Inhoudsopgave van Editie 10 - 2021 - Wetenschap in Beeld

KOSMOLOGIE Een zwart gat is een object in de ruimte waar de zwaartekracht zo sterk is dat zelfs licht er niet uit weg kan. Behalve de zogeheten Hawkingstraling, genoemd naar de Britse natuurkundige Stephen Hawking. Hij voorspelde dat zwarte gaten spontaan een beperkte maar constante hoeveelheid licht uitzenden. Nu hebben Israëlische wetenschappers zijn theorie bevestigd met behulp van een gesimuleerd zwart gat in het lab. Het kunstmatige zwarte gat dat in het lab was gemaakt, was eigenlijk geen echt zwart gat. De onderzoekers simuleerden de omstandigheden rond een zwart gat door een wolk van 8000 atomen van het element rubidium te vormen. Om licht te simuleren gebruikten ze geluidsgolven. Rubidiumatomen bewegen namelijk sneller dan het geluid, en daarmee konden de geluidsgolven niet aan de wolk rubidium ontsnappen. Hierdoor konden de…

Rond 2000 kreeg een 38-jarige Amerikaanse vrouw gordelroos aan het oog, een pijnlijke ziekte waarbij een herpesvirus de oogzenuw infecteert. Gelukkig was de ziekte snel onder controle en verdween de oogpijn. Maar toen kwam de jeuk. Dag en nacht jeukte de rechterkant van haar hoofd bijna ondraaglijk, en om het irritante gevoel te verzachten, krabde de vrouw zich tot bloedens toe. Maar toen zij op een ochtend wakker werd na een jaar van voortdurende jeuk, was haar kussen niet meer rood van het bloed – het was groen. Anne Louise Oaklander, een arts op de spoedafdeling van de Harvard Medical School in Boston, stond versteld toen ze zag dat de vrouw een gat in haar schedel had gekrabd, helemaal tot aan haar hersenen. Oaklander vroeg zich af hoe de patiënt…

Jeukende huidziekten worden verlicht via het immuunsysteem → Oorzaak: Bij huidziekten als eczeem en psoriasis gebruikt het immuunsysteem cytokinen om de huid te genezen. De stof activeert ook de jeukzenuwen. → Behandeling: JAKremmers zijn een soort geneesmiddelen die verhinderen dat het immuunsysteem cytokinen aanmaakt. Jeuk veroorzaakt door galzuur wordt behandeld in de darm → Oorzaak: Bij bepaalde leverziekten kan de lever geen galzuren afscheiden. Ze hopen zich op in het lichaam en activeren receptoren in de jeukzenuwen van de huid. → Behandeling: Geneesmiddelen met de werkzame stof colestyramine binden galzuren in de darm, zodat ze worden uitgescheiden. Jeuk na urinevergiftiging wordt gedempt in het ruggenmerg → Oorzaak: Door een verminderde nierfunctie hoopt zich ureum op in het lichaam. De chemische stof activeert receptoren op de jeukzenuwen van de huid. →…

FASE 1 Moleculen beïnvloeden schoepenrad Moleculen worden verhit en creëren willekeurige bewegingen (Brownse bewegingen). Ze beïnvloeden een schoepenrad dat met een as verbonden is aan een tandwiel. Feynman betoogde dat de bewegingen van de warmte-energie het tandwiel niet slechts één kant op konden laten draaien. FASE 2 Pal controleert tandwiel Op het tandwiel is een pal aangebracht om ervoor te zorgen dat het slechts één kant op kan draaien. Een draaiend tandwiel kan arbeid verrichten, zoals een gewicht heffen, maar dat kan dit tandwiel niet. De willekeurige bewegingen van het rad zullen proberen het wiel in beide richtingen te laten draaien.…

1 Satellieten fotograferen verkeer In totaal zijn er 12 Skylarksatellieten met camera’s. De satellieten vliegen in constellaties van drie, die elk één object tegelijk fotograferen, zoals een satelliet of een stuk ruimtepuin dat het blikveld passeert. 2 Computers berekenen precieze banen De objecten worden vanuit drie hoeken gefotografeerd, en Skylark verzamelt zo drie sets informatie over richting en snelheid. Met die data wordt een driedimensionale kaart gemaakt van de banen van de objecten rond de aarde. 3 Botsingen worden vermeden Met de 3D-kaart kunnen potentiële botsingen eerder en preciezer worden voorspeld dan nu. Daardoor kunnen ruimtevaartuigen en satellieten uit het traject van een rakettrap of satelliet worden gebracht.…

