Inhoudsopgave van Editie 12 - 2021 - Wetenschap in Beeld

Op kindertekeningen bestaan mensen vaak uit een paar cirkels met een stel harkjes eraan. Dat is niet eens zo gek bedacht, want in de allervroegste fase van het leven zijn we rond: een bolletje cellen zonder kop of staart. Vervolgens werken de cellen zich een slag in de rondte om wél kop en staart aan te leggen – een onder- en een bovenkant, en een voor- en achterkant. Maar hoe komen de cellen daar precies toe? Dit was lange tijd een van de grootste raadsels van de medische wetenschap. Maar nu hebben onderzoekers achterhaald welke krachten erbij in werking treden. Het is in wezen een kwestie van duwen, trekken en de boel aan elkaar lijmen. De kennis over de krachten die de deling van de cellen bevorderen of juist remmen,…

KANKER Als jij je graag tegoed doet aan champignons, dan is er goed nieuws. In een grote studie stellen de onderzoekers namelijk vast dat een regelmatige consumptie van paddenstoelen de kans op kanker aanzienlijk vermindert. Door de gegevens van 19.500 kankerpatiënten van 1966 tot 2020 te analyseren, ontdekten ze dat mensen die dagelijks zo’n 18 gram paddenstoelen consumeren, 45 procent minder kans hebben om kanker te krijgen. Het beschermende effect zou te danken zijn aan ergothioneïne, een aminozuur dat in eetbare paddenstoelen zit. Volgens de onderzoekers is de stof een goede antioxidant en celbeschermer, wat het spectaculaire resultaat vermoedelijk verklaart. Paddenstoelen als shiitake, oesterzwam en eikhaas bevatten veel ergothioneïne, maar ook gewone witte champignons hebben een effect. De onderzoekers keken ook naar kanker en ontdekten daarbij dat paddenstoeleneters een nog…

Kieuwen halen zuurstof uit het water Kieuwen helpen beenen kraakbeenvissen, schaaldieren en weekdieren zuurstof uit het water op te nemen via fijn vertakte, dunwandige en met bloed gevulde uitstulpingen. Kieuwen werken als een paar binnenstebuiten gekeerde longen. Ademende huid beperkt de grootte Sommige organismen ademen door de huid heen. Daarvoor moet een dier een groot oppervlak hebben in verhouding tot zijn volume, waarmee de grootte van bijvoorbeeld platwormen en rondwormen beperkt wordt. Longen zijn een voordeel op het land Reptielen, amfibieën, vogels en zoogdieren, waaronder walvissen, ademen door de longen. In de fijnste vertakkingen van de longen, de alveoli, komt zuurstof door zeer dunne membranen in het bloed en de rest van het lichaam terecht. Buizenstelsel verdeelt zuurstof Geleedpotigen op het land, zoals insectenlarven, ademen vaak door een systeem van…

Typefout verandert genetische code van tweelingen Als een cel zich deelt, wordt er een kopie van de genen gemaakt, maar die kan fouten bevatten: mutaties. Chromosomen kunnen ook breken tijdens de celdeling, en als ze zich verkeerd verzamelen, treden er genetische veranderingen op. Omgeving schakelt genen uit Stress, ziekte of slaaptekort kunnen genen uitschakelen door een methylgroep aan het gen te hechten. Deze zogeheten epigenetische verandering kan ertoe leiden dat de ene tweeling bijvoorbeeld autisme of schizofrenie ontwikkelt. Darmflora kan de ene tweeling ziek maken Bij de geboorte hebben tweelingen een vergelijkbare darmflora, maar door voeding en ziekte treden er verschillen op. De signaalstoffen van de bacterie beïnvloeden de genen en bepalen mede of een tweeling bijvoorbeeld kanker of obesitas ontwikkelt.…

