Inhoudsopgave van Editie 4 - 2021 - Wetenschap in Beeld

ZOÖLOGIE Biologen van Duke University in de VS hebben veruit de langste duik van een zoogdier ooit gemeten. Het record van de dolfijn van Cuvier is drie uur en 42 minuten. Vijf jaar lang hebben de onderzoekers via satellietzenders 23 spitssnuitdolfijnen en 3680 van hun duiken gevolgd. Gemiddeld duurden deze duiken 59 minuten, dus het record van ruim drie uur is uitzonderlijk. En dat verraste de wetenschappers om een aantal redenen. Ten eerste is het bijna een uur langer dan het oude record, ook van een spitssnuitdolfijn. En daarnaast zou het niet mogelijk moeten zijn voor een relatief kleine walvisachtige om zo lang onder water te blijven. De spitssnuitdolfijn is nog geen 7 meter lang en weegt maar 2,5 ton, en dat bepaalt hoeveel zuurstof hij kan opslaan. Ter vergelijking:…

Niet alleen natuurliefhebbers knuffelen bomen. De Siberische tijger drukt zich tegen stammen aan om zijn territorium te markeren, dat zich kan uitstrekken tot 2000 kilometer in het Russische woud. De knuffel laat haren, urine en krassen achter, en tegelijkertijd kan de tijger de geur van soortgenoten in het gebied opsnuiven. Met een gewicht tot 300 kilo is de Siberische tijger de grootste van de zes tijgersoorten die er nog zijn. De foto van de tijgerknuffel won de prestigieuze wedstrijd Wildlife Photographer of the Year.…

1 Spijker brengt stormvloed van ionen op gang Als je op een spijker trapt, worden receptoren op de zenuwcellen in je voet snel geactiveerd, bijvoorbeeld door de druk van de spijker, melkzuur uit beschadigde cellen of afweerstoffen. De receptoren openen ionenkanalen waardoor positief geladen natriumionen naar binnen kunnen stromen langs de lange zenuwcel. 2 Estafette zet zich voort in het ruggenmerg De stroom ionen bereikt het uiteinde van de zenuwcel in het ruggenmerg. Hier zorgen de ionen ervoor dat de cel signaalstoffen afgeeft, die in vaatjes liggen opgeslagen. De stoffen activeren receptoren op een andere zenuwcel, die via zijn eigen ionenkanalen het signaal doorgeeft. 3 Hersencentra laten je de pijn voelen Het signaal loopt naar de thalamus, een hersencentrum, die het aan andere hersencentra doorgeeft. De insula helpt het gevoel…

1 Ontsteking zet enzym aan het werk Een ontsteking of beschadiging van je weefsel zorgt ervoor dat het celmembraan van nabijgelegen cellen het onverzadigde vetzuur arachidonzuur afstaat aan het binnenste van de cellen. Het enzym cyclo-oxygenase (COX) zet het vetzuur om in prostaglandinen, stoffen die de cel vervolgens afgeeft aan zijn omgeving. 2 Pijnstoffen maken zenuwen gevoelig De prostaglandinen bereiken de gevoelige zenuwcellen van het weefsel en hechten zich aan receptoren op hun oppervlak. Die receptoren maken de zenuwcellen gevoeliger voor invloeden van buitenaf. Doordat de gevoelige cellen meer signalen beginnen uit te zenden, voel je meer pijn. 3 Ibuprofen blokkeert pijnbezorgend enzym Het medicijn ibuprofen werkt op de zere plek door de cellen binnen te dringen en het COX-enzym te blokkeren. Dit enzym kan nu geen prostaglandinen meer vormen,…

Als we 2 miljard jaar terug in de tijd konden reizen en onze buurplaneet Venus konden bezoeken, zouden we ons er thuisvoelen. Mogelijk was er zelfs biologisch leven aan de oppervlakte. Sindsdien is Venus door miljoenen jaren van klimaatveranderingen in een brandende hel veranderd, wat hem de bijnaam ‘de boze tweeling van de aarde’ opgeleverd heeft. Maar misschien zocht het leven een veilig heenkomen voor het sterke broeikaseffect. Onderzoekers van Cardiff University en het Massachusetts Institute of Technology (MIT) denken dat dit het geval was. Met zeer geavanceerde telescopen observeerden ze golflengten van het licht uit de atmosfeer van Venus die duiden op de aanwezigheid van moleculen van het gas fosfine in de wolken boven de planeet. De onderzoekers stellen dat geen enkele bekende chemische of fysische reactie fosfine kan…

