Inhoudsopgave van Editie 11 - 2022 - Wetenschap in Beeld

Mijn vriend C ken ik 23 jaar. Lief en leed hebben we gedeeld, maar toch vertelde hij laatst iets wat ik niet van hem wist: hij kan geen dingen voor zich zien in zijn hoofd, een conditie bekend als aphantasia. Ik vond het extreem moeilijk te geloven. Hij is theoretisch natuurkundige, gespecialiseerd in exotische toestanden van extreem koude materie – iets wat je alleen in je fantasie kan zien. Maar nog afgezien daarvan: hoe kun je een boek lezen zonder de gebeurtenissen voor je te zien? Hoe kun je 17 + 6 uitrekenen zonder het voor je te zien op de getallenlijn?? Hoe kun je deze tekst lezen zonder wanhoop en onbegrip in mijn stem te horen??? Aan de andere kant: door mijn eigen reactie besefte ik dat ik mijn…

Al zo lang als de 28-jarige Britse journalist en auteur Lily Bailey zich herinneren kan, zijn er twee stemmen in haar hoofd: Lily’s eigen innerlijke stem en een nare, indringende stem die ze ‘Zij’ heeft gedoopt. ‘Zij’ is geen pretje om je hersenen mee te delen. Als een kwaaie sergeant op een militair trainingskamp deelt ze links en rechts bevelen uit, aan één stuk door. ‘Blijf de hartslagen en ademhalingen van je slapende zusje Ella tellen, of ze sterft!’ luidt een van de meest frequente stemmen voor Lily Bailey als kind. Later, in haar tienertijd, krijgt de nare kamergenote in haar schedel nog meer vat op Lily’s denken. Zoals ze zei in een interview met de Britse krant The Guardian in 2016: ‘Ik had de bizarre gedachten dat ik mensen…

Bloemen maken het bont – ze zijn zelfs kleurrijker dan wij kunnen waarnemen. Voor deze foto uit de wedstrijd Sony World Photography Awards werd de bloem beschenen met ultraviolet licht van een specifieke golflengte, waardoor ze er lichtgevend uitziet. Het verschijnsel heet fluorescentie en treedt op doordat de elektronen in de bloem de energie van het licht absorberen en een deel ervan weer uitstralen als licht van een langere golflengte. Wij kunnen bloemen normaal niet zien gloeien, maar bijen bijvoorbeeld wel.…

SERIE: Wat kwam ervan terecht? Wij geven het vervolg op de meest omstreden wetenschappelijke verhalen van de laatste jaren. IN HET KORT In 2018 werden de eerste genetisch gemodificeerde kinderen ooit geboren – de tweeling Lulu en Nana. De Chinese onderzoeker He Jiankui had het DNA van de meisjes gemodificeerd met de CRISPRtechnologie om hen immuun te maken voor hiv. Hij maakte zijn experiment kort daarna bekend en werd veroordeeld door wetenschappers wereldwijd. Er klonk geroezemoes in de zaal toen He Jiankui op het podium stond. Honderden topwetenschappers op het gebied van genetica en vruchtbaarheid waren bijeengekomen in Hongkong – en ze wisten dat er iets groots te gebeuren stond. Op die dag in november 2018 was He Jiankui nog een onbekende onderzoeker aan de Southern University of Science and…

WETENSCHAPPERS WILLEN DUIZENDEN ATOMEN MAKEN DIE WE NOG NIET KENNEN. DAAROM RADEN WE HET ARTIKEL AAN 〉 Ontdek hoe deeltjesfysici vreemde atomen maken in het lab. 〉 Begrijp hoe experimenten kunnen uitwijzen waarom het heelal niet leeg is. Eeuwenlang rommelden de middeleeuwse alchemisten met kolven en smeltkroezen in hun donkere laboratoria – onder meer in de hoop goud of levenselixers te kunnen maken. Hun opvolgers hebben vandaag de dag andere middelen ter beschikking. In hun enorme versnellers splitsen natuurkundigen elementen en bouwen ze er nieuwe atomen van – niet alleen goud, maar ook onbekende stoffen die veel meer waard zouden kunnen zijn. Het nieuwste instrument van deeltjesfysici is de machine FRIB, die de Michigan State University in de VS in het voorjaar van 2022 voltooid heeft. FRIB staat voor Facility…