NIEUWE SERIE 7 TECHNISCHE WONDERWERKEN Onze moderne wereld van bruggen, wolkenkrabbers en monstermachines zou niet bestaan zonder vreselijke tragedies en geniale invallen van knappe koppen. 1 WOLKEN KRABBER Burj Khalifa 2 RUIMTERAKET Saturnus V 3 (HANG) BRUG Akashi 4 GIGANTISCHE MOTOR Wärtsilä RT - flex 96C 5 ENERGIECENTRALE Drieklovendam 6 TUNNEL Gotthard - basistunnel 7 HOGESNELHEIDSTREIN Shanghai Maglev Op een avond in 1878 wordt de galerij van het Britse landgoed Cragside Manor in Northumberland op magische wijze verlicht door een elektrische lamp. De schilderijen aan de muur baden plotseling in wat daglicht lijkt, en de eigenaar van het landhuis, ingenieur William George Armstrong, straalt om het hardst met het kunstlicht. Voor het eerst wordt een huis verlicht door stroom uit waterkracht, en Armstrong zelf heeft de doorbraak bewerkstelligd. Geinspireerd door…

Dam houdt 39 kubieke kilometer water tegen 1 De dam houdt enorme hoeveelheden water tegen en heeft een vallei van 632 vierkante kilometer onder water gezet. Het reservoir kan 39,3 kubieke kilometer water bevatten en het waterpeil ligt tussen de 145 en 175 meter, afhankelijk van het seizoen. Water drijft turbines aan 2 Het water in het stuwmeer wekt stroom op door de 32 enorme hoofdturbines (geel) van de dam aan te drijven. Elke turbine weegt rond de 6000 ton en heeft een vermogen van 700 megawatt – gelijk aan het vermogen van een kleine steenkool-of kerncentrale. Stroom gaat naar 150 miljoen mensen 3 De capaciteit van de waterkrachtcentrale bedraagt 22.500 megawatt, en de stroom gaat naar circa 150 miljoen mensen. Ter vergelijking: ’s werelds op één na grootste waterkrachtcentrale,…

Leugens maken computers menselijk ‘Deze zin is onjuist’ is een versie van de zogeheten leugenaarsparadox, waarbij uitspraken een onverbrekelijke keten van cirkelverwijzingen vormen, want als de zin onjuist is, is hij juist, maar als hij juist is, is hij onjuist. De paradox is afkomstig van de Griek Eubulides, die vroeg: ‘Een man zegt dat hij liegt – spreekt hij dan de waarheid of liegt hij?’ De keten van tegenstellingen kan ook meerdere beweringen omvatten, zoals: ‘De volgende zin is waar. De vorige zin is onwaar.’ Daardoor zijn sommige logici afgestapt van de bivalente logica, die stelt dat proposities waar óf onwaar zijn. En dan zijn alle waarden toegestaan. Zo kan een zin deels waar zijn, of kunnen twee beelden deels samenvallen. Die aanpak wordt ook gebruikt bij gezichtsherkenning. De bekendste…

ONJUIST ‘Ouderen herhalen zichzelf’ De mythe over het slechte geheugen van ouderen gaat niet op voor het vermogen om woorden en hun betekenis te onthouden. De woordenschat neemt toe tot de leeftijd van 70 jaar, waarschijnlijk doordat woorden in alle delen van de hersenen worden onthouden. Grootouders vertellen misschien steeds dezelfde verhalen, maar saai is het zelden, want vaak gebruiken ze nieuwe fomuleringen. Onze woordenschat neemt immers gestaag toe, ook bij senioren. Volgens een Brits internetonderzoek leren we vanaf drie tot 16 jaar vier nieuwe woorden per dag. De woordenschat blijft tijdens ons volwassen leven groeien met twee nieuwe woorden per dag. Psycholoog Joshua Hartshorne van Harvard University in Boston, VS, toonde in een studie uit 2015 aan dat we ook steeds beter worden in het actief gebruiken van woorden.…

Hayabusa is het Japanse woord voor valk, en toen de ultieme slechtvalk op 6 december 2020 zijn prooi naar huis bracht, ging er gejuich op in de hele wereld. Na een reis van ruim 5 miljard kilometer naar de planetoïde Ryugu en terug voerde de Hayabusa-2 een capsule met oeroud stof mee omlaag door de atmosfeer. Het stof dateert uit de tijd dat het zonnestelsel werd gevormd en is door projectielen van het oppervlak van Ryugu losgeblazen. Nu kunnen wetenschappers voor het eerst fragmenten van het oorspronkelijke zonnestelsel bestuderen en onder meer de samenstelling bepalen van de planetoïden die volgens het nieuwste onderzoek water en de bouwstenen van het leven naar de piepjonge aarde brachten. Meteorieten zijn kapot Tot nu toe deden astronomen vooral nieuwe kennis over planetoïden op door…