2021 DAVINCI+ duikt in Venus’ verleden NASA heeft al ruim 25 jaar geen sonde naar Venus gestuurd, maar in 2021 is het weer zover. De DAVINCI + kan 63 minuten afdalen door de atmosfeer en onderweg het gehalte aan fosfine en andere stoffen meten. Net voor de landing moet hij foto's van de bodem maken. Het doel is te achterhalen hoe Venus circa 700 miljoen jaar geleden van een gematigde planeet met vloeibaar water veranderde in een hete hel van 465 °C. 2026 VERITAS brengt de planeet met radar in kaart Met een speciaal radarsysteem kan de NASA-sonde VERITAS door de bewolking van Venus heen kijken en de bodem in kaart brengen. Dit moet uitwijzen of Venus vloeibaar water heeft gekend in de vorm van oceanen en dus voldoet aan…

LAAG 1 Vast: Atomen zitten vast in een rooster Aluminium voor blikjes, vliegtuigen enzovoort is bij normale temperaturen een vaste stof, waarin de atomen in een kristalrooster zitten. Dit rooster behoudt zijn vorm tot het smeltpunt TEMPERATUUR OF ENERGIE 2 Vloeibaar: Atomen laten het rooster los Aluminium smelt bij 660 °C en verandert dan in een vloeistof: het kristalrooster breekt open en de atomen kunnen door elkaar vloeien, maar nog steeds binnen een beperkt volume. 3 Gas: Atomen vliegen kriskras in het rond Bij 2470 °C verdampt aluminium tot een gas. De atomen schieten kriskras door elkaar en het volume is onbeperkt. Daarom moet gas in gesloten tanks worden bewaard. HOOG 4 Plasma: Hitte splijt de atomen Bij 5400 °C rukt de hitte de negatieve elektronen los van de positieve…

1 Voorouder van de dinosauriërs had geen veren De vliegende dinosauriërs, pterosauriërs, hebben hun eigen tak aan de stamboom en staan dus dichter bij de gemeenschappelijke voorouder dan andere soorten. De computersimulatie was gebaseerd op vliegende dinosauriërs met een soort verenpak. Zelfs met een gevederde vliegende dinosaurus die rechtstreeks teruggaat naar de voorouder, was een gevederde stamvorm onwaarschijnlijker dan een geschubde stamvorm. 2 Gevederde dinosauriërs ontstonden meermaals Er zijn weinig soorten gepantserde en gehoornde dinosauriërs – waartoe ook Triceratops en Stegosaurus behoren – met veerachtige groeisels gevonden, maar ook die werden ingevoerd in het model. Het gaat onder meer om Psittacosaurus en Kulindadromeus, die uitgroeisels hebben die heel anders zijn dan andere veren. Volgens het computermodel betekent dit ofwel dat veerachtige structuren meerdere keren onafhankelijk van elkaar zijn ontstaan, ofwel…

Van een afstand gezien is ons sterrenstelsel, de Melkweg, een platte schijf met een deuk in het midden. Nu hebben onderzoekers met het instrument Dark Energy Camera (DECam) 250 miljoen sterren gespot in het centrum van de Melkweg. De DECam maakte ruim 7000 opnamen in nabij-ultraviolet, zichtbaar en nabij-infrarood licht, waar één foto van 3,5 biljoen pixels van is gemaakt. Uit de gegevens blijkt dat de sterren een zeer uniforme structuur hebben, wat erop duidt dat ze in dezelfde periode zijn ontstaan.…

DE THEORIE Massa is sinds het begin gelijk verdeeld De kosmische achtergrondstraling werd pas 380.000 jaar na de oerknal uitgezonden en is een afdruk van het prille universum. Stralingsonderzoek wijst uit dat de massa destijds gelijkelijk verdeeld was en het heelal naar alle kanten even snel uitdijt. ONJUIST? Uitdijing heeft overal dezelfde snelheid Het heelal breidt zich al uit sinds het ontstaan, 13,8 miljard jaar geleden. Talrijke observaties laten zien dat de sterrenstelselclusters gelijkelijk verdeeld zijn in de ruimte en dat het heelal van nu nog steeds overal even snel uitdijt. ONJUIST? Donkere energie is overal even sterk overal even sterk Tot 5 à 6 miljard jaar geleden daalde het tempo van uitdijing doordat de zwaartekracht die tegenwerkte, maar door een onbekende afstotende kracht, donkere energie, die volgens de theorie…