KLIMAAT Fossiele brandstoffen als olie, steenkool en gas voorzien in meer dan 50 procent van de energiebehoefte voor de meeste landen in Europa. En voor Nederland is dat bijna 90 procent. Maar volgens een internationale onderzoeksgroep onder leiding van professor Mark Z. Jacobson zouden in 2050 alle 139 naties die cijfers van hun energiesector publiceren, 100 procent zelfvoorzienend kunnen zijn op het gebied van duurzame energie. De onderzoeksgroep rekent kernenergie, die een groot deel van de energiebehoefte in onder meer Zweden en Finland dekt, niet tot de hernieuwbare energie. Het is weliswaar geen fossiele brandstof, maar het kent andere problemen, zoals de verwijdering van kernafval. Hetzelfde geldt voor de verbranding van afval en biomassa, dat op zich CO2 -neutraal is. Maar verbranding geeft luchtvervuiling, en volgens wetenschappers moet in de…

Als je de motoren van een vliegtuig hoort, zijn dat geluidsgolven die zich als onzichtbare ringen verspreiden. Geluid bestaat uit drukgolven en dat wat wij horen als geluid, is de frequentie van die golven. Wanneer het vliegtuig zich voortbeweegt, dan worden de geluidsgolven voor het toestel samengeperst, want de geluidsbron nadert de net gemaakte golven weer. Dit resulteert in een hogere frequentie voor en een lagere frequentie achter het vliegtuig. De frequentie die geobserveerd wordt, hangt dus af van de geluidsbron en de observeerder. Dat verschijnsel wordt het effect genoemd, en dankzij dat effect kan een vliegtuig de geluidsbarrière doorbreken. Opeengeperste geluidsgolven vormen een muur Als het vliegtuig steeds sneller gaat, worden de geluidsgolven voor het vliegtuig steeds korter, waardoor de frequentie van het geluid hoger wordt. En als…

Nu bouwt Finland het eerste nucleaire kerkhof Al tientallen jaren hoopt kernafval zich op in tijdelijke depots wereldwijd. Maar nu heeft Finland een permanente oplossing gevonden: een wijdvertakt tunnelstelsel diep in de rotsbodem. NIEUWS Zwart gat groeit in recordtempo Zeeturbine kan helft van Japanse stroom leveren Reuma is veel eerder te vinden Q & A Hoe erg vervuilt een oorlog? Hoe groot was een prooi die T. rex kon doden? Wat is parodontose? Je plas kan het gras laten groeien In plaats van urine in zee te laten spoelen, waar onze plas het watermilieu vervuilt, willen onderzoekers het gouden vocht nu hergebruiken als mest. Materie klontert samen in het heelal Volgens theorieën is alle materie gelijkelijk over het heelal verdeeld, maar nieuwe observaties weerleggen dat. Dat plaatst vraagtekens bij de…

Wat we aan de hemel zien, hangt af van de gezichtshoek. Dit geldt ook voor de NGC 4496A (onder) en NGC 4496B, twee sterrenstelsels die vlak naast elkaar staan op de Hubble-foto. Maar in feite is het achterste ruim vier keer zo ver weg. Astronomen hebben geluk dat de stelsels zich in deze positie bevinden. Door te meten hoe het licht van het achterste stelsel wordt beïnvloed als het het voorste passeert, kunnen ze de verdeling van stof in het stelsel in kaart brengen en de afstanden in het heelal nauwkeuriger berekenen.…

DIEREN Toen een jonge goudzoeker in de legendarische Klondike in Canada met de schep van zijn frontlader plotseling op een hard voorwerp stuitte, moest hij zijn baas erbij halen. In de modder zag hij de contouren van een bevroren wolharige mammoet – een vrijwel compleet jong met huid, haar en al. Paleontoloog dr. Grant Zazula sprak op CBC News van ‘de belangrijkste ontdekking op paleontologisch gebied in Noord-Amerika’. Hij werkt voor de regering van de Yukon in het noordwesten van Canada, een van de drie territoria van het land. En een half uur nadat de schep van de voorlader het ijstijddier geraakt had, ontving hij al een foto van het mammoet-jong, vermoedelijk een vrouwtje. ‘Ze heeft een slurf. Ze heeft een staart. Ze heeft piepkleine oortjes. Ze heeft het kleine…

GENEESKUNDE Overdag trekken ze zich terug in je haarzakjes en talg-klieren, waar ze zich tegoed doen aan dode huidcellen en vet. Maar als het donker wordt komen ze in groten getale uit hun schuilplaats tevoorschijn en hebben ze seks op je voorhoofd en zelfs het puntje van je neus. Het klinkt misschien als een griezel-film, maar het is de keiharde werkelijkheid. Zo’n 90 procent van de wereldbevolking is gastheer van de haarfollikelmijt Demodex folliculorum, die zijn hele leven op ons gezicht doorbrengt. En nu hebben wetenschappers voor het eerst het erfelijk materiaal onder-zocht van het 0,4 millimeter lange schepseltje en ontdekt dat de mijt via kleine genetische veranderingen, die nog nooit bij soortgelijke dieren zijn waargenomen, aan het versmelten is met de mens. In het nieuwe onderzoek bekeken de wetenschappers…