Er marcheert een colonne groene bladeren over de bosgrond. Ze lijken boven de grond te zweven, maar onder elk stukje blad zwoegt een mier, die zijn vangst vanuit de boomtoppen naar zijn ondergrondse kolonie brengt. De bladeren zijn veel groter dan de bladsnijdermieren die ze dragen, en soms wel zes keer zo zwaar. Dat is hetzelfde als iemand van 80 kilo die circa een halve ton gewicht draagt. Als het moet, kan deze mierensoort uit Zuid- en Midden-Amerika maar liefst 50 keer zijn eigen gewicht dragen, en andere mierensoorten kunnen onder druk dingen tillen die 1000 keer zwaarder zijn dan zijzelf. Het lichaam van de mier zit perfect in elkaar om zwaar te tillen, en de sociale insecten hebben dit vermogen ingezet om over de hele wereld geavanceerde mierengemeenschappen op…

3 Een modern huis zonder glazen ramen is moeilijk voorstelbaar. Het klinkt in ieder geval heel donker en somber. Maar glazen ruiten hebben een groot nadeel: ze isoleren niet bijster goed en kosten daardoor veel energie. Nu hebben onderzoekers van de University of Maryland dat probleem mogelijk opgelost. Zij hebben geëxperimenteerd met het doorzichtig maken van hout, en kunnen dat zelfs op een efficiënte en milieuvriendelijke manier. Normaal zorgen de stoffen lignine en cellulose in de cellen ervoor dat er geen licht door hout dringt. Lignine bevat lichtabsorberende atomen, chromoforen genoemd, die het hout zijn bruine uiterlijk geven. Bovendien bestaan houtvezels vooral uit cellulose, dat als holle cilindertjes in elkaar zit. Als er licht valt op de lucht in zo’n cilindertje, raakt het verstrooid, wat het hout minder doorzichtig maakt.…

Op 5 december 1785 is een pont op weg van Wales naar het eiland Anglesey als hij door een sterke stroming aan de grond loopt. De passagiers verlaten de boot, maar de vloed dreigt de zandbank waarop ze staan te overspoelen. Het wordt donker. Hoewel andere boten de noodkreten van de 55 gestrande opvarenden horen, komt het getij te snel opzetten voor een reddingsoperatie. Slechts één persoon overleeft het. Deze schipbreuk in 1785 was slechts één van de honderden in de gevaarlijke Menaistraat. Steeds meer mensen staken de gevaarlijke wateren over op weg naar Ierland, dat in 1800 bij het Verenigd Koninkrijk kwam. Zo kon het niet langer. In 1815 werd de knoop doorgehakt: er moest een brug komen. Maar de afstand was te groot voor een traditionele stenen brug.…

Hoe vaak ben jij in je leven opgelicht? Dus echt getild, waarbij iemand je opzettelijk misleidde op een manier waardoor hij beter af was en jij slechter? Als je eraan terugdenkt, zul je waarschijnlijk twee dingen ontdekken: je herinnert je het bedrog nog heel goed. En je bent heel zelden opgelicht. Als je bedenkt hoe groot de voordelen van bedrog kunnen zijn, is het eigenlijk een wonder dat het niet vaker gebeurt. Neem de beroemde oplichter Victor Lustig, die tot twee keer toe zogenaamd de Eiffeltoren wist te verkopen. Als de beloning voor fraude zo groot kan zijn, waarom hebben evolutionaire selectieprocessen dan niet geleid tot een mensensoort waarvan de leden elkaar voortdurend proberen te bedriegen? Dat komt omdat er bij oplichterij niet alleen winnaars zijn, maar ook verliezers –…