Lava uit de Etna vreet zich een weg door het landschap als een rivier van vuur. De vulkaan op Sicilië, een van de actiefste op aarde, is al bijna 30 jaar in uitbarsting. De 3326 meter hoge kegel van deze zogeheten stratovulkaan bestaat uit vele lagen gestolde lava en as. De uitbarsting van de Etna heeft 77 mensen het leven gekost, voorlopig voor het laatst in 1987, toen twee toeristen om het leven kwamen door een plotselinge explosie. Deze foto was een van de winnaars van de wedstrijd Wildlife Photographer of the Year.…

TECHNIEK Trekganzen leggen duizenden kilometers af. Ze vliegen in zwermen, niet alleen voor de gezelligheid, maar vooral ook om energie te besparen. Dankzij hun V-formatie krijgt elke vogel een gratis zetje van de luchtwervelingen die de vogel vóór hem veroorzaakt. Dat effect wil Airbus nu gebruiken bij langeafstandsvluchten. Het bedrijf werkt aan het concept ‘fello’fly’, waarmee passagiersvliegtuigen in V-formatie moeten vliegen. Zo sparen ze 5 tot 10 procent brandstof uit, wat neerkomt op meerdere tonnen per vlucht over de Atlantische Oceaan. Uit veiligheidsoverwegingen wordt er op dit moment een afstand van 55 tot 90 kilometer aangehouden tussen vliegtuigen die boven de oceaan vliegen. Om gebruik te kunnen maken van elkaars luchtwervelingen, moet die afstand teruggebracht worden tot 3 kilometer. Volgens Airbus kan dat op een veilige manier. Het idee is…

PALEONTOLOGIE Een droom komt uit voor paleontologen die onderzoek doen naar de grote zoogdieren van de ijstijd, de megafauna, die 10.000 tot 40.000 jaar terug uitstierven. Op een eilandje ten noorden van Oost-Siberië is een goed bewaarde holenbeer tevoorschijn gekomen uit de permafrost. Daardoor kan nu voor het eerst zacht weefsel van de beer worden onderzocht, en niet alleen botten. De beer wordt bestudeerd door onderzoekers van de North-Eastern Federal University in Rusland. Zij zullen de vondst dateren en het DNA van de beer in kaart brengen. Als dat lukt, kunnen bepaalde raadsels over de holenbeer worden opgelost. Allereerst willen de onderzoekers weten hoe nauw de holenbeer verwant is aan de nu levende bruine beer. Paleontologen denken dat de beide soorten een gezamenlijke voorouder hadden, die 1,2 tot 1,4 miljoen…

In mijn kleuterklas ging het gerucht dat zwart en wit geen kleuren zijn. Dit werd met enig ontzag doorgefluisterd – juist omdat het zo tegen alle logica indruist, moest dit wel een Belangrijke Boodschap van een Hogere Macht zijn. Onzin natuurlijk. Want wat zijn zwart en wit dan wel? Het is duidelijk dat we een woord nodig hebben voor de categorie waar zwart, wit en alle andere kleuren in vallen en ook dat dit woord ‘kleur’ is, want er is in de wijde omtrek geen ander woord voor te bekennen. Iets anders geformuleerd begreep ik dat toen ook al meteen. Achteraf interessant is dat een ander tegenargument toen niet in mij opkwam, namelijk: ‘Wie bepaalt dat?’ Als kleuters hadden we geen enkel probleem ons voor te stellen dat er ergens…