Vorstgrens verdeelde zonnestelsel 1 In het jonge zonnestelsel ontstonden er twee typen ‘babyplaneetjes’ of planetesimalen. Hun samenstelling hing af van een vorstgrens, die bijvoorbeeld bepaalde of water verdampte of behouden bleef als ijs. Hitte wiste vroege geschiedenis uit 2 Bij de zon werden de planetesimalen vanbuiten verwarmd door zonlicht en vanbinnen door radioactief verval. Ze smolten en vormden een metalen kern met een stenen mantel. De kernen vormden later metaalplanetoïden en de mantels steenplanetoïden als Itokawa. Kou conserveerde bouwstenen 3 Verder weg van de zon stonden de planetesimalen de warmte af aan de ruimte, waardoor ze niet smolten. Planetoïden als Ryugu zijn resten van zulke planetesimalen en bevatten onveranderde bouwstenen van het prille zonnestelsel.…

DART gaat recht op het doel af 1 DART scheert langs de planetoïde 2001 CB21 voor een systeemcheck en zet dan koers naar Didymos. Op 38.000 kilometer afstand neemt het automatische navigatiesysteem het over, dat DART in de baan van Didymoon brengt. Botsing veroorzaakt grote krater 2 DART botst met ruim 21.000 km/h op Didymoon. De botsing slaat een meters brede krater en laat een kolossale stofwolk de ruimte in gaan. Die is duidelijk zichtbaar door telescopen, waardoor we kunnen bepalen of het doel geraakt is. Telescopen registreren koersverandering 3 Een netwerk van telescopen volgt de planetoïden na de botsing. Doordat ze om elkaar heen draaien, kan het langdurige effect worden gemeten – zelfs als de snelheid van Didymoon na de inslag met slechts 0,014 km/h verandert.…

NATUURKUNDE Het meeste lawaai van een waterkoker komt van waterbellen die knappen. De oorzaak is te vinden in het basisprincipe van de koker zelf, die werkt doordat een verwarmingselement onderin in contact staat met het water. Als je de waterkoker aanzet, is het stil: het verwarmingselement is nog aan het opwarmen. Wanneer hij echter een kritische temperatuur overschrijdt, begint er water boven het verwarmingselement te verdampen. Hierdoor ontstaan kleine stoombelletjes die door het contact met het omringende koude water vrijwel direct knappen. In het begin maakt dit een sissend geluid, maar geleidelijk aan worden de bellen groter en komen ze verder omhoog in de koker voor ze knappen. In dit stadium maakt de waterkoker het meeste lawaai. Ten slotte is het water zo heet dat de bellen pas knappen als…

OPLOSSINGEN OP PAGINA 96 KRAAK DE CODE Beantwoord drie vragen met verschillende delen van je brein en puzzel het codewoord bij elkaar. VISUEEL INZICHT 1 Kijk twee minuten naar het diagram en probeer te onthouden wat er in de vakjes staat. Dek het af, keer het tijdschrift om en beantwoord de zeven vragen. 1. Wat staat er in vak D3? 2. Wat staat er in vak C4? 3. Hoeveel staan er in totaal in het diagram? 4. Hoeveel staan er in rij 1? 5. Welke kolom (A-E) heeft de minste symbolen? 6. Wat staat er in vak E3? 7. Staat er in E2 een even of oneven aantal tekens? (Voor ‘Kraak de code’: even aantal = A, oneven aantal = U.) LOGICA 2 Welk getal hoort er niet bij? F:…

