Inhoudsopgave van Editie 2 - 2021 - Wetenschap in Beeld

ARCHEOLOGIE 1200 jaar terug was het een drukte van belang tussen de imposante tempels en huizen in de Mayametropool Tikal. In de bloeitijd woonden er 100.000 mensen, maar plotseling ging het bergafwaarts. Uit archeologisch onderzoek blijkt dat de stad in het huidige Guatemala eind 9e eeuw volledig verlaten werd. Tot nu toe dachten historici dat dat een gevolg was van langdurige droogte, maar nu blijkt uit onderzoek van biologen van de University of Cincinnati in de VS dat er meer aan de hand was. Een andere belangrijke oorzaak was dat de Maya’s hun eigen drinkwater vergiftigden. De onderzoekers analyseerden afzettingen in de grote waterreservoirs van de stad, waarvan de bewoners afhankelijk waren. Omdat er geen meren en rivieren in de buurt waren, was de stad kwetsbaar tijdens droogte. Als het…

PALEONTOLOGIE Krokodillen komen voor in Afrika, Australië, Azië en Amerika, maar het is onduidelijk hoe ze zich over de aarde hebben verspreid. Vooral de verwantschap tussen Afrikaanse en Amerikaanse soorten was altijd een raadsel. Maar dat is eindelijk opgelost, dankzij een zeven miljoen jaar oude schedel uit Libië van de uitgestorven soort Crocodylus checchiai. Onderzoekers van de Italiaanse universiteit van Turijn maakten CTscans van de schedel en vergeleken die met schedels van Amerikaanse soorten. De overeenkomsten waren zo groot dat C. checchiai welhaast een voorouder moet zijn van de huidige krokodillen en mogelijk de link vormt tussen de Afrikaanse en Amerikaanse soorten. Eerder bleek al uit genetisch onderzoek dat de vier nu levende Amerikaanse soorten verwant zijn aan de Afrikaanse nijlkrokodil. Dat betekent dat er op een van beide continenten…

RoBeetle is een kleine robot met vier pootjes, die geheel en al loopt op methanol, een vloeistof met een hoge energiedichtheid. De uitvinders van de University of Southern California in Los Angeles wilden een robot maken die geen elektronica bevat, niet eens batterijen. De 15 mm lange robot, die 88 mg weegt, heeft twee gefixeerde achterpoten en voorpoten die naar voren en achteren kunnen bewegen. Daarmee kan de robot uren lopen. De makers hopen dat dit type robot planten kan gaan bestuiven, ter vervanging van bijen. Foto // Xiufeng Yang…

De onscherpe foto van oranje en geel licht met een donkere vlek in het midden zag er niet bijster indrukwekkend uit toen hij op 10 april 2019 aan het publiek werd gepresenteerd. Maar het was een sensatie: de allereerste foto van een zwart gat, of beter gezegd van alles wat zich rondom een zwart gat bevindt. Zwarte gaten zelf zijn onzichtbaar, doordat hun enorme zwaartekracht alles naar zich toe trekt en zelfs licht niet kan ontsnappen. Maar op de foto stonden zulke scherpe contouren van het zwarte gat dat de astronomen toch konden zeggen dat ze voor het eerst hadden ‘gezien wat ons onmogelijk leek om te zien’. Ondanks hun duistere aard zijn zwarte gaten een van de best bestudeerde astronomische verschijnselen, omdat ze mysterieus zijn en omdat ze volgens…

SAGITTARIUS A* IN CIJFERS AFSTAND: 26.000 lichtjaar MASSA: Circa 4 miljoen zonnemassa’s DIAMETER: 60 miljoen km Waarom is het gat niet zo gulzig? Straling van Sagittarius A* duidt erop dat hij vergeleken met andere zwarte gaten erg weinig gas en stof opslokt. Dat kan te maken hebben met het magnetisch veld van het gat, dat de materie in de accretieschijf in stabiele banen dwingt, waar ze niet verzwolgen wordt. Het magneetveld wordt o.a. onderzocht met de telescoop SOFIA, die op een Boeing 747 zit. Waardoor wordt de straling sterker? In mei 2019 werd de straling van Sagittarius A* opeens twee keer zo krachtig. We weten niet hoe dat komt, maar het zou kunnen dat de ster S0-2 vlak langs het zwarte gat scheerde, waardoor gassen rond Sagittarius A* samenklonterden en…

Geen enkele vis heeft zulke lange tanden in verhouding tot zijn kop als de 20 tot 35 centimeter lange Sloanes addertandvis. Het vraatzuchtige dier leeft in de schemerzone in de (sub)tropische diepzee op enkele honderden meters diepte. Zijn vlijmscherpe tanden zijn ruim half zo lang als zijn kop en vormen een soort traliewerk als de bek gesloten is. Ziet de vis een prooidier, dan zwemt hij er met open bek opaf. Vervolgens klapt hij zijn kaken als een valhek in een ridderkasteel dicht. De vis kan zijn kaken 90 graden openklappen, waarmee hij dieren die bijna net zo groot zijn als hijzelf kan invangen.…

