Inhoudsopgave van Editie 5 - 2021 - Wetenschap in Beeld

ARCHEOLOGIE Toen onderzoekers van de University of California in de VS onlangs een 9000 jaar oud graf in de Andes in Peru openden, stonden ze versteld. Het graf was rijk aan fijn bewerkte vuurstenen messen en speerpunten, wat een duidelijk teken is dat de overledene een gerespecteerd jager was. Naast waardevolle jachtwapens had de jager prooien meegekregen in het graf. De onderzoekers vonden botten van groot wild als herten en lama’s, en werktuigen om die te slachten en huiden schoon te schrapen. Maar nog veel opmerkelijker waren de botten van de jager zelf. Ze waren slank en licht, wat de onderzoekers het vermoeden gaf dat het een vrouw betrof. Een speciaal onderzoek, dat het geslacht kan bepalen op basis van het eiwit amelogenine in het tandglazuur, bevestigde dit vermoeden: de…

Astronomen hebben de scherpste foto tot nu toe gemaakt van de Carinanevel, kraamkamer van sterren. Nevels zijn ondoorzichtig bij zichtbaar licht, doordat het stof het licht blokkeert, maar de Gemini South-telescoop in Chili vangt infrarood licht op en kan dus tot in de wolk kijken. De telescoop corrigeert de atmosferische vervorming van het licht met zogeheten adaptieve optica, en zijn beelden zijn twee keer zo scherp als die van de ruimtetelescoop Hubble. De foto geeft een idee van de details die de opvolger van Hubble, de James Webb, zal kunnen laten zien.…

1 SYMMETRIE is sexy Onderzoeken wijzen uit dat zowel mannen als vrouwen een symmetrisch gezicht het aantrekkelijkst vinden. Volgens de onderzoekers kan gezichtssymmetrie erop duiden dat iemand goed doorvoed is en een goede afweer tegen infecties heeft. 2 LEEFTIJD verdeelt de geslachten Mannen geven over het algemeen de voorkeur aan jongere of even oude vrouwen, terwijl vrouwen zich vaak aangetrokken voelen tot mannen die ouder zijn dan zij. De oorzaak kan zijn dat oudere mannen meestal meer bemiddeld zijn dan jongere, terwijl ze – in tegenstelling tot oudere vrouwen – nog steeds vruchtbaar zijn. 3 BAARD moet precies goed zijn Vrouwen hebben liever een man met een tien dagen oude baard dan een gladgeschoren man, een man met een stoppelbaard van vijf dagen of een man met een volle baard.…

1 Wanneer begon de wetenschap te lonken? Ik ben nieuwsgierig van aard, maar pas toen ik mijn man, Edvard, psycholoog en professor aan de Technisch-natuurwetenschappelijke Universiteit van Noorwegen (NTNU) ontmoette, besloot ik onderzoeker te worden. Daarvoor dacht ik niet dat wetenschap iets voor mij was. 2 Wat is uw grootste inspiratiebron? Nieuwsgierigheid en de momenten waarop ik iets leer dat ik eerder niet begreep. Dat is het geweldigste gevoel dat er is. Kennis kan ontstaan als ik bijvoorbeeld een patroon zie in data dat ik niet eerder heb gezien, of een onderzoeksresultaat bespreek met mijn collega’s. Het is een van de grootste zegeningen van mijn leven om in zo’n interessante omgeving te mogen werken. 3 Welke prestatie van de mens is het belangrijkst? De maanlanding in 1969. Al het technischwetenschappelijke…

Wormpje doorboort gastheer met slurf Deze parasitaire wormen doorboren hun gastheer met een slurf met stekels. Voor hun levenscyclus hebben ze minimaal twee gastheren nodig. Er zijn circa 1400 soorten geïdentificeerd. Mijt leeft van bloed, huid en haarzakjes Veel mijten (zeker 4500 soorten) zijn parasitair. Ze leven op hun gastheer – zoals insecten, zoogdieren en vogels – van bloed, huid, gehoorgangen, haarzakjes, luchtwegen en veren. Lintwormen eten zonder mond Lintwormen hebben geen mond maar nemen voedsel op uit de darmen van de gastheer. Mensen worden meestal besmet door vlees dat niet gaar is. Er zijn meer dan 6000 soorten beschreven. Teken zwellen op door bloed Teken, die verwant zijn aan spinnen, kunnen twee of drie keer zo groot worden als ze bloed van hun gastheer opzuigen. Ze brengen ziekten als…