Een open oog voor een fantastische wereld Nieuw onderzoek toont aan hoe we in de vroegste fase van ons leven vorm krijgen: de cellen van het embryo worden met waterkracht op hun plek geduwd en getrokken. blz. 52 Overzicht en inzicht, zodat je mee kunt praten Is deze zin onjuist? En waarom kan Achilles de schildpad nooit inhalen? Meet je krachten met de grootste paradoxen uit de wetenschappelijke wereld. blz. 46 Het meest relevante en boeiende nieuws Miljarden jaren geleden was er plotseling veel meer zuurstof op aarde – die 99 procent van het leven doodde. Lees hoe de dodelijke lucht toch leven mogelijk heeft gemaakt. blz. 16 LEES OOK De betrouwbare feiten Suiker is meer verslavend dan drugs, en van fruitsuiker word je even dik als van gewone suiker…

KLIMAAT Het klimaat op aarde verandert. Door de opwarming van de aarde stijgen de zeetemperaturen mee met de zeespiegel. Nu hebben wetenschappers ontdekt dat de hogere watertemperaturen een effect hebben op de zeestromingen aan de oppervlakte, de zeewervelingen. Zeewervelingen zijn 10 tot 100 kilometer breed en spelen een cruciale rol voor de circulatie van het water in de oceanen. Ze vermengen warm en koud water, zout en zoet, brengen voedingsstoffen rond en hebben een enorme invloed op de toestand van de oceanen. Wetenschappers bekijken de zeewervelingen vanuit de ruimte. Met behulp van satellieten kunnen ze voortdurend de hoogte van het zeeoppervlak bepalen, en door deze te analyseren ook vaststellen hoeveel energie de zeewervelingen bevatten. Zo hebben de onderzoekers een verandering opgespoord die ze nog nooit eerder hebben gezien. Er lijken…

MILIEU Wanneer bijen in de VS nectar verzamelen, nemen ze ook microscopisch kleine hoeveelheden radioactief materiaal mee naar hun kast. Dit blijkt uit nieuw onderzoek naar Amerikaanse honing. Geologen hebben ontdekt dat planten in de VS nog steeds de radioactieve isotoop cesium-137 laten circuleren omdat deze lijkt op de vitale stof natrium. Het radioactieve materiaal is waarschijnlijk een overblijfsel van de kernproeven die van 1945 tot 1968 in Nevada en New Mexico werden gedaan. De wetenschappers kunnen echter niet uitsluiten dat een deel afkomstig is van kernproeven in de Stille Oceaan of boven de Sovjet-Unie, waarbij radioactieve isotopen over de hele wereld zijn verspreid. Veel levensmiddelen bevatten radioactieve deeltjes, maar het zijn er extra veel in honing. Op atomair niveau lijkt cesium op natrium. Dat gebruiken planten in hun stofwisseling,…

Schrijf je nu in! Vlaamse Biologie Olympiade ▶ Leeftijd: 3de graad secundair onderwijs ▶ Inschrijving: tot 10/01/2022 ▶ Eerste ronde: 02/02/2022 - Tweede ronde: 16/03/2022 - Finale: 30/04/2022 Vlaamse Chemie Olympiade ▶ Leeftijd: 3de graad secundair onderwijs ▶ Inschrijving: tot 25/10/2021 ▶ Eerste ronde: 17/11/2021 - Tweede ronde: 23/02/2022 - Finale: 30/04/2022 Info en inschrijven: www.vonw.be Vlaamse Fysica Olympiade ▶ Leeftijd: 3de graad secundair onderwijs ▶ Inschrijving: tot 24/12/2021 ▶ Eerste ronde: 26/01/2022 - Tweede ronde: 09/02/2022 - Finale: 30/04/2022 Info en inschrijven: www.vonw.be Vlaamse Geografie Olympiade ▶ Leeftijd: 3de graad secundair onderwijs ▶ Inschrijving: tot 18/10/2021 ▶ Eerste ronde: 10/11/2021 - Tweede ronde: 16/02/2022 Finale: 29/04 tot 01/05/2022 (volledig weekend) Info en inschrijven: www.vonw.be Junior Olympiade Natuurwetenschappen ▶ Leeftijd: 2de graad secundair onderwijs ▶ Inschrijving: tot 01/02/2022 ▶ Eerste…

Je inhaleert er 2000 liter van per dag, en het is overal in het heelal. Maar hoe zuurstof in de atmosfeer vrijkwam en de aarde bewoonbaar maakte, was een van de grootste mysteries van de wetenschap. Tot nu. GROOT THEMA…