Je stad is volledig veranderd. We schrijven 2050, en je zit uit het raam te kijken. Tussen de gebouwen liggen vennetjes en meren. Het lawaai van het verkeer dat ooit de straten vulde, is verstomd. En de buitenwijken in de verte hebben plaatsgemaakt voor bos. Je mag best een traantje wegpinken om het verlies van je ouderlijk huis, maar het had echt niet anders gekund. Zo zal de werkelijkheid er over een paar decennia mogelijk uitzien voor een groot deel van de wereldbevolking. Vandaag de dag woont 55 procent van de 8 miljard aard-bewoners in de stad. In 2050 zal dat volgens de VN 68 procent zijn – en zullen steden 2,5 miljard meer inwoners huisvesten dan nu. Dat stelt ons voor uitdagingen, omdat de levensomstandigheden in de steden verslechteren…

Terwijl het nijlpaard dommelt in het water, doen de ossenpikkers hun werk. De vogels zijn gasten die op de zak van hun gastheer teren, maar hem ook een handje helpen. De ossenpikkers hebben een niche gevonden als de schoonheidsspecialisten van de savanne, die de grote zoogdieren vrij van parasieten houden. Maar ze lusten ook voedselrijk bloed en pikken graag in open wonden, zodat het langer duurt voor ze genezen zijn. Dus al zijn ze zelf ook een soort parasieten, toch leveren ze hun gastheer voordeel op.…

Een vuilniswagenarriveertbij een sorteerinstallatie aan de rand van de Finse hoofdstad Helsinki. Het afval wordt op een transportband gestort, naar de sorteersectie gebracht en daar op materiaal gescheiden. Dit wordt doorgaans gedaan door mensen met handschoenen en maskers, maar in deze sorteerfabriek door robots. Met bliksemsnelle bewegingen pakken de grijpers metaal, hout en beton op van de transportband en laten ze die in de juiste sorteerbakken vallen. De volautomatische sorteerinstallatie, die begin 2022 is geopend, laat zien hoe robots ons kunnen helpen afval snel te scheiden, ten behoeve van het klimaat. Hoewel de recycling van kunststoffen, hout en beton bijvoorbeeld de afgelopen jaren verdrievoudigd is, belandt nog te veel afval in Europa op stortplaatsen of in de verbrandingsoven. Maar Finse robots, zelfrijdende vuilniswagens en ondergrondse buizen schieten ons nu te…

DAAROM RADEN WE HET ARTIKEL AAN: 〉 Ontdek hoe wetenschappers genetische immuniteit tegen hiv willen kopiëren. 〉 Kom alles te weten over nieuwe, nog gevaarlijkere varianten van hiv. Adam Castillejo was 23 toen hij positief testte op hiv. Net als andere patiënten zou hij zijn hele leven behandeld moeten worden tegen de ziekte. Maar nu, op 42-jarige leeftijd, is Castillejo helemaal genezen. Castillejo’s succesverhaal begon met een tegenslag, toen er naast de infectie met hiv ook lymfeklierkanker bij hem werd vastgesteld. Maar uiteindelijk genas de stamcelbehandeling tegen kanker hem van hiv. Zijn stamceldonor had namelijk een unieke genetische mutatie, die het lichaam immuun maakt voor hiv. Castillejo, die weer helemaal gezond is, is een van de twee mensen ter wereld die genezen zijn van hiv – beiden via een stamceltransplantatie.…

Stel je een desolate woestenij voor. Onder je voeten liggen kilometers dikke ijslagen, en her en der spuiten geisers van honderden kilometers hoog vanuit diepe spleten de ruimte in. Er is geen atmosfeer waarin leven zou kunnen ademen, en nergens op de bodem zijn sporen van planten, bomen, meren, oceanen of andere verschijnselen die we hier op aarde met leven associëren. Zo zijn de omstandigheden op de maan Europa, die draait rond de grootste planeet van het zonnestelsel, Jupiter. Maar zou je een astronoom met gezond verstand vragen of hij of zij in dit desolate ijskoninkrijk naar leven zou zoeken, dan is het antwoord volmondig ‘ja’. ‘Europa is echt het bestuderen waard, omdat er twee keer zoveel water in de oceanen onder de ijskappen is als hier op aarde,’ legt…

