerste vrouw, koningin Teje. De eerste stierf jong, waarna Achnaton de troon erfde. Amenhotep III was ook getrouwd met Sitamun, dochter van hem en Teje. Vader kreeg zoon met zijn zus Al jong trouwde Achnaton met Nefertiti en ze kregen zes dochters. Omdat Nefertiti geen jongens baarde, trouwde Achnaton met een van zijn zussen, bekend als de mummie ‘Jongere Dame’, waarna ze samen Toetanchamon kregen. Toetanchamon trouwde met zijn halfzus Achnaton en Nefertiti kregen een dochter, Anchesenamon. Toetanchamon trouwde met zijn halfzus en het stel kreeg twee kinderen, die beide bij de geboorte stierven, waarschijnlijk door inteelt. De foetussen waren vijf en zeven maanden oud.…

Dodenrijk van de farao met de hand uitgehouwen Met alleen koperen beitels slaagden de arbeiders van Seti I erin om 174 meter diep in de berg te komen. Kleine olielampen waren hun enige lichtbron in de stoffige, hete duisternis. Er zat zout in de olie tegen het walmen. BRIDGEMAN 1 Met beitels hakten de werklui zich een weg door de rots. Daarna kwam er een andere ploeg om de muren glad te maken met slijpsteen en ze te pleisteren met gips. 2 Tekenaars schetsten hiërogliefen en figuren in het rood. Als ze goedgekeurd waren, werden ze overgetrokken met zwart. 3 Met een olielamp in de ene hand en een penseel in de andere beschilderden tekenaars de muren met bezweringen en aanwijzingen voor de farao in het dodenrijk. 4 De laatste…

Volgens natuurkundigen neemt de mate van chaos steevast toe met de tijd. Dus kunnen ze ook het einde van het heelal voorspellen – uiteindelijk zal alles een kille, levenloze gassoep zijn. Maar wat het leven op aarde betreft nam de chaos juist af, waarbij er steeds meer geordende levensvormen kwamen – van eenvoudige moleculen tot zeer complexe dieren en mensen. Maar kan het leven een wet die voor alles in het heelal geldt, overtreden? De mate van wanorde in een fysisch systeem wordt berekend uit het aantal mogelijke toestanden waarin het systeem kan verkeren. Hoe meer toestanden, hoe groter de wanorde of entropie. Tot nu toe hebben natuurkundigen bij de berekening van de totale entropie van het heelal geen rekening gehouden met leven, omdat het aantal deeltjes van het leven…

Gebouwen schuiven in zee Als de permafrost smelt, is de grond niet meer zo hard. Tegelijk verdwijnt het zee-ijs, dat de golven afremt als het waait. Door die twee effecten bij elkaar vreet de zee het land weg en worden de kustplaatsen rond de Noordpool bedreigd. Buizen voor verwarming beginnen te slingeren Op veel plaatsen rond de Noordpool was het vroeger duur en bijna onmogelijk om bijvoorbeeld verwarmingsbuizen in te graven. Daarom stonden de pijpen in geïsoleerde geulen op poten. Maar nu de permafrost smelt, zakken ze weg. Bruggen gaan door de knieën Bruggen zijn zwaar en hebben een stevige fundering nodig, maar ontdooiende permafrost maakt de grond zacht als boter. Tegelijk komt er veel smeltwater vrij, wat leidt tot overstromingen, die de al verzwakte bruggen verder onder druk zetten.…

Op 40 lichtjaar afstand, in de richting van het sterrenbeeld Waterman, staat een rode dwergster. Hij werd in 2000 ontdekt, en leek niet interessanter dan honderden miljarden andere sterren van hetzelfde type die we in de Melkweg vinden. Maar dat veranderde in 2015, toen er rond de ster drie planeetjes ter grootte van de aarde bleken te draaien. En in de volgende jaren verschenen er nog vier. Het vreemde zonnestelsel is bijzonder, niet alleen omdat alle zeven planeten rotsplaneten zijn zoals onze aarde, maar ook omdat verschillende ervan draaien op een afstand van de ster waarbij het in principe mogelijk is dat leven er gedijt. Daarom willen astronomen ze graag meer in detail bestuderen – en nu krijgen ze de kans daartoe. Met de nieuwe James Webb Large Space Telescope…