1 Lichte slaap geeft je hallucinaties Vanuit de waaktoestand glijd je in de lichte slaap N1. Die maakt slechts zo’n 5 procent van alle slaap uit. En het kan wel lijken alsof je droomt, maar het gaat om een bijzondere vorm van hallucinatie en niet om echt dromen. 2 Je verliest het bewustzijn Na circa 10 minuten gaat de slaap over in de N2-fase, waarbij je het bewustzijn verliest en je spieren volledig ontspannen zijn. Deze fase is belangrijk voor het geheugen en duurt 10-25 minuten. Samen maken ze rond de 50 procent van je nachtrust uit. 3 De hersenen worden gereinigd Vanuit N2 drijf je af naar de diepe slaap, N3 en N4, waaruit je heel moeilijk wakker te krijgen bent. Je brengt circa 25 procent van de nacht…

Een van de grootste Netflix-hits van 2021 tot op heden is de documentaire Seaspiracy, het vervolg op het veelbesproken Cowspiracy. Waar Cowspiracy wilde onthullen hoe schadelijk de bioindustrie is, richt Seaspiracy de blik op zee en de gevolgen van de industriële visserij. Cowspiracy kreeg kritiek van wetenschappers en experts omdat de film de feiten vaak verkeerd voorstelt en verdraait. Voor Seaspiracy geldt een beetje hetzelfde, hoewel de film ook interessante kwesties aankaart. De belangrijkste: de toestand van de oceanen is kritiek en de industriële visserij heeft daar een groot aandeel in. De film volgt regisseur Ali Tabrizi als hij plastic verzamelt op het strand, de dolfijnenjacht in Japan filmt en illegale visserij aan de westkust van Afrika en slavernij op schepen in Zuidoost-Azië vastlegt. Het blijkt echter al snel dat…

HEELAL Telescopen op aarde kunnen de objecten die de Apollomissies ooit op de maanbodem hebben achtergelaten niet zien – daar zijn ze te klein voor. Zelfs de Hubbletelescoop kan geen Apollo-objecten op de maan zien. Daarvoor zouden de objecten bijna 100 meter lang moeten zijn, en het grootste is ruim 5 bij 4 meter. De Lunar Reconnaissance Orbiter, die om de maan draait, komt echter tot op 24 kilometer van het oppervlak en fotografeerde in 2012 enkele landingsplekken van maanmissies. Op de foto’s van de landingsplaats van Apollo 11 zijn duidelijk achtergelaten voorwerpen te zien, waaronder een meetinstrument dat data over maanbevingen naar de aarde terugstuurde en voetafdrukken van Neil Armstrong van een niet-geautoriseerde excursie naar de krater Little West op een afstand van ongeveer 50 meter – het verst…

1 RNA loodst schaar naar DNA Met CRISPR-Cas9 kunnen onderzoekers mikken op een bepaalde plek in het DNA. Dit doen ze met speciaal ontworpen RNA – vergelijkbaar met DNA – dat overeenkomt met de sequentie in het te verwijderen DNA. 2 Enzymschaar knipt DNA-streng door Het enzym Cas9 werkt als een schaar. Zodra het RNA de schaar naar zijn doel in de DNA-sequentie heeft geleid, knipt het enzym de streng door waar de onderzoekers nieuw erfelijk materiaal willen inbrengen. 3 Sjabloon levert nieuwe code De cel begint de schade te herstellen door het DNA rond het gat te vervangen. Als onderzoekers willen dat het nieuwe DNA bepaalde eigenschappen heeft, kan CRISPR ook een sjabloon leveren dat lijkt op het vervangen DNA. De cel zal aan de hand van de sjabloon…

Op dit moment kun je de ster Algol ’s nachts zien knipperen. Elke 69 uur daalt zijn helderheid tot slechts 30 procent van zijn normale niveau, en tien uur later is hij weer op vol vermogen. De naam Algol betekent ‘demon’ in het Oudarabisch en zijn gedrag houdt astronomen al bezig sinds de oudheid. De verklaring van het verschijnsel kwam pas in 1782 van de Engelse astronoom John Goodricke. Algol bestaat uit twee sterren die om elkaar heen draaien in zulke kleine banen dat ze zelfs met een telescoop niet van elkaar te onderscheiden zijn. Vanaf de aarde gezien staan de twee sterren beurtelings in de schaduw van de ander, en omdat de ene veel sterker straalt dan de andere, zien we de lichtsterkte variëren. Met metingen van de lichtsterkte…