Cellen creëren donkere belletjes 1 Onder in de haar vormen cellen die melanocyten heten het donkere pigment melanine. Dit gebeurt doordat enzymen de stof tyrosine in melanine omzetten in belletjes, die vervolgens vrijkomen uit het zogeheten golgicomplex van de cel. Bellen trekken door de haar 2 Deze belletjes, melanosomen geheten, zitten nu vol donkere melanine. De melanocyten brengen de melanosomen naar andere cellen, keratinocyten geheten, die hoger in de haar zitten. Die worden sterk gekleurd door de melanine. Haar krijgt kleur van dode cellen 3 De keratinocyten sterven af en worden naar het uiteinde van de haar gestuwd naarmate het haar groeit. De dode, ingedroogde cellen zitten nog vol met melanine en vormen een sterk gekleurde laag rond de binnenkern van de haar. Vikingen hadden meer pigment Bij de vorming…

1 Splijting van uranium maakt energie vrij Uraniumatomen worden gespleten en staan energie af in de vorm van warmte en gammastraling. De hitte warmt water of vloeibaar metaal op dat in leidingen langs de reactor circuleert. 2 Warmte start stoomgenerator op De verhitte vloeistof loopt van de reactor naar een stoomgenerator, die net als de reactor achter een krachtig metalen schild zit. Hier zorgt de hitte ervoor dat water verdampt. 3 Turbine drijft motor van de onderzeeër aan De stoom gaat naar een turbine die de elektromotor aandrijft, waardoor de schroef van de onderzeeër begint te draaien. Ook wordt er stroom voor verlichting en computers opgewekt. 4 Stoom condenseert en wordt hergebruikt Nadat de stoom zich langs de turbine heeft geperst, koelt deze weer af tot een vloeistof. Die wordt…

De voelsprieten van de snuitkever zien er sterk vergroot vervaarlijk uit, maar plantage-eigenaren zijn banger voor zijn vraatzucht. De soort komt uit Azië, maar heeft zich de afgelopen decennia verspreid naar het hele Middellandse Zeegebied, waar hij zich tegoed doet aan dadelpalmen. Het vrouwtje legt zo’n 200 eitjes in de kruin van de palm of in gaten in de stam. De larven eten zachte plantenvezels en kunnen tunnels boren tot wel een meter, waar de palm in het ergste geval aan bezwijkt. De foto won de Luminar Bug Photography Awards.…

Na een storm van kritiek op de gebrekkige statistiek in zijn boek L’uomo delinquente besloot Lombroso meer gegevens te gebruiken. Hij kreeg hulp van artsen die zijn theorieën interessant vonden en hem informatie over criminelen stuurden. In de vijfde druk van het werk, die in 1896 verscheen, stonden gegevens van 6608 misdadigers. De metingen waren uitgevoerd met allerlei instrumenten, zoals een pletysmograaf, die veranderingen in de inhoud van een orgaan registreerde door de doorbloeding te meten. Lombroso gebruikte ook een craniograaf, waarmee hij kon zien of de diameter van een schedel normaal was. Zo kon blijken wie een ‘geboren crimineel’ was. ‘Criminelen hebben een klein hoofd’ Lombroso vergeleek de schedel van 121 veroordeelden met die van 328 Italianen zonder strafblad. Na bestudering van de resultaten stelde hij vast dat misdadigers…

NATUURKUNDE De stenen bewegen niet uit zichzelf, maar door externe krachten. Als er ergens een grote steen opduikt, komt dat door de boer. Die conclusie trok de vader van de evolutietheorie, Charles Darwin, toen hij in de jaren 1870 keien onderzocht. Darwin bewees dat de natuurlijke beweging van stenen meestal neerwaarts is, onder meer dankzij wormen en andere gravende dieren. Keien komen bijvoorbeeld toch naar de oppervlakte doordat een boer ploegt en de aarde losmaakt. Als het dan gaat regenen, zakt de grond wat naar beneden waardoor de steen als het ware wordt opgetild. Boeren spelen echter geen rol bij de stenen die in het Engels ‘sailing stones’ worden genoemd. Ze komen op meerdere plekken in de wereld voor, maar de beroemdste bevinden zich in het 9 km2 grote droge…