1 Grotere spiegel geeft scherpere beelden De resolutie van de beelden van ruimtetelescopen hangt af van de grootte van hun spiegels. Over de grootte van de spiegel van de LUVOIR is nog niets beslist, maar hij wordt waarschijnlijk 1-2 meter groter dan die van de Webb. 2 Coronagraaf verduistert de ster Het zwakke licht van een exoplaneet wordt snel overstemd door de veel fellere straling van de ster. De LUVOIR krijgt een coronagraaf: een instrument dat sterrenlicht tegenhoudt, zodat de planeet veel beter te zien is. 3 Breed spectrum vindt meer stoffen De Hubble-telescoop vangt vooral licht in het zichtbare bereik, terwijl de Webb infrarood licht waarneemt. De LUVOIR zal ultraviolet, zichtbaar en infrarood licht kunnen zien en dus meer stoffen in de atmosfeer van exoplaneten opsporen.…

NATUURKUNDE In de halve finale van het EK 2021 tussen Denemarken en Engeland viel het enige doelpunt van het hele toernooi dat uit een vrije trap werd gescoord. Na een half uur in de eerste helft krulde Mikkel Damsgaard de bal over de Engelse muur. Ondanks zijn snelheid dook die onder de lat en achter doelman Jordan Pickford. Voetballers trainen uren en uren om te leren hoe ze de bal langs of over een muur kunnen krullen. Het is de enige manier om te scoren als het muurtje de rechte weg van bal naar doel volledig blokkeert. De reden dat dit kan is het zogeheten magnuseffect, dat ervoor zorgt dat de bal in de lucht van richting verandert. Voor het magnuseffect moet de bal om zijn eigen as draaien. En…

Een gigantisch gedrocht met een mond vol met slagersmessen, dat alle uithoeken van de zeeën afspeurde in zijn eeuwige zoektocht naar een vers stukje vlees. Zo zou je de grootste haai aller tijden, de megalodon, kunnen beschrijven. De grote oerhaai was namelijk tot 18 meter lang en kon maar liefst 50 ton wegen, wat overeenkomt met het gewicht van 18 volwassen mannetjesolifanten. En om de perfecte killerhaai te zijn, had de megalodon een gigantische bek met honderden tanden die elke prooi aan flarden kon scheuren. Enorm gebit en sterke beet Omdat het lichaam van haaien vooral uit afbreekbaar kraakbeen bestaat, zijn er weinig goed bewaarde overblijfselen van een megalodon gevonden. De rugwervels en tanden zijn echter overal ter wereld opgedoken, en vooral de tanden getuigen van de grootte en het…

De planetoïde Pallas is het op twee na grootste object in de planetoïdengordel en de tweede die werd ontdekt, vandaar haar officiële naam ‘2 Pallas’. De Duitse astronoom Wilhelm Olbers ontdekte de planetoïde, die werd genoemd naar de Griekse godin van de wijsheid, Pallas Athene, op 28 maart 1802. Pallas is nu in oppositie, wat betekent dat de planetoïde in lijn met de aarde en de zon staat, en maximaal dicht bij ons is in zijn baan – met een afstand tot de aarde van slechts zo’n 210 miljoen kilometer. Pallas heeft een diameter van ruim 500 kilometer en bestaat uit gesteenten die ook voorkomen in een zeldzaam type meteoriet, koolstofchondriet. Die bevat bolletjes materiaal die zich hebben verzameld rond het sterrenstof waaruit het zonnestelsel is gevormd. ZELF ZIEN ZOGA…