JE BIOKLOK KAN JE DOOD WORDEN Hij kan ’s morgens je hart stilzetten, de effecten van je medicijnen remmen en je avondsnack dodelijk maken. Een haperende bioklok kan fataal zijn. NIEUWS Koolstof op aarde is afkomstig uit de ruimte Fusie-energie is klaar in 2030 Van de T. rex liepen er 2 miljard exemplaren rond Q & A Is de tijd overal in het heelal gelijk? Hoe snel wordt olie gevormd? Klopt het dat het getij wel 16 meter kan stijgen? Je lichaam vecht tegen de tijd Je brein is af als je begin 20 bent – en dan gaat het alleen nog maar bergafwaarts. Maar gelukkig kan je lichaam zichzelf langer dan ooit in stand houden. Conflicten gooiden kalender om Al duizenden jaren lang moeten kalenders de oogsttijd en feestdagen…

De beste manier om je prooi te overrompelen is hem te imiteren. Dat is de jachtstrategie van de Indiase krabspin. Het dier voedt zich met wevermieren, die nesten bouwen in bomen door bladeren samen te binden. De mieren vallen elk dier aan dat in de buurt van het nest komt, dus om niet op te vallen neemt de spin dezelfde kleur aan en ziet hij er ongeveer zo uit als zij. Hij maakt de illusie compleet door net als de mieren te bewegen en met zijn poten voor zijn kop te zwaaien om voelsprieten na te bootsen.…

MENS Toen Homo sapiens duizenden jaren terug onze naaste verwanten, de Neanderthalers, tegenkwam, konden we waarschijnlijk met elkaar communiceren door onze stem te gebruiken. In ieder geval duidt nieuw onderzoek erop dat de Neanderthalers op hetzelfde niveau als Homo sapiens konden spreken en spraak begrijpen. Dit blijkt uit virtuele 3D-modellen van het binnenoor van Neanderthalers, gemaakt aan de Britse Binghamton University en de Spaanse Universidad de Alcalá aan de hand van scans van fossiele Neanderthalerschedels. De onderzoekers scanden de schedels van vijf Neanderthalers en ze vergeleken deze met scans van een schedel van Homo sapiens en een schedel van een voorouder van de Neanderthalers, Sima hominin. De gegevens van de virtuele modellen werden vervolgens geanalyseerd met speciale software, waaruit bleek dat de Neanderthalers geluiden konden horen in het spectrum van…

Volgens Einstein wordt licht afgebogen door massa, en op deze foto van de cluster Abell 2813 is dat duidelijk te zien. Tussen de stippen, spiralen en ovalen – de sterrenstelsels in de cluster – lichten enkele lange bogen op. Dat zijn geen kromme sterrenstelsels, maar het is het afgebogen licht van sterrenstelsels die zich verder weg bevinden dan Abell 2813. De cluster heeft zo veel massa dat hij als een gravitatielens fungeert, die het licht van verder weg gelegen stelsels afbuigt. De foto van de ruimtetelescoop Hubble is dus een zichtbaar bewijs van Einsteins theorie.…

In het woestijngebied Ladakh in de Himalaya regent het bijna niet, dus de bevolking is afhankelijk van het smeltwater van de gletsjers. Door de opwarming van de aarde slinken de gletsjers, maar de bewoners hebben daar iets op gevonden. In de nazomer vangen ze het smeltwater op in ondergrondse buizen, en ’s nachts, wanneer het vriest, wordt het water over een koepelvormige structuur gespoten. Het resultaat is een tot 50 meter hoge kunstmatige gletsjer die de hele zomer water afgeeft. De foto behoorde tot de winnaars van de World Press Photo wedstrijd.…

Parasietschimmel groeit uit mieren → De schimmel Ophiocordyceps besmet mieren en neemt hun hersenen over. De mier wordt gedwongen in een boom te klimmen, waarna de schimmel uit zijn kop groeit en sporen afstaat. Die kunnen op nieuwe mieren op de bosbodem neerdalen. Paddenstoel vormt luchtstromen → Paddenstoelen geven waterdamp af, dat de temperatuur verlaagt en luchtstromen rond de zwam creëert. Zo worden de sporen weggeblazen van de stilstaande lucht net boven de grond en verspreiden ze zich over een groter gebied. Gistschimmels zijn aseksueel → Niet alle schimmels verspreiden sporen. Gist plant zich voort doordat een cel een knop vormt, die zich tot nieuwe dochtercel ontwikkelt. Zo groeit één cel mettertijd uit tot een hele populatie van genetisch identieke gistcellen. Wolk van sporen vliegt de lucht in → Stuifzwammen…