OMGEVING Astronautentweeling gaat effect van gewichtloosheid na Scott en Mark Kelly zijn niet alleen een eeneiige tweeling, ze zijn ook allebei NASA-astronaut. Toen Scott in 2016 terugkeerde op aarde na 340 dagen in gewichtloosheid, terwijl Mark die tijd had doorgebracht met beide voeten op de grond, werd de tweeling onderworpen aan allerlei studies om na te gaan hoe een langdurig verblijf in de ruimte het lichaam beïnvloedt. De metingen toonden aan dat Scotts hersenen trager reageerden en zijn hart sneller sloeg dan bij zijn broer. Bovendien was zijn immuunsysteem hyperactief en waren delen van zijn chromosomen van plaats verwisseld. De onderzoekers concludeerden dat de fysiologische veranderingen een gevolg waren van de gewichtloze toestand en niet toegeschreven konden worden aan de genen die de tweelingen deelden. ERFELIJK Gescheiden tweelingen met zelfde…

JOSEPH ASPDIN Metselaar vond geniaal materiaal uit In 1824 vond de Britse metselaar Joseph Aspdin het Portlandcement uit door een mengsel van kalk, klei en zand te branden en tot poeder te vermalen. Met water en kiezels wordt het cement een keiharde massa, zelfs onder water. WILLIAM GEORGE ARMSTRONG Wapenfabrikant zag veel in waterkracht Geïnspireerd door watermolens creëerde de Britse wapeningenieur William George Armstrong in 1870 de eerste door water aangedreven generator, die een wasmachine, een stofzuiger en later een lamp in zijn eigen huis aandreef. JOHN L. SAVAGE Ingenieur hardde beton snel uit In de jaren 1930 bedacht de Amerikaanse ingenieur John L. Savage een techniek om betonblokken van binnenuit met waterleidingen te koelen, zodat ze in slechts enkele maanden konden uitharden – wat anders 100 jaar zou duren.…

Celklomp is kogelrond 1 In week één van de zwangerschap vormt het bevruchte eitje een bolletje van 16-32 cellen. Het is symmetrisch en het is niet te zien wat kop en staart of voor- en achterkant van het toekomstige embryo moet zijn. Druppels dringen door tussen de cellen 2 Het embryo is omgeven door vruchtwater, dat in druppeltjes tussen de cellen van het bolletje door begint te sijpelen. Steeds meer druppels verplaatsen zich voortdurend in de holten tussen de cellen. Een holte breekt de symmetrie 3 De waterdruppels verzamelen zich in een holte vol vloeistof die snel groter wordt en alle cellen naar één kant duwt. Het embryo heeft nu een voorkant die naar de holte is gericht en een achterkant naar de andere kant.…

ONJUIST Stel je voor dat je in een vreemde stad bent en ontdekt dat je huurauto illegaal geparkeerd stond en daarom is weggesleept. Je was op weg naar het vliegveld om de auto in te leveren en een vlucht te nemen naar de volgende bestemming op je wereldreis. Als je je vlucht mist, moet je je volgende bestemming overslaan en een nieuw ticket kopen. Je vlucht vertrekt binnen vier uur, dus wat ga je doen? Als je rond de 50 bent, ben je wetenschappelijk gezien op je best om dit soort praktische en complexe problemen op te lossen die ervaring, kennis, oordeelsvermogen en snel denken vereisen. Wetenschappers verdelen intelligentie in vloeibare en kristallijne intelligentie. Vloeibare intelligentie komt overeen met de processorsnelheid van een computer en beschrijft hoe snel en efficiënt…

METHODE 1 Projectiel legt stof bloot De Hayabusa-2 beschiet Ryugu met een 2 kilo zwaar koperen projectiel om stof uit de kern bloot te leggen. Dan vuurt de sonde een kleiner projectiel af, dat 5,4 gram stof opwervelt. Het belandt in een vat in de arm van de sonde. METHODE 2 Gasstraal doet monstervat overstromen De OSIRIS-REx landt op Bennu. Zijn arm laat een gasstraal los, waardoor stof opwervelt en in een vat terechtkomt. Maar het is zo veel dat de deksel niet dicht kan, want er zitten een paar steentjes klem.…