ARTSEN ZIJN KLAAR MET VACCIN 2.0 In januari 2020 was het een toekomstvisioen, maar na een spannende wetenschappelijke race staat er nu een nieuwe generatie vaccins klaar om corona – en een reeks andere ziekten – uit te roeien. NIEUWS ■ Gentherapie moet blinden weer laten zien ■ Nieuwe reactor effent het pad naar fusie-energie ■ Je brein piekt als je midden-30 bent Q&A ■ Hoe ontstaan veenlijken? ■ Is de mens speciaal toegerust om warm te eten? ■ Doen astronauten het in de ruimte? Gagarin was de dood nabij Met 27.000 km/h vliegt Joeri Gagarin als eerste om de aarde. Maar terwijl de Sovjet-Unie de triomf viert, zit de held zelf in een gevaarlijk parket Reuzenschepen varen met alle winden mee De oude scheepsmotor, de wind, maakt deze jaren een comeback. Met…

De neusaap heet niet voor niets zo. Bij jonge mannetjes zoals op de foto blijft de neus groeien, en bij een volgroeide aap kan hij helemaal onder de bek hangen. Hoe groter de neus, hoe harder de paringsroep die het mannetje kan maken, en daar komen meer vrouwtjes op af. De neusaap leeft alleen op Borneo en de omliggende eilanden, weegt 20-30 kilo en is een van de grootste apensoorten in Azië. Het portret van de jonge neusaap was een van de winnaars van de prestigieuze fotowedstrijd Wildlife Photographer of the Year.…

GENEESKUNDE Uit nieuwe proeven met muizen blijkt dat obesitas is te behandelen door de vetcellen in het lichaam te veranderen. Onderzoekers van de Amerikaanse universiteit van Massachusetts bereikten dit resultaat met de techniek CRISPR, die genen uit het erfelijk materiaal van een cel kan knippen. Het lichaam bevat wit en bruin vet. In wit vet wordt passief energie opgeslagen, terwijl bruine vetcellen actief de verbranding op gang brengen, waardoor het vet wordt omgezet in warmte. Baby’s hebben veel bruine vetcellen en kunnen dus snel warm worden, maar de hoeveelheid neemt af naarmate je ouder wordt. Dit kan de nieuwe techniek veranderen. De onderzoekers namen witte vetcellen bij mensen af en knipten het gen NRIP1 weg. Zonder het gen ontwikkelden de cellen zich tot bruine vetcellen, die werden geïnjecteerd bij proefmuizen.…

ASTRONOMIE Onderzoekers van NASA hebben een molecuul in de atmosfeer van de Saturnusmaan Titan ontdekt dat niemand hier had verwacht. Dit molecuul, cyclopropenylideen, is chemisch zeer actief en reageert snel met andere moleculen. Daardoor is het nooit eerder in een atmosfeer aangetroffen. Cyclopropenylideen bestaat uit een ring van drie koolstofatomen plus een waterstofatoom. Met die vorm lijkt het op de bouwstenen van de grotere complexe moleculen die noodzakelijk zijn voor leven. Zowel RNA als DNA heeft een ‘ruggengraat’ van vergelijkbare ringvormige verbindingen. Titan was al een veelbelovende plek om te zoeken naar buitenaards leven in het zonnestelsel, omdat het milieu in veel opzichten lijkt op dat van de aarde. Titan heeft rivieren, meren en zeeën, alleen met vloeibaar methaan in plaats van water. Dat leidt tot een type weer met…

Met Margreet de Heer raakte ik in gesprek over blinde vlekken in de wetenschap. Dingen die over het hoofd gezien worden, terwijl ze voor onze neus staan. En die leiden tot foute conclusies over de dingen die we wel zien. Het zou natuurlijk het leukst zijn als we een column en strip over onze eigen blinde vlekken zouden maken, maar ja… Je ziet niet dat je ze hebt. Daarom nu een voorbeeld over anderen waar Margreet en ik hartelijk om konden lachen, maar dat mij misschien ook had ook kunnen overkomen. Enige jaren terug keken menselijke onderzoekers hoe goed chimpansees gezichten konden herkennen. U staat er misschien niet elke dag bij stil, maar mensen en zelfs mensenbaby’s zijn daar waanzinnig goed in. Chimpansees lijken op mensen en de verwachtingen waren…