1 Beschadiging ontstaat Als je valt en je bezeert, je snijdt of een ontstoken wond hebt, ervaar je zogeheten nociceptieve pijn. Die ontstaat wanneer pijngevoelige zenuwcellen worden geactiveerd door bijvoorbeeld melkzuur uit beschadigde cellen. Dit soort pijn is vaak gunstig, want het helpt je beschadigde lichaam kalm te blijven. Maar hij kan ook leiden tot chronische pijn in gewrichten met reuma of een overbelaste rug, waarbij bijvoorbeeld spieren of pezen worden aangetast door een langdurige ontsteking. 2 Pijnzenuwen staan onder druk Zogeheten neuropathische pijn, ook wel zenuwpijn genoemd, treedt op wanneer de pijngevoelige zenuwcel zelf beschadigd of geïrriteerd is. De cel begint signalen te verzenden, ook al zijn de receptoren op de zenuwuiteinden niet geactiveerd. Dit type pijn treedt op bij onder meer hernia’s en het carpaletunnelsyndroom, waarbij de zenuwcellen…

1 Zonlicht passeert de atmosfeer van Venus Als Venus, gezien vanaf de aarde, voor de zon langs trekt, valt een deel van het zonlicht door haar atmosfeer voordat het de aarde bereikt en met telescopen te zien is. Door de golflengten die aankomen te bestuderen, kan de samenstelling van Venus’ atmosfeer worden bepaald 2 Moleculen absorberen het licht en weerkaatsen het De moleculen in de atmosfeer absorberen licht op bepaalde golflengten, terwijl ze licht op andere golflengten afbuigen of reflecteren. Moleculen laten zo hun meetbare ‘vingerafdruk’ achter op het licht. En zuurstof heeft bijvoorbeeld een andere vingerafdruk dan fosfine (PH3). 3 Golflengten duiden op biologische marker Metingen van de telescopen JCMT en ALMA laten een dip in de kracht van het zonlicht zien bij de golflengte 1,123 mm, wat erop…

PENICILLINE Bacteriën overleefden rommel niet Een zomervakantie en een rommelig laboratorium brachten de arts Alexander Fleming op het spoor van de bacteriedodende penicilline. De Schotse bioloog Alexander Fleming was een fantastische wetenschapper, maar hij had één zwak punt: in zijn lab was het een zootje. In 1928 deed Fleming onderzoek naar stafylokokken, een bacteriesoort. Als officier in de Eerste Wereldoorlog had hij talloze soldaten zien bezwijken aan infecties, en hij droomde van een manier om bacteriën te doden. Maar dat wondermiddel had hij nog niet gevonden. In augustus ging hij met zijn gezin op zomervakantie. Fleming liet zijn, zoals altijd, rommelig achter en vergat onder meer de schaaltjes met stafylokokken die hij in een hoek had gezet op te ruimen. Na zijn welverdiende vakantie ontdekte de bioloog dat een van…

DE THEORIE ON JUIST? Natuurconstante is overal even sterk De fijnstructuurconstante bepaalt de sterkte van de elektromagnetische wisselwerking tussen geladen deeltjes als protonen en elektronen. Volgens de standaardtheorie is die in het hele heelal even sterk. NIEUWE METING Metaalatomen onthullen magnetische polen in heelal Het licht van verre quasars passeert gaswolken, waarin metaalatomen bepaalde golflengten absorberen. Maar die golflengten zijn anders dan verwacht, want het heelal lijkt een magnetische noord-zuidas te hebben. Richting noord: Zwak elektromagnetisme ■ Uit observaties blijkt dat de elektromagnetische kracht in sterrenstelsels aan de noordelijke hemelbol net iets zwakker is. Op aarde: Perfecte sterkte voor leven ■ In ons deel van het heelal is de elektromagnetische kracht zodanig dat zich complexe moleculen vormen, ons fundament. Richting zuid: Sterk elektromagnetisme ■ In verre sterrenstelsels aan de zuidelijke…

Wordt een kolonie op Mars vegan? VOEDING Marsbewoners worden vast geen hardcore veganisten. In 2019 publiceerden twee onderzoekers van de University of Central Florida berekeningen van calorieverbruik, landbouw en voedselbronnen voor een kolonie op Mars met 1 miljoen inwoners. De onderzoekers concluderen dat in de voedselbehoefte kan worden voorzien door groenten, insecten en celculturen, die dierlijk eiwit kunnen vormen uit melk, eieren en vlees, maar dan zonder dieren zelf. Maar ze stellen ook vast dat het 100 jaar zal duren vanaf het moment dat een Marskolonie is opgericht tot die volledig zelfvoorzienend is en niet langer afhankelijk is van reguliere voedselvoorraden van de aarde. DE MEETLAT · Zijn er meer orchideeën of vogels? Orchideeën Elk jaar worden er orchideeënsoorten ontdekt, en het aantal van 28.000 is al overschreden. Daarmee zijn…