Op 22 september 2020 klinkt er een alarm op het internationale ruimtestation ISS. Er komt een object op het station af. Hier, 400 kilometer boven de aarde, is een botsing potentieel rampzalig. Terwijl de astronauten aan boord gaan van de Sojoezreddingssloep, worden de raketmotoren van het ISS gestart om het ruimtestation binnen enkele minuten buiten de gevarenzone te brengen. Sinds 1999 hebben de astronauten op het ISS 26 keer zo’n manoeuvre moeten maken om een botsing te voorkomen met een van de vele duizenden kleine en grote stukken ruimtepuin die om de aarde draaien. En de kans op een botsing wordt steeds groter. De komende 10 jaar zal het aantal actieve satellieten waarschijnlijk toenemen van 3600 tot 10.000. De vele satellieten moeten botsingen met elkaar en met de vele rondrazende…

4 De totale hoeveelheid elektronisch afval, ook wel e-waste, die de Amerikanen per jaar weggooien, is sinds 2015 afgenomen. Op de vuilnisbelten zijn de stapels afgedankte telefoons, computers en andere stroomverbruikende apparaten bijna 10 procent kleiner geworden. Dat is de verrassende conclusie van een onderzoek dat is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Journal of Industrial Ecology. De verklaring voor de afgenomen hoeveelheid e-waste is allereerst dat de ouderwetse beeldbuizen en de grote, logge computers aan het verdwijnen zijn. Hoewel we nog steeds veel elektronica gebruiken, nemen de afgedankte apparaten minder ruimte in dan vroeger. Daarnaast speelt de versmelting van functies een rol. Zoals de onderzoekers van de University of Hawaï en het Rochester Institute of Technology in het onderzoek aangeven, kunnen veel elektronische apparaten nu meerdere dingen tegelijk. Dat vermindert…

1 Kettingen tussen torens gespannen Veel oude hangbruggen hadden een dek dat rechtstreeks rustte op touwen of kettingen die tussen de oevers waren gespannen. De Menaibrug kreeg brugtorens iets buiten de oevers en kettingen die hoog tussen de torens worden gespannen. 2 Verticale kettingen geven horizontaal brugdek Verticale kettingen verbinden de draagkabels met het brugdek. De lengte varieert om het brugdek horizontaal te houden. De combinatie van gespannen draagkabels en verticale kettingen is sindsdien de norm geworden voor hangbruggen. 3 Gesteente houdt kettingen op hun plaats Arbeiders maken met explosieven een tunnel van 18 meter in het gesteente op het land. Aan het eind van de tunnel maken ze een ijzeren raster. De draagkettingen van de brug worden door het raster geleid en met bouten van 3 meter vastgezet.…

Hersenen proberen spieren te laten werken De motorische centra boven in en midden in de hersenen sturen de spieren aan en zijn extra actief als je droomt. Maar tijdens de droomslaap zijn de spieren verlamd en kunnen ze niet reageren op de hersensignalen. De activiteit geeft echter een gevoel van beweging, wat dromen levendiger maakt. Oordeel en rede zijn opgeschort Tijdens de droomslaap neemt de activiteit af in de hersengebieden voor logisch denken, zelfbeheersing en concentratievermogen. Daartoe behoren de orbitofrontale cortex en de DLPFC van de frontale kwabben, plus delen van de pariëtaalkwab. Daardoor worden dromen verwarrend en onlogisch, en verschuift de focus steeds. Hersencentra laten emoties oplaaien Een paar hersengebieden voor het aansturen van de emoties zijn bijzonder actief tijdens de droomfase. In de binnenste hersenen zijn dit de…

NATUURKUNDE Onze ogen vangen licht op van de omgeving in de vorm van fotonen. Dat zijn lichtdeeltjes. In de ogen worden deze lichtdeeltjes waargenomen door de staafjes, die bijzonder gevoelig zijn voor licht, en de kegeltjes, die minder gevoelig zijn voor licht maar juist gevoeliger voor kleur en details. Vergeleken met bijvoorbeeld katten hebben mensenogen relatief weinig staafjes, waardoor wij moeilijk in het donker kunnen zien. Daarom gebruiken bijvoorbeeld soldaten een nachtkijker om in het donker te kunnen zien. Zelfs in het donker zal een bepaalde hoeveelheid fotonen meestal op voorwerpen om ons heen vallen en naar onze ogen worden doorgekaatst. Een nachtkijker versterkt die paar fotonen tot een groot aantal. Eerst worden de fotonen omgezet in elektronen, die worden beïnvloed door een elektrisch veld dat zowel het aantal als…