1 Schoonheid is oppervlakkig Zowel fysieke als morele schoonheid activeert de mediale orbitofrontale cortex en de middelste gyrus occipitalis, die beide op het oppervlak van de hersenen zitten. De activiteit in de twee hersencentra is het hoogst als je iemand ziet die zowel een mooi gezicht als een mooie persoonlijkheid heeft. 2 Lelijkheid zit diep in de hersenen De insula, een hersencentrum diep in de hersenen, verwerkt onder meer stank en de aanblik van verminking, slechte hygiëne en vervuiling. De insula wordt ook geactiveerd als je iemand ziet met zowel lelijke gelaatstrekken als een nare persoonlijkheid. 3 Tegenstellingen wringen in de hersenschors De mediale prefrontale cortex vóór in de hersenschors is betrokken bij hogere hersenfuncties als probleemoplossing en besluitvorming. Het gebied maakt overuren als je iemand ziet met lelijke gelaatstrekken…

We schrijven 2038. In een koude uithoek van ons zonnestelsel nadert een kleine ruimtesonde een van de meest merkwaardige planeten in onze kosmische achtertuin. Wanneer de sonde dichterbij komt, spuiten er donkere zuilen uit het ijskoude oppervlak. Tijd dat de mysterieuze maan van Neptunus zijn geheimen prijsgeeft. Sinds 1989, toen de ruimtesonde Voyager 2 als eerste en tot nu toe als enige langs Neptunus en zijn 14 manen vloog, fascineert de grootste maan – Triton – de astronomen met zijn vele vreemde kenmerken. Hij draait de verkeerde kant op om zijn planeet, is bedekt met bevroren stikstof, en door scheuren in het ijs schieten mysterieuze, donkere zuilen de ruimte in. Of die zuilen afkomstig zijn uit een gigantische binnenzee, die wemelt van biologisch leven, weten de onderzoekers niet. Maar daar…

De schacht loopt loodrecht naar het hart van de gletsjer. De zogeheten gletsjermolen is uitgesleten door smeltwater dat vanaf een Zwitserse gletsjer wegsijpelt. Overdag klettert het water door de schacht, maar ‘s nachts bevriest het, waardoor geologen de structuur van de gletsjer kunnen bestuderen. Het smeltwater vormt een laagje waarover het ijs glijdt. Veel gletsjers trekken zich terug als gevolg van de klimaatverandering, en onderzoek naar het inwendige levert belangrijke informatie op over het smeltproces.…

1 Vogel poept parasieteneitje uit In vogeldarmen groeit de parasiet uit tot een worm en legt ze eitjes. Die komen naar buiten met de klodders vogelpoep die in meren en moerassen langs de kust belanden. 2 Slak broedt eitjes uit Slakken eten vogelpoep. In de slakken komen de eitjes uit en veranderen ze in zogeheten staartlarven. Dagelijks kunnen er duizenden staartlarven uit een slak komen. 3 Parasieten kapen vissenhersenen De staartlarven dringen een killivisje binnen en trekken via bloedvaten en zenuwen naar de hersenen. Hier vormen ze cysten, die o.a. de signaalstoffen serotonine en dopamine verstoren. 4 Spartelende vis wordt vogelvoer De parasiet verandert het gedrag van de vis, die spartelend boven water komt en de aandacht van vogels trekt. Besmette vissen lopen dus een 30 keer zo groot risico…

Het is al een paar uur nacht, maar het zand op het strand Tanjung Lesung in Indonesië is nog warm van de zon. Op een podium aan het water speelt de rockband Seventeen. Het publiek klapt mee. Maar een paar tellen later is alles chaos: een metershoge watermuur dondert onaangekondigd over het strand en sleurt alles mee. Als de zon op 22 december 2018 opkomt boven de ruïnes van de toeristische plaatsjes, zijn zo’n 420 mensen omgekomen. Onder de slachtoffers zijn bijna alle muzikanten van Seventeen. Alleen de leadzanger overleeft als door een wonder. De oorzaak van de golf was een abrupte, gigantische aardverschuiving van materiaal van de vulkaan Anak Krakatau, die hevig is uitgebarsten. Rotsblokken stortten van de vulkaan af in zee en brachten al hun energie over op…