NIEUWS ■ Leven op aarde is te zien vanaf 1000 sterren ■ Gentherapie moet lichaamsvet gezond maken ■ Vleesetende plant kan zowel tellen als dingen onthouden Q&A ■ Hoe verplaatsen stenen zich? ■ Waar blijft het water bij eb? ■ Kan een kip een ei in een ander ei leggen? Kernramp loert op de zeebodem Met kabels en een opblaasbaar schip willen ingenieurs in de Noordelijke IJszee, op 246 meter diepte, twee oude duikboten lichten voor ze uiteenvallen en een ramp veroorzaken. Vulkanen die uit hun as herrijzen In 1956 blies de vulkaan Bezymjanny zichzelf op. Nu geologen hem volgen, blijkt dat hij nog niet dood was of hij blies zichzelf weer nieuw leven in. Missie naar het buitenbeentje van het zonnestelsel Hij draait tegen zijn planeet in en heeft…

EVOLUTIE Toen onze voorouders ongeveer 60.000 jaar geleden Afrika verlieten, liepen ze onderweg andere menssoorten tegen het lijf. Soms letterlijk. Genetische studies wijzen uit dat moderne mensen genen vermengden met Neanderthalers in Europa en Denisova in Azië. Nu blijkt uit nieuwe resultaten dat deze romantische ontmoetingen tussen de soorten veel eerder begonnen. Onderzoekers van een Max Planck-instituut in Duitsland isoleerden het Y-chromosoom van drie Neanderthalers die 38.000 tot 53.000 jaar terug leefden en vergeleken het met het Y-chromosoom van twee Denisova. Tot verbazing van het team leek het Y-chromosoom van de Neanderthalers veel meer op dat van de moderne mens dan op dat van de Denisova. Het zou andersom moeten zijn, want de Neanderthalers en Denisova takten zich van elkaar af enkele honderdduizenden jaren nadat hun gezamenlijke voorouder van de…

RUIMTEVAART De Chinese sonde Chang’e 4, die op de maan is geland, heeft de eerste nauwkeurige metingen verricht van de kosmische straling daar. De metingen zijn gedaan met het Duitse instrument LND, en de resultaten zijn gepresenteerd door het German Aerospace Center. Op de maan blijkt een astronaut blootgesteld te worden aan wel 200 keer zo veel straling als op aarde, waar de dampkring en het aardmagnetisch veld ons bescherming bieden. Dat is 2,6 keer zo veel als de straling die de bemanning van het ISS voor zijn kiezen krijgt. De straling op de maan bestaat uit deeltjes van de zon en supernovaexplosies en kan in zeer hoge doses kankerverwekkend zijn. Dat stelt eisen aan de bescherming van de mensen die NASA in 2024 naar de maan wil sturen, en…

VERSCHILLEN TUSSEN DE GESLACHTEN Uit experimenten blijkt dat vrouwen gevoeliger voor pijn zijn dan mannen. Vrouwen hebben dus een lagere pijngrens dan mannen. Hersenen versterken zwak signaal Dierproeven duiden erop dat de zenuwuiteinden van vrouwen minder gevoelig zijn voor pijn dan die van mannen. Toch voelen vrouwen – ook bij dieren – meer pijn dan mannen. Mogelijk versterken de hersenen van vrouwen pijnsignalen, zodat die uiteindelijk toch sterker zijn dan bij mannen. Testosteron verzacht de pijn De pijncentra in de hersenen hebben receptoren waaraan geslachtshormonen zich kunnen hechten. De vrouwelijke hormonen oestrogeen en progesteron kunnen pijn zowel verlichten als verergeren, terwijl het mannelijke hormoon testosteron pijn bijna altijd verlicht. Goed geheugen versterkt de pijn Onderzoekers denken dat vrouwen door hun menstruatiecyclus meer zicht hebben op wat er in hun lichaam…