De komeet van Halley haalde de krantenkoppen toen hij in 1986 voor het laatst langs de aarde kwam. Het is een van de weinige kometen die je met het blote oog kunt zien. Helaas komt hij pas weer langs op 28 juli 2061, maar dit najaar kun je er toch een glimp van opvangen. Net als andere kometen laat Halley tijdens zijn reis een spoor van stof en ijs achter, en dit spoor kruist de baan van de aarde om de zon. Elk jaar in oktober vliegt de aarde er zelfs recht doorheen, en de restanten van de komeet van Halley razen met snelheden van soms wel 238.000 kilometer per uur onze atmosfeer in. Door deze botsing met de atmosfeer verbranden de kleine stukken rots en ijs in een waaier…

Warmterecords worden gebroken De laatste jaren sneuvelen de warmterecords een voor een, en worden er in de zomer vaak nieuwe gevestigd. NB: Alle records zijn per 1 januari 2021. 1 Welk Scandinavisch land heeft het hoogste warmterecord (38,0 °C)? A) Denemarken B) Finland C) Noorwegen D) Zweden 2 De hoogste temperatuur op aarde, 56,7 °C, is gemeten in de VS. Waar? A) Hawaï B) Death Valley C) Miami D) Yellowstone 3Nederland registreerde in 2019 een nieuw warmterecord. Wat was dit? A) 40,7 °C B) 39,2 °C C) 47,2 °C D) 42,4 °C 4 Waar werd het in de zomer van 2020 21,7 °C? A) Spitsbergen B) Groenland C) IJsland D) Antarctica Kraak de code blz. 94 VISUEEL INZICHT JUIST ANTWOORD: Oplossing V. LOGICA JUIST ANTWOORD: Oplossing P. De som van…

ASTRONOMIE Astronomen zoeken al tientallen jaren naar planeten zoals de aarde in de Melkweg. Maar een van de voorwaarden voor leven is dat een planeet veel vloeibaar water bevat. Tot voor kort leek het alsof water alleen door kometen en planetoïden naar planeten werd gebracht. Nu blijkt uit baanbrekend onderzoek van de universiteit van Kopenhagen dat water mogelijk al aanwezig is in de interstellaire couveuse waarin planeten ontstaan. Met computermodellen hebben de onderzoekers berekend hoe snel en uit welke bouwstenen de planeten werden gevormd. Uit hun onderzoek blijkt nu dat de aarde bestaat uit piepkleine deeltjes water en koolstof, die zijn samengeklonterd tot wat we nu de aarde noemen. In het begin groeide de aarde snel. Stof klonterde samen tot steentjes van ijs en koolstof, die op hun beurt aan…

DRIE MENSENSOORTEN ONDER DE LOEP De onderzoekers vergeleken schedels van Homo sapiens, van Neanderthalers en van de vroege mensensoort Sima hominin. Dat resulteerde in 3D-modellen van hun binnenoren. BINNENOOR MAAKT SPRAAK MOGELIJK De scans toonden aan dat het binnenoor van de Neanderthalers complex en goed ontwikkeld was. De vier kleuren in de afbeelding geven verschillende delen van het binnenoor aan.…

TEST JE BREIN Doe onze IQ-test op iq-test.wibnet.nl. GEOLOGIE In 2020 dook in het Algerijnse zand een meteoriet op die nu volstrekt uniek blijkt te zijn. Analyses van de chemische samenstelling van de steen wijzen uit dat hij ruim een miljoen jaar ouder is dan de aarde. De meteoriet, Erg Chech 002 genaamd, schrijft geschiedenis omdat hij ruim een miljoen jaar ouder is dan het oudste gesteente dat wetenschappers kennen. Hij is waarschijnlijk bijna 2 miljoen jaar na de vorming van het zonnestelsel ontstaan. De onderzoekers dateerden de steen op 4,566 miljard jaar oud door radioactieve isotopen van aluminium en magnesium erin te meten. En ze ontdekten dat de steen sterk verschilde van andere meteorieten toen ze de samenstelling ervan analyseerden. Hij bestaat uit een vulkanisch gesteente, andesiet, dat uitermate…