12 nummers € 59,95 + MESSENSET t.w.v. € 65 Messen van het beste staal met de scherpste slijpwijze. JAPANSE HASAKI OMAKASE MESSENSET Japanse keukenmessen snijden zeer precies en blijven langer scherp dan andere messen, omdat ze zijn gemaakt van harder staal. Zoals deze set, die is gemaakt van massief kwaliteitsstaal. De messen hebben een klassiek silhouet en een handvat van massief, drievoudig gepolijst hout. De set bevat twee superscherpe messen: een koksmes (Nakiri, 32 cm), dat perfect is voor hakken en snijden, en het fileermes (Yanagiba, 33 cm) voor het fijnere werk. Ideaal voor thuisgebruik, en met hun prachtige vorm sieren ze het interieur van elke keuken. De Japanse messenset ontvang je nu gratis* bij een jaarabonnement (12 nummers) op Wetenschap in Beeld! Voor slechts € 59,95 (i.p.v. € 71,40)…

750 Tocht bracht tijdperk op gang De vroegst bekende Vikingtocht gaat naar het eiland Saaremaa in Estland, waar zeker 41 Zweden omkomen in een veldslag. De jaren daarna maken Zweedse Vikingen handelsreizen naar de Baltische staten, het Midden-Oosten en Rusland. Vikingsteden komen op. ANTI POOLAMETS/AFP/RITZAU SCANPIX 793 Aanval geeft de Vikingen macht Deense Vikingen vallen een klooster op het Engelse eiland Lindisfarne aan. Hierna vallen grote Vikingvloten Frankrijk en de Britse Eilanden binnen. De Noorse hoofdman Olaf sticht Dublin. In Denemarken wordt de stad Hedeby gesticht en in Noorwegen Kaupang. CM DIXON/PRINT COLLECTOR/GETTY IMAGES 947 Vikingen vallen Engeland binnen De Viking Erik Bloedbijl, zoon van Harald Schoonhaar, verovert de stad York in Engeland. Dit markeert een nieuwe golf van aanvallen, onder andere onder de Deense koning Sven Gaffelbaard. In het…

Noren zijn Vikingen gebleven De onderzoekers vonden vijf verschillende bevolkingsgroepen in het huidige Noorwegen, allemaal met veel genen van Noorse Vikingen (tot 64 procent) maar een wisselend aantal genen van Denen en Britten uit de Vikingtijd. Denen nemen de tweede plek in De Denen van nu hebben bijna evenveel Viking-DNA als de Noren – tot 60 procent. De onderzoekers troffen twee groepen in Denemarken aan, waarvan er één wordt gekenmerkt door flink wat – 12 procent – genen uit het Oost-Europa van de Vikingtijd. Zweden zijn een samengesteld volk De DNA-analyse bracht vier uiteenlopende groepen in het huidige Zweden aan het licht. Ze verschillen vooral in de combinaties van genen uit Denemarken, Noorwegen en Finland, en hebben slechts zo’n 14-29 procent genen van Zweedse Vikingen.…

Honderden dodenmaskers van Italiaanse misdadigers zijn er te zien in het Lombroso-museum in Turijn. Veel van deze gezichtsafdrukken zijn in de tijd van de wetenschapper gekleurd met was om ze zo levensecht mogelijk te maken. Samen met schedels, moordwapens en de laatste galg van Turijn vertellen de maskers het verhaal van Cesare Lombroso, die zijn leven in het teken van de criminele aard stelde. Tijdens zijn leven liet Lombroso alleen collega-wetenschappers binnen, die de misdadigers die hij in zijn boeken in geuren en kleuren beschreef in het echt konden zien. Nu mag iedereen die lekker wil griezelen het museum in, dat op het universiteitsterrein in Turijn is gevestigd. In zijn testament verzocht Lombroso zijn studenten om zijn lichaam ter beschikking van de wetenschap te stellen, wat begin 20e eeuw gebruikelijk…