Normaal gesproken slingeren grote planeten kleinere hemellichamen uit hun baan of slokken ze deze op. Maar voor en achter Jupiter draaien twee groepen planetoïden rond die immuun zijn voor de zwaartekracht van de gasreus. Die planetoïden worden Trojanen genoemd, en ze hoeven zich niets aan te trekken van Jupiter omdat ze op zogeheten Lagrangepunten staan, waar de zwaartekracht van Jupiter en de zon elkaar opheffen. Hier zijn een miljoen planetoïden te vinden, die Jupiter al trouw volgen sinds hij vier miljard jaar geleden in zijn huidige baan terechtkwam. Astronomen hebben veel belangstelling voor dit type planetoïde omdat Trojanen de oorspronkelijke bouwstenen van rots en ijs vormen waaruit de buitenste reuzenplaneten zijn ontstaan. Daarom worden NASA’s volgende planetoïdenjagers – Lucy en Psyche – naar deze uithoek gestuurd, waar ze een reusachtige…

HEDEN OLIE VLOEIT NOG IN BAKOE Ten zuiden van Bakoe staan nog honderden boorplatforms, waar olie uit roestige, lekkende pijpleidingen stroomt. Maar het echte olieavontuur van Bakoe, en dus van Azerbeidzjan, vindt nu plaats in de Kaspische Zee, met de hulp van een consortium van investeerders. Naar schatting bevat de Kaspische Zee nog 70 tot 200 miljard vaten olie, verdeeld over Rusland, Kazachstan, Turkmenistan, Iran en Azerbeidzjan. Geldschieter Alfred Nobel verdiende een vermogen aan dynamiet en steunde het olieproject met geld en advies. Avonturier Robert Nobel had al enkele zakelijke fiasco’s achter de rug, maar zag het potentieel van de olie in Bakoe. Fanatiekeling Ludvig Nobel was ingenieur en deed tal van uitvindingen die de oliemaatschappij op voorsprong brachten. oen Robert Nobel in 1873 Bakoe aan de Kaspische Zee bezocht,…

De mens is groter dan al zijn directe voorouders, maar welke mensapensoort is eigenlijk de grootste aller tijden? 1 Gigantopithecus 300 kg. In 1935 doken de eerste resten van Gigantopithecus op in Zuidoost-Azië. De soort is verwant aan orang-oetans en was 3 meter lang als hij rechtop stond. Gebitsonderzoek wijst uit dat het dier een planteneter was. Gigantopithecus stierf slechts 300.000 jaar geleden uit en heeft wellicht kennisgemaakt met de mens Homo erectus. GORILLA 180 kg 2 Van de vier huidige gorillasoorten is de oostelijke laaglandgorilla in Congo de grootste. Als hij helemaal rechtop staat, is hij bijna 2 meter lang. Net als de andere gorilla’s wordt hij met uitsterven bedreigd, en uit tellingen blijkt dat er nog geen 5000 exemplaren over zijn. CHORORAPITHECUS 160 kg 3 Volgens sommige onderzoekers…

DIT IS ER TE ZIEN IN DECEMBER In januari schijnen drie jonge stersystemen fel aan de hemel: Alnitak, Alnilam en Mintaka, samen de Gordel van Orion. De negen sterren in het sterrenbeeld zijn bijna allemaal blauw en dus vrij jong. Hoe jonger een ster is, hoe heter hij brandt en hoe blauwer zijn schijnsel is. Vermoedelijk zijn alle sterren hier slechts 4 tot 10 miljoen jaar geleden gevormd. Oudere sterren – zoals de zon met zijn meer dan 4,5 miljard jaar – branden zwakker en hebben daarom een geliger schijnsel dan jonge sterren. Alle sterren in de Gordel van Orion zijn waarschijnlijk ontstaan in de Orionnevel, ten zuiden van de Gordel van Orion. Maar rond het stersysteem Alnitak bevindt zich ook een sterrennevel: de Paardenkopnevel. En daarin worden nog steeds…