Schokkend nieuws in de krant: de wilde peer dreigt uit te sterven. Toegegeven, de krant had een heel lijstje met bijna-uitgestorven bomen, en alle andere ben ik terstond weer vergeten. Zo gaat dat: ze waren al zo lang bijna uitgestorven dat ik nooit de kans had ze te leren kennen. De wilde peer ook, maar die naam spreekt onmiddellijk tot de verbeelding. Een naam als een spreekwoord. ‘Die Frans is wel een beetje een wilde peer, vind je niet?’, ‘Rot op, of je krijgt een wilde peer voor je muil!’ Bovendien moet de geliefde tamme peer ooit ergens vandaangetemd zijn. Je ziet het zo voor je. Terwijl hun soortgenoten massaal kiezen voor een luizenleventje bij de mensen, met genoeg eten en drinken en een overvloed aan liefdevolle bijen, probeert een…

ACUTE JEUK 1 Histamine veroorzaakt kortdurende jeuk Als de huid wordt beschadigd door bijvoorbeeld een muggenbeet of brandnetel, geven de cellen van het immuunsysteem histamine af. Deze chemische stof bindt zich aan receptoren aan de ‘histaminejeukzenuwen’ in de huid. Dan gaat er een zenuwsignaal via het ruggenmerg naar de hersenen, die je vertellen dat het jeukt. Zodra de schade is genezen, komt er geen histamine meer vrij en verdwijnt de jeuk. CHRONISCHE JEUK 2 Ziekte veroorzaakt langdurige jeuk Als sommige lichaamsfuncties uit balans zijn, kunnen er in de huid meer hormonen, galzuren, cytokinen of andere chemische stoffen worden aangemaakt. Deze stoffen activeren elk een ander type receptor aan de ‘chronischejeukzenuwen’. Zolang het evenwicht in het lichaam verstoord is, blijven de jeuk veroorzakende stoffen aanwezig en is de jeuk dus langdurig…

De continenten op aarde zijn totaal verlaten. Er zijn geen dieren, bomen en planten, en zelfs mos schiet nog geen wortel. We zijn 635 miljoen jaar terug, als de temperatuur van de aarde net een beetje begint te stijgen. De laatste 90 miljoen jaar was de planeet bevroren, en alles is leeg, kaal en bedekt met ijs. Maar onder het oppervlak veranderen microscopisch kleine schimmels de planeet in een bewoonbare plaats voor miljoenen organismen. De cruciale rol van schimmels voor het ontstaan van het leven kwam begin 2021 aan het licht toen Chinese wetenschappers de ontdekking van een oeroud schimmelfossiel publiceerden. Het fossiel is het oudste bewijs van schimmelleven op het land en zeker 130 miljoen jaar ouder dan de oudste landdieren, die 450-500 miljoen jaar geleden verschenen. Volgens de…

Internetsatellieten in opkomst → Er worden steeds meer internetsatellieten gelanceerd. Sinds 2019 heeft SpaceX 1300 Starlinks in een baan gebracht, en dat moeten er 12.000 worden. En daar komen nog 648 internetsatellieten van OneWeb en 3236 van Amazon bij. Satellieten en raketdelen zweven rond → Er draaien circa 3000 inactieve satellieten en 2000 gebruikte raketdelen om de aarde, die botsingen kunnen veroorzaken. Zoals de communicatiesatelliet Intelsat 901, die zich tot een reddingsmissie in 2020 in een kerkhofbaan bevond. Hoeveelheid puin groeit exponentieel → Oude delen van raketten en ruimtevaartuigen kunnen ontploffen of botsen, waardoor er meerdere stukken puin ontstaan. Het aantal vastgelegde objecten is gestegen van circa 5000 in 1990 tot 15.000 in 2010 en ruim 28.000 nu.…