ASTRONOMIE De afgelopen tientallen jaren zijn er minstens 4000 exoplaneten ontdekt rond andere sterren in de Melkweg. Sommige kunnen leven bevatten, en misschien zelfs intelligente beschavingen. Maar hoe zichtbaar zijn we zelf? Dat hebben onderzoekers van Cornell University in de VS nu onderzocht. Het antwoord is dat onze planeet en de levenstekens daarop te zien zijn vanaf 1004 sterren, die zich binnen een afstand van 326 lichtjaar bevinden. De wetenschappers gingen uit van de methode die we zelf gebruiken bij het zoeken naar exoplaneten en levenstekens. Astronomen vinden exoplaneten ook vaak doordat ze voor hun ster langs bewegen en het licht van hun ster iets dempen. Om onze aardbol te kunnen ontdekken moeten buitenaardse beschavingen dus zicht op de zon en de aarde hebben. En als ze eenmaal onze planeet…

TECHNIEK Nieuwe uitvindingen kunnen zo eenvoudig en ingenieus zijn dat je niet snapt dat ze niet eerder zijn gedaan – zoals van het Britse bedrijf Alpha 311. Het idee is om met de infrastructuur langs de snelwegen schone energie op te wekken en te transporteren. Het bedrijf wil kokervormige molens op lantaarnpalen monteren, die moeten draaien door de luchtdruk van auto’s. De energie van de turbines laadt een batterij op die stroom levert voor de lantaarns. Vooral de turbines in de berm tussen rijbanen krijgen veel energie van het verkeer doordat ze van beide kanten worden aangestuurd. Uit de prototypetest blijkt dat de turbine 70 kilowattuur per dag kan produceren, ofwel de productie van 21 m2 aan zonnepanelen: voldoende om tien huishoudens van stroom te voorzien. Het bedrijf schat dat…

1 Hersenen staan liefdeshormoon af Bij verliefdheid wordt de hypofyse onder in de hersenen geactiveerd door factoren als uiterlijk, humor en vriendelijkheid. De zenuwcellen van de hypofyse staan vervolgens het hormoon oxytocine (geel) af aan de bloedbaan. 2 Hormoon breekt door de wand Oxytocine bereikt via het bloed het hele lichaam, en heeft ook een effect op de hersenen. Het hormoon is een te groot molecuul om zomaar vanuit het bloed de hersenen in te sijpelen, maar speciale eiwitten (rood) helpen daarbij. 3 Signalen veranderen je beoordelingsvermogen Verschillende delen van het beloningssysteem van de hersenen worden beïnvloed door oxytocine. Dankzij het hormoon (geel) zenden de zenuwcellen signalen door, waardoor je partner je mooier toeschijnt dan hij of zij is.…

In moerasgebieden langs de zuidkust van Californië zwemmen piepkleine staartlarven rustig rond op zoek naar een gastheer. Zodra er een killivisje langskomt, schieten de larven eropaf en dringen door de huid heen. Binnen in de vis reizen ze via de bloedvaten en zenuwbanen naar de hersenen, die ze overladen met wel duizenden cysten. Daardoor komt de vis boven water en begint hij te spartelen, wat hem een makkelijke prooi maakt van een roofvogel – precies zoals de parasiet zich wenst, want daarin kan hij eitjes leggen. Vissenhersenen kapen is slechts één voorbeeld van het gedrag van parasieten. Toch heeft een groot internationaal onderzoeksteam onder leiding van Amerikaanse onderzoekers een reddingsplan opgesteld om deze hersenparasiet en vele duizenden andere soorten te beschermen. Net als een groot aantal meer geliefde diersoorten van…

De wind doet de zeilen opbollen. De schepen maken vaart en de boegen met angstaanjagende drakenkoppen doorklieven het water. De tocht gaat naar verre en onbekende kusten. Aan boord bevindt zich een leger strijdlustige Vikingen: blonde krijgers wier voorouders al generaties lang in het koude noorden wonen. Dit zijn de vertegenwoordigers van één trots volk, dat erop uit is gegaan om de wereld te veroveren. Zo werd er eeuwenlang over de Vikingen gedacht. Maar nu heeft een internationaal onderzoeksteam onder leiding van de Deense DNA-wetenschapper Eske Willerslev korte metten gemaakt met het idee van een puur Scandinavisch volk. Het team heeft een wetenschappelijke reis gemaakt naar alle uithoeken van de Vikingwereld. Deze reis heeft geleid tot de omvangrijkste analyse van het Viking-DNA ooit, en de resultaten werpen nieuw licht op…