IJzer welt op in zee 1 De vroege atmosfeer van de aarde bevatte geen zuurstof, en de zee zat vol CO2 en opgelost ijzer dat uit onderzeese bronnen opwelde. 3,6 miljard jaar geleden ontstonden er fotosynthetische blauwalgen die zuurstof aan het water begonnen af te staan. IJzer absorbeert alle zuurstof 2 De zuurstof uit de blauwalgen werd direct gebonden door ijzer en sloeg op de zeebodem neer als ijzeroxiden, onder meer in de gebande ijzerformaties, die zo wijdverbreid zijn dat zij 60 procent van het ijzererts op aarde uitmaken. Zuurstof stijgt op uit zee 3 Pas 2,4 miljard jaar geleden was de hoeveelheid opgelost ijzer in het water zo laag dat zuurstof uit de oceaan kon ontsnappen naar de atmosfeer. De grotere hoeveelheid zuurstof in de lucht was het begin…

Elektriciteit splitst kooldioxide 1 CO2 uit de atmosfeer van Mars passeert de negatieve pool van MOXIE, de kathode. Een elektrisch spanningsverschil en 800 °C hitte veroorzaken elektrolyse, waarbij CO2 splitst in zuurst-of-en koolmonoxide-ionen. Zuurstofionen gaan naar de anode 2 Koolmonoxide is een afvalproduct en vervliegt in de atmosfeer van Mars. De zuurstofionen hebben twee elektronen te veel en zijn negatief geladen. Daarom gaan ze naar MOXIE’s positief geladen anode. Atomen vormen zuurstof 3 Aan de anode oxideren de zuurstofionen en vormen ze twee zuurstofatomen, O2. Tegelijkertijd komen er vier extra elektronen vrij in de anode, en de elektronen gaan het circuit in.…

NEE ‘Suiker is verslavender dan drugs’ In een studie hadden ratten liever suiker dan cocaïne. Toch willen veel onderzoekers suiker en cocaïne niet over één kam scheren. Ze hebben een andere zondebok. Het caloriegehalte is de boosdoener. Suiker niet, volgens wetenschappers van de Universiteit Maastricht, die onderzochten of voedsel bij mensen verslavingsachtige problemen veroorzaakt. 95 procent van de circa 1500 proefpersonen ervoer ten minste één symptoom van voedselverslaving, zoals te veel eten of naar troostvoedsel grijpen, maar slechts zelden vanwege suiker. 30 procent ondervond problemen met zoute, vette voeding, terwijl 25 procent zich verslaafd voelde aan zoet en vet eten. Maar suiker- en vetarm voedsel was slechts voor 5 procent van de proefpersonen een probleem. Het idee dat suiker verslavender is dan cocaïne werd gevoed door experimenten op ratten. In…

Molen benutte waterkracht 1 Rond 100 v.Chr. bouwden pioniers rond de Middellandse Zee de eerste watermolens om graan te malen met waterkracht. In de middeleeuwen werd de watermolen ook gebruikt om hout te zagen, papier te maken en blaasbalgen aan te drijven. Natuurkundige zette beweging om in stroom 2 In 1831 ontdekte de natuurkundige Michael Faraday dat een metalen spoel stroom opwekt wanneer hij door een magnetisch veld beweegt. Door de techniek te combineren met een watermolen kan stroom worden opgewekt uit de beweging van water. Uitvinder baande de weg voor energiecentrale 3 In 1882 richtte de steenrijke Henry J. Rogers in de VS de eerste waterkrachtcentrale ter wereld op. De doorbraak kwam nadat uitvinder Thomas Edison een elektrisch lichtsysteem had uitgevonden dat gaslicht qua prijs en kwaliteit versloeg.…