Kristalhelder geluid IN-EAR DRAADLOZE OORDOPJES Ga helemaal op in de muziek met deze volledig draadloze oordopjes. Je luister direct vanaf je telefoon naar de muziek zonder een kabel in je nek of broekzak. En je ervaart niet alleen veel bewegingsvrijheid, maar je hebt ook altijd de oplaadcase bij je, die de oordopjes automatisch oplaadt. De in-ear draadloze oordopjes maken je muziekervaring beter zonder in te leveren op de kwaliteit van het geluid. Ze zijn extra veilig, omdat je ook er handsfree mee kunt bellen. Geniet van het kristalheldere geluid en het handzame formaat, dat precies in je zak past. De in-ear draadloze oordopjes ontvang je nu gratis bij een jaarabonnement (12 nummers) op Wetenschap in Beeld! Voor slechts € 59,95 (i.p.v. € 71,40) krijg je elke maand het magazine thuisbezorgd…

Exoskelet ontlast spieren Het mierenlijf bestaat uit drie delen: kop, borststuk en achterlijf. Het lichaam heeft een sterk exoskelet. Dat geeft steun, waardoor de spieren al hun kracht kunnen gebruiken om zware lasten te tillen. Vleugelspier werd steunspier Bij de koningin neemt de vleugelspier veel ruimte in in het bovenlijf. Toen de werksters hun vleugels verloren, kwam er plaats vrij. De vleugelspier werd een compacte spier, die achterlijf en poten ondersteunt. Nekspieren helpen tillen De verdwenen vleugelspieren maakten bij de werkster ook plaats voor veel grotere nekspieren. Die zijn cruciaal, omdat ze de kop ondersteunen en vasthouden als de mier met zijn kaken iets zwaars tilt. Pootspieren werden langer Door de extra ruimte in het bovenlijf konden de beenspieren van de werkmier zich uitbreiden tot boven in het bovenlijf. Dat…

2 Nu iedereen een smartphone heeft, gonst het in de steden van de elektromagnetische golven. Dankzij die onzichtbare infrastructuur kun je onderweg TikTok en Wetenschap in Beeld checken. Maar uit nieuw onderzoek blijkt dat het draadloze netwerk nog veel meer mogelijkheden biedt. Een wetenschappelijk artikel van het Georgia Institute of Technology concludeert dat het 5G-netwerk dat nu op veel plaatsen uitgerold wordt, ook als stroomvoorziening gebruikt kan worden. De onderzoekers testten hun hypothese in het laboratorium door een kleine hoeveelheid stroom via 5G over een afstand van 2 meter te versturen. Ze ontwierpen een ontvangertje van het formaat van een speelkaart, dat wisselstroom uit microgolven kan opvangen en die kan omzetten in gelijkstroom. Critici waarschuwen echter dat er veel energie verloren gaat bij draadloze stroom. 5G-masten verbruiken namelijk 31 kilowatt…

Computer analyseert 24.000 dromen Een nieuw algoritme is gevoed met duizenden droombeschrijvingen. Door overeenkomsten te vinden, kan de oorzaak worden opgespoord. 1 Computer wordt gevoed met dromen De onderzoekers voerden hun algoritme met 24.000 dagboekaantekeningen over dromen en leerden het sleutelwoorden en symbolen te herkennen die bijvoorbeeld positieve en negatieve emoties of agressieve en liefdevolle handelingen beschrijven. 2 Alle dromen krijgen dezelfde formule Het computerprogramma bouwt een soort boom, waarmee alle dromen dezelfde algemene structuur krijgen. De bladeren van de boom stellen sleutelwoorden voor, en de takken tonen hun relaties en de mensen in de droom op wie ze betrekking hebben. 3 Dromen kriskras geanalyseerd Omdat alle dromen zo dezelfde structuur krijgen, kan de computer overeenkomsten en verschillen zoeken; zo kan hij typische kenmerken van de geslachten of van leeftijdsof…

VISUEEL INZICHT 1 Deze puzzelstukjes vormen samen een vierkant – op een na. Welk stukje hoort er niet bij? V: Stukje 1 S: Stukje 2 H: Stukje 3 F: Stukje 4 D: Stukje 5 B: Stukje 6 GET ALBEGRIP 2 Welk getal komt er op de plaats van het vraagteken? M: 15 P: 13 N: 11 S: 9 R: 7 LOGICA 2 Welke kaart komt er op de plaats van het vraagteken? M: Schoppen 3 P: Klaver 5 S: Harten 5 T: Klaver 7 N: Schoppen 7…