MYTHE 2 JUIST ‘Tochten volgden vaste routes’ DNA van skeletten in heel Europa draagt sporen van de Vikingen, waardoor hun pad terug te volgen is. De resultaten bevestigen eerdere opvattingen dat Deense, Noorse en Zweedse Vikingen elk hun vaste routes volgden. De Denen lieten sporen na in Engeland, maar ook in Zuid-Europa. De Noren gingen vooral naar Ierland, IJsland en Groenland. En de genen van de Zweden verspreidden zich oostwaarts. MYTHE 3 ON JUIST ‘De genen waren 100 procent Scandinavisch’ De Vikingen hielden zich niet in en mengden hun genen met mensen uit tal van andere landen. Verschillende Vikingen in Scandinavië hadden zelfs meer buitenlands dan Scandinavisch DNA. Genen van de Britse Eilanden kwamen in Denemarken en Noorwegen terecht, en in Denemarken ook genen uit Zuid-Europa. En DNA uit onder…

Op 28 augustus 2003 wordt de Russische onderzeeër K-159 door een sleepboot weggesleept uit de marinebasis Gremikha in het noordwesten van Rusland. Vier drijvende pontons zijn bevestigd aan de 107 meter lange, roestige romp die, samen met andere kernonderzeeërs uit de Koude Oorlog, in Moermansk zal worden gesloopt. Twee dagen later belandt de onderzeeër in de Barentszzee voor het eiland Kildin in een storm. Tot 4 meter hoge golven en zware windstoten rukken de pontons los, waarna de onderzeeër water maakt en uiteindelijk met negen bemanningsleden zinkt naar de zeebodem op een diepte van 246 meter. De onderzeeër moet worden gesloopt omdat zijn motor werd aangedreven door een kernreactor, die nog steeds vol zit met radioactieve stoffen. En de K-159 is niet de enige. Het wrak van de kernonderzeeër K-27…

BIOLOGIE Kippen leggen eieren op een manier die doet denken aan een natuurlijke lopende band. Het begint met de productie van het eigeel in de eierstokken van de kip. De dooiers verplaatsen zich via de eileider door klieren die het eiwit als een laag om de dooier vormt. Daarna worden de membranen gevormd die de inhoud van het hele ei bij elkaar houden, en die bij mensen het bloed onder de nagels vandaan halen bij het pellen. De volgende stap zijn de klieren die kalk toevoegen aan het ei om de schaal te vormen. Ten slotte komt op de schaal, net voordat het ei gelegd wordt, een laagje met kleur of vlekjes. Maar er kan ook wat fout gaan. Soms gaan al voltooide eieren terug het systeem in, waar ze…

In 2008 groef de Russische archeoloog Alexander Tsybankov een fossiel op uit de Denisovagrot in Zuid-Siberië. Het is een splinter van een vingerkootje, niet veel groter dan een speldenknop, maar de vondst zou gigantisch blijken te zijn. Want als het DNA van de botsplinter twee jaar later wordt geanalyseerd, wordt duidelijk dat het fossiel 30.000-50.000 jaar oud is en afkomstig is van een onbekende mensensoort. De soort wordt Denisova gedoopt, naar zijn laatste rustplaats in de Siberische grot, en in de jaren daarna graven onderzoekers er nog drie tanden en een stuk bot uit. Baanbrekende DNA-analyses en nieuwe fossielen uit Tibet geven nu een duidelijker beeld van de ‘nieuwe’ voorouder van de moderne mens – en voegen iets toe aan de geschiedenis van de evolutie van onze soort. Onderzoekers reconstrueren…

Kraak de code: Christian Erin-Madsen // Meet wat je weet & Pubquiz: Erik Wied // Illustraties: Shutterstock & Lotte Fredslund KRAAK DE CODE Beantwoord drie vragen met verschillende delen van je brein en puzzel het codewoord bij elkaar. LOGISCH INZICHT 1 Stel, je moet weten wanneer er anderhalf uur voorbij is, en je hebt twee lonten en een aansteker. Elke lont brandt precies twee uur. Je mag de lonten niet buigen om de lengten te meten. Hoe kun je met deze materialen bepalen wanneer de tijd om is? Kies een antwoord (voor een deel van de oplossing) A: Het is onmogelijk. B: Gebruik maar één van de twee lonten. C: Knoop de lonten aan elkaar en steek ze aan. D: Gebruik beide lonten, maar steek ze niet tegelijk aan. E:…