1 Zonnepanelen zorgen voor aandrijving De zonnecellen op het dek produceren elektriciteit die de scheepscomputers en de elektromotor aandrijft. Overtollige stroom van overdag wordt opgeslagen in batterijen in de twee zijrompen van de Mayflower. Alleen in geval van nood wordt de dieselgenerator aan boord gestart. 2 Mast draagt lampen en zeil De kleine mast met een vast zeil van composietmateriaal dient twee doelen: een lantaarn bovenin maakt de Mayflower zichtbaar vanaf conventionele schepen, en het zeil draagt bij aan de voortstuwing van het schip. Het schip kan 20 knopen bereiken. 3 Romp huisvest laboratorium De middelste romp bevat de computers, meetapparatuur en motor van het schip. Omdat er geen stahoogte, hutten of voorzieningen aan boord hoeven te zijn, heeft de romp plaats genoeg voor zowel de apparatuur als de monsters…

DE VERGETEN TOESTAND Plasma is de vierde fase, waarin extreem hoge temperaturen de atomen splijten. DE NIEUWE MOTOR De elektrisch geladen deeltjes van plasma zijn – getemd – een groene aandrijving van vliegtuigmotoren. DE EEUWIGE ENERGIE Onderzoekers willen plasma vasthouden in magnetische velden voor fusiekracht – een onuitputtelijke energiebron. Een grote, grijszwarte wolk hangt in de lucht. Elektrisch geladen waterdruppels en ijskristallen schieten erdoorheen. Langzaam belanden de negatieve ladingen onder in de wolk, terwijl het aardoppervlak steeds positiever wordt. Plotseling wordt de spanning gelijkgetrokken in een enorme energieontlading: een bliksemschicht. Telkens als we een bliksemschicht zien, kijken we naar plasma, de vierde toestand naast de meer bekende drie: vast, vloeibaar en gas. De immense energieontlading van de bliksem zet lucht om in plasma, waarbij de kernen en elektronen van atomen…

1 Tokamak is al door en door getest De reactor heeft de vorm van een autoband. Een magneet midden in het gat en magnetische spoelen rond de ring houden waterstofplasma hooguit een uur lang vast. De grootste tokamak ter wereld, ITER, wordt gebouwd in Frankrijk en wordt naar verwachting in 2025 in gebruik genomen. 2 Kogeltokamak kan een sprintje trekken In een kogeltokamak bevindt de centrale magneet zich dichter bij het plasma zelf, dus hij kan het langere tijd vasthouden. De Britten steken nu 215 miljoen euro# in het ontwerpen van de grote kogeltokamak STEP, die de weg zal effenen voor de bouw van energiecentrales begin jaren 2040. 3 Stellarator moet continu gaan draaien Duitsland zet hoog in op de stellarator Wendelstein 7-X. Vervormde magneetspoelen rond de reactorring kunnen in…

1 Neef van T. rex was een knuffelkiller Onderzoekers dachten eerder dat grote dinosauriërs geen veren hadden, omdat grote dieren niet zo snel warmte verliezen als kleine, maar in 2012 dook er in China een 9 meter lange voorganger van T. rex op, Yutyrannus, die circa 125 miljoen jaar geleden leefde. De grote roofdinosaurus had primitieve donsveren, en hoewel er nog geen veerachtige structuren zijn gevonden bij T. rex, duidt alles erop dat ook hij een soort veren had. 2 Raptorpoten waren gevederd Veren kunnen niet ontstaan uit schubben, maar andersom wel. Kippen, de meest naaste verwanten van de dinosauriërs van nu, hebben zelfs twee soorten schubben op hun poten: kleine, ronde reptielenschubben en enkele grotere schubben die uit veren zijn ontstaan. Fossielen uit Liaoning in China laten zien dat…

Bij een nieuw universum moet je denken aan een kleine, ronde, ongebakken krentenbol. De gelijkelijk verdeelde krenten zijn de zaadjes van de clusters van sterrenstelsels. Tijdens het rijzen dijt het kosmische deeg overal precies even snel uit. En de krenten, die nu sterrenstelsels zijn, verspreiden zich weg van elkaar in alle richtingen. Maar ze zijn nog steeds gelijk verdeeld over de krentenbol. Dit scenario beschrijft het standaardmodel, het fundament voor de kosmologie, maar nu hebben astronomen met de twee ruimtetelescopen XMM-Newton en Chandra X-ray Observatory sterk bewijs gevonden dat het deeg ongelijkelijk rijst. Met andere woorden, de sterrenstelsels bewegen niet even snel van elkaar weg en zijn niet precies gelijk verdeeld over het universum. Door die ontdekking staan de twee fundamenten van de kosmologie op losse schroeven: dat het heelal…