■ Angst maakt alert Dieren als eekhoorns en meerkatten communiceren zo goed dat ze elkaar voor elke soort roofdier met een andere kreet waarschuwen. Als een meerkat roofvogels hoort en bang is, drukt hij zich tegen de grond. Hoort hij roofdieren op de grond, dan rent hij weg en verstopt hij zich achter een struik. ■ Spinnen veroorzaken fobieën Een fobie is een zeer sterke angst die niet per se gebaseerd is op reëel gevaar. Dieren ontwikkelen zelfs soortafhankelijke fobieën. Veel mensen reageren bijvoorbeeld fobisch op insecten en spinnen, terwijl katachtigen bang zijn voor voorwerpen die op een slang lijken. ■ Vrees is abstract Je kunt bang zijn voor specifieke gevaren, maar vaak richt angst zich op het abstracte. Denk maar aan de angst om te sterven of alleen te…

Capsule trekt spoor over de hemel Na een reis van ruim 5 miljard kilometer liet het Hayabusa-2 ruimtevaartuig een capsule van 16 kilo met planetoïdenstof los. De capsule raasde met 39.600 km/h door de atmosfeer en liet een gloeiend spoor achter. Capsule baadt in de ochtendzon In het donker was de capsule volgens Satoru Nakazawa van het Japanse ruimteagentschap JAXA lastig te vinden. ‘Pas toen de zon op was, kregen we de capsule in het oog. Hij lag in het zand met de parachute over een struik. Toen juichten we.’ Monstervat is onbeschadigd De 16 kilo zware capsule had zowel de hete tocht door de atmosfeer met 11 km/s als de landing in de woestijn overleefd. Uiterst voorzichtig droegen de wetenschappers het monstervat naar een wachtende helikopter. Blijdschap in het…

Al weken wordt de lichte vlek aan de nachtelijke hemel groter. De planetoïde Ap lanetoïde Bennu ligt op ramkoers met de aarde. Opeens kleurt de lucht rood. Bennu is de atmosfeer binnengedrongen. Op 65 kilometer hoogte barst de roodgloeiende planetoïde in stukjes uiteen, die met 99.000 km/h op Nederland af razen. Met een enorme klap slaat het grootste stuk een 3 kilometer diepe krater, waarbij een energie vrijkomt van 80.000 keer de bom op Hiroshima. Een vuurbal van 10 kilometer doorsnee stijgt op. De drukgolf verspreidt zich meedogenloos. Gebouwen en bruggen storten in, en elke boom in een straal van 100 kilometer valt om. Zelfs in Genève, 700 kilometer verderop, storten de huizen in door een aardbeving van 7,5. Toen NASA in 2017 de sonde OSIRIS-REx naar de planetoïde Bennu…

1 De ruwe olie wordt met stoom verhit tot 400 °C. 2 De massa wordt omgezet in gassen, die naar een destillatietoren gaan. Daar worden de componenten van de verdampte olie in fasen gecondenseerd. 3 De temperatuur is onder in de toren het hoogst. Hier worden o.a. teer en asfalt gevormd. 4 Stookolie voor verwarming condenseert bij ongeveer 370 °C. 5 Smeerolie voor onder andere machines condenseert bij 270 °C. 6 Dieselolie voor de aandrijving van treinen en schepen ontstaat bij 170 °C. 7 Petroleum voor lampen was het belangrijkste product. Het wordt gevormd bij 70 °C. 8 Gas kwam boven in de toren terecht, waar het het minst heet was. Het personeel gebruikte het onder andere om op te koken.…

DE KLEINSTE EN GROOTSTE WETENSCHAPPELIJKE BEGRIPPEN De bitcoin is een digitale munt die, in tegenstelling tot traditioneel geld, niet wordt uitgegeven en gegarandeerd door een overheid. Bitcoins zijn slechts een van de duizenden cryptomunten in de wereld. Het aantal cryptomunten neemt gestaag toe: eind juni 2021 waren er meer dan 4500 soorten. Wereldwijd zijn er bijna 19 miljoen bitcoins in omloop met een totale waarde van wel 510 miljard euro (juni 2021). Toen bitcoins in 2009 op de markt kwamen, kostte 1 bitcoin circa 1 cent. In het voorjaar van 2021 was 1 bitcoin gelijk aan circa 54.000 euro. Dit betekent dat 160 bitcoins die in 2009 voor 1 euro werden gekocht, vandaag een duizelingwekkende 8.640.000 euro waard zouden zijn. Dit biedt echter geen enkele garantie dat een beleggingsavontuur in…