HEELAL De droom van een kolonie op de maan komt dichterbij. Wetenschappers zijn erin geslaagd om planten te laten ont-kiemen in maanaarde die zowel voedsel als zuurstof kunnen leveren, en de komende jaren wordt er geboord naar water. Intussen werkt Nokia aan 4G op de maan. Maar waar komt de stroom vandaan? De Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA werkt eraan. Ze wil een kernreactor op 384.400 kilometer afstand van de aarde plaatsen – om precies te zijn: op de maan. De kerncentrale moet vóór 2030 al klaar zijn. We kunnen met zonnepanelen wel energie opwekken op de maan, wat nu al gebeurt voor de maanrovers, maar een maanbasis heeft heel veel energie nodig die continu en stabiel is. NASA heeft al drie ontwerpvoorstellen uitgekozen voor een zogeheten splijtings-reactor, die vóór 2030 klaar…

Blz. 32-35 DART ramt planetoïde uit koers Deze maand komen we te weten of we het einde der tijden kunnen afwenden. Blz. 36-39 Junosonde duikt naar ijsmaan toe Jupitermaan Europa geeft astronomen de beste kans op buitenaards leven. DART ramt planetoïde uit koers Momenteel zijn we weerloos als een grote planetoïde op de aarde afstevent, maar eind september zal de sonde DART een manoeuvre uitvoeren die ons ooit van de ondergang kan redden. De dinosauriërs moesten het aan den lijve ondervinden: 66 miljoen jaar geleden sloeg er een planetoïde van 10 kilometer doorsnee op de aarde in, en die veroorzaakte zoveel dood en verderf dat het leven gevaar liep. Driekwart van al het leven op aarde verdween en de inslag maakte een einde aan de heerschappij van de dinosauriërs. Een…

Als astronauten op de reis naar Mars gewond raken, moeten ze misschien een onderdeel in hun lichaam vervangen. Daarom test ESA een technologie om kunsthuid en -botten te printen. Dit stukje bot is geprint van menselijke stamcellen en bloedplasma, dat als voedende biologische inkt werkt. Een cement van calciumfosfaat, dat ook een groot deel van echte botten uitmaakt, vormt het raster waarop de stamcellen kunnen groeien. Ten slotte geeft een uit algen geëxtraheerde stof het bot extra stevigheid.…

200 JAAR VOOR DE DUIDING VAN DE HIËROGLIEFEN Op 14 september 1822 rond het middaguur vond in een huisje in de Parijse Rue de Mazarine een heus wonder plaats. Jean-François Champollion kon zijn ogen dan ook niet geloven. Hij was al vanaf de vroege ochtend aan het werk aan nieuwe inscripties uit Egypte, toen hij als bij toverslag het systeem van de ondoorgrondelijke hiërogliefen ontdekte. Hij had het raadsel, dat nog niemand ooit had kunnen verklaren, opgelost. Met al zijn notities en tekeningen stevig tegen zijn borst geklemd stormde Champollion het huis uit en rende het steeds nauwer wordende straatje in. Een paar honderd meter verderop bevond zich het Franse Instituut, waar Champollions oudere broer werkte. Jacques-Joseph Champollion maakte zich al een tijd zorgen om Jean-François, die dag en nacht…

DE MENS Vanaf 2010 werden er 10 jaar lang alleen meisjes geboren in het Poolse dorpje Miejsce Odrzańskie. Dit vreemde feit is niet onopgemerkt gebleven, maar deze geboortestatistiek is eigenlijk niet zo heel bijzonder. Er wonen nog geen 300 mensen in het dorp, en in het decennium zonder jongens kwamen er 12 meisjes ter wereld. De kans dat er een meisje geboren wordt uit een zwangerschap is 1/2, en voor twee meisjes op rij is dat (1/2)2 = 1/4. De kans op 12 meisjes is dus (1/2)12 = 1/4096, wat zeer onwaarschijnlijk lijkt. Maar als we even uitzoomen en kijken hoeveel dorpen en steden er zijn, is het waarschijnlijk niet de eerste keer. Volgens de database GeoNames bestaan er wereldwijd ca. 185.000 nederzettingen met meer dan 500 inwoners. Met een…

Beantwoord drie vragen met verschillende delen van je brein en puzzel het codewoord bij elkaar. GETALBEGRIP 1 Wat moet er op de plaats van het vraagteken komen te staan? VISUEEL INZICHT 2 Kun je dit trapezium in vier kleinere stukken snijden die elk dezelfde vorm hebben als het grote trapezium? S: Ja, met 4 rechte lijnen. P: Ja, met 5 rechte lijnen. O: Ja, met 6 rechte lijnen. R: Ja, met 7 rechte lijnen. T: Nee, dat is onmogelijk. LOGICA 3 Trek de logica door en verdeel de letters P – Q – R – S – T over de figuur. OPLOSSING Elke oplossing is een deel van het codewoord. Noteer dit codewoord hier: MEET WAT JE WEET Lees bij elke vraag zo min mogelijk aanwijzingen. PUBQUIZ Test je kennis…