SRG Röntgensatelliet observeert 100.000 clusters De Russisch-Duitse röntgensatelliet SRG zal vier jaar lang de bewegingen van 100.000 sterrenstelselclusters vastleggen. Daaruit moet blijken of de afstotende donkere energie voor variatie in de uitdijingssnelheid van het heelal zorgt. Hij is in 2020 in gebruik genomen en heeft de eerste kaart van de ruimte in röntgenstraling al gemaakt. EUCLID Ruimtetelescoop kijkt miljarden jaren terug In 2022 vertrekt de ruimtetelescoop Euclid om de bewegingen van 2 miljard sterrenstelsels gedurende de afgelopen 10 miljard jaar te onderzoeken. De observaties in de zichtbare en nabij-infraroodspectroscopie dekken de periode dat de donkere energie de uitdijing versnelde en kunnen ophelderen of de energie varieert of niet. ELT Megatelescoop meet elektromagnetische kracht De Extremely Large Telescope, die in 2025 dienst gaat doen, kan kleine verschillen meten in golflengten van…

FYSIOLOGIE Bij -40 °C kan iemand circa drie minuten naakt rondlopen zonder gevolgen, maar als de naakte huid wordt blootgesteld aan kou onder de -60 °C, bevriest hij onmiddellijk en sterven de cellen af. Als het hele lichaam ontbloot is, zal iemand daarom vrijwel meteen doodgaan. En zelfs met een dikke laag kleding zijn de gebieden gaan. rond de ogen en neus nog steeds vatbaar voor ernstige bevriezing. Het inademen van ijskoude lucht kan ook de luchtwegen en longen beschadigen. Inuit en andere mensen die in ijskoude omgevingen leven, krijgen vaak longletsel. Zo ademen onderzoekers die op Antarctica werken, vaak door een soort snorkel die onder de jas door loopt. De lucht wordt daardoor opgewarmd door de lichaamswarmte voordat deze de luchtwegen bereikt en schade kan veroorzaken. WIND MAAKT DE…

ANATOMIE Hardlopen is goed voor je gezondheid, daar zijn onderzoekers en artsen het over eens. Maar studies onder ultralopers, die niet stoppen na een marathon maar bijvoorbeeld zes uur of 100 kilometer rennen, laten een ander beeld zien. De lopers houden er letsel aan over dat doet denken aan de gevolgen van een ernstige ziekte. Extreem sporten gaat ten koste van hart, lever en nieren, maar ook het immuun- en hormoonsysteem hebben eronder te lijden, en veel ultralopers krijgen na een zeer lange afstand last van luchtweginfecties. Uit een Amerikaans onderzoek uit 2015 bleek dat wel 82 procent van de ondervraagde hardlopers symptomen van acuut nierfalen vertoonde en het bloed dus niet langer goed kon filteren. Ze hadden zeer donkere urine, een teken van weefselschade aan de organen. Deze symptomen…

De mens heeft vlaggen op de maan geplant, vaartuigen naar Mars gestuurd en monsters genomen van planetoïden op 300 miljoen kilometer afstand, maar er zijn nog plaatsen op aarde die we nooit hebben bezocht. De Amerikaanse organisatie National Oceanic and Atmospheric Administration schat dat zeker 80 procent van de oceanen onontgonnen is. Vooral de diepste plekken enkele kilometers onder zeeniveau zijn grote zwarte vlekken op de wereldkaart. Naar schatting is slechts 0,0001 procent van de zeebodem uitgekamd. Met een diepte van 11.034 meter is de Marianentrog in de Stille Oceaan de diepste plek op aarde. Het donker en de enorme druk maken het bijna onmogelijk om de Marianentrog te verkennen. Er is echter een goede reden om eens een kijkje te nemen in dit grote zeegebied. Uit boringen blijkt dat…