HART BESPEELT JE HERSENEN Uit experimenten blijkt dat hormonen en elektrische signalen van je hart onder meer je ervaring van pijn en dorst en van de gevoelens van anderen veranderen. RECENT ONTDEKTE VERBINDINGEN TUSSEN HART EN HERSENEN STUREN JEGEDACHTEN AAN. ‘Hun blikken kruisten elkaar dwars door de kamer heen, en ze voelden het allebei in hun limbisch systeem.’ Liefdesverhalen kregen een geheel nieuwe wending toen de wetenschap ontdekte dat gevoelens niet in het hart zetelen, maar in onze berekenende computer: de hersenen. Maar na nieuw onderzoek krijgt het hart een gedeelte van zijn macht terug. Middels signaalstoffen en zenuwbanen manipuleert het hart de hersenen, op het ritme van de hartslag. Er zijn allerlei verbindingen tussen de belangrijkste actoren van het lichaam ontdekt, waardoor de twee organen haast samen lijken te…

1 FRONTAALKWAB is gevoeliger voor walging Het samentrekken van het hart beïnvloedt de hersenactiviteit, wat o.a. van belang is voor het gevoel van walging en je interpretatie daarvan op het gezicht van anderen. Als het hart zich samentrekt, verandert het activiteitspatroon in de frontaalkwabben, waardoor je sterker reageert op gezichten die walging uitdrukken. 2 AMYGDALA merkt angst bij anderen op De amygdala, het angstcentrum van de hersenen, stuurt je reactie op gevaar en op de angst van anderen aan. Als het hart zich samentrekt, wordt de amygdala even gevoeliger voor indrukken. Daardoor reageer je op de maat van je hartslag krachtiger bij het zien van mensen bij wie de angst op het gezicht te lezen staat. 3 THALAMUS verlicht pijn Je ervaring van pijn ontstaat onder andere via activiteit in…

1 Drijvende bladen waaien met alle golven mee Dicht bij de bodem bewegen de watermoleculen in ellipsen, die de grote flappen van de Exowave heen en weer duwen. Een draaiend mechanisme zorgt ervoor dat ze altijd naar de golven gericht zijn. 2 Pomp zet zeewater onder hoge druk Er zit een hydraulische pomp aan de ‘waaier’ met een kogelgewricht dat zeewater inlaat. De pomp zet het water onder een druk van 35-75 bar – 35-75 keer de luchtdruk op aarde. Meestal drijft de waterdruk van zo’n 20-40 bar een turbine of generator aan. 3 Ventielen leiden water naar land Het vermogen om energie uit golven in hydraulische energie om te zetten neemt toe met de druk. Het pomplichaam heeft daarom ventielen die de druk kunnen regelen. Andere ventielen leiden water…

Stop van de badkuip verdwijnt geleidelijk De Thwaitesgletsjer mondt uit in de Amundsenzee op West-Antarctica. Het ijsplateau aan de voorkant vormt als het ware een stop voor de erachter gelegen ijsstroom, die genoeg water bevat om het zeeniveau 80 cm te doen stijgen. In een verre, ijskoude uithoek van de aarde kan ons lot worden bezegeld. Om die reden zijn 100 Amerikaanse en Britse onderzoekers neergestreken op de enorme Thwaitesgletsjer. Rondom de oranje tenten is het een en al sneeuw en ijs. De gletsjer lijkt onaantastbaar. Maar diep eronder is er iets helemaal mis. De onderzoekers horen bij het vijfjarige project International Thwaites Glacier Collaboration (ITGC), dat moet beoordelen hoe groot de kans is dat heel West-Antarctica onder ons vandaan smelt – en wanneer dat zou gebeuren. Vanuit hun tent,…

RADAR Radar in vliegtuigen legt de lagen van de ijskap en het samenspel met de ondergrond bloot. Op basis van de metingen wordt de invloed van de opwarming op de gletsjer voorspeld. WARMWATERBOOR Een boorkop van gesmolten sneeuw graaft zich door het ijsplateau omlaag. Dan boort hij kernen uit in de zeebodem, die laten zien hoe de gletsjer zich na de laatste ijstijd terugtrok. WEERSTATIONS Op het ijsplateau voor aan de gletsjer en op naburige ijsbergen komen weerstations. Die meten de wind, temperatuur, bewegingen van de zeestromen en de ijsomstandigheden op zee. ROBOTS De onderwaterrobot Icefin duikt onder het ijsplateau en meet de zeetemperatuur bij de aardingslijn, waar de vaste ijskap van de gletsjer het onderliggende gesteente ontmoet. GLIDERS Deze robotduikboten zijn verankerd aan boeien en bewegen op de opwaartse…

CHEMOTHERAPIE ZONDER ANTIBIOTICA: Bacteriën verteren medicijn 1 Als de kankercel geïnfecteerd is met gammaproteobacteriën (groen), breken die de chemo (gemcitabine, blauw) af en verliest die zijn werking. De kankercel blijft zich delen. MET ANTIBIOTICA: Kankercel deelt zich niet 2 Als de bacteriën dood zijn, kan de chemo de celkern binnendringen en voorkomen dat die zijn DNA kopieert. De kankercel sterft af als hij zich wil delen. IMMUNOTHERAPIE ZONDER ANTIBIOTICA: Bacteriën halen doelwit weg 1 De T-cellen van de afweer (l) worden vaak aangevallen door Gardnerella-bacteriën (groen). Daardoor neemt de productie van het eiwit PD-1 (geel) af, dat het doelwit vormt van de antistoffen. MET ANTIBIOTICA: Afweer valt aan 2 Zonder de bacteriën produceren de T-cellen PD-1, dat het immuunsysteem aanstuurt. Als de antistoffen van immunotherapie zich aan PD-1 binden, valt…

GELUIDSGOLVEN 1 Trillingen creëren geluidsgolven Geluid ontstaat als moleculen in de lucht gaan trillen. In de ruimte is er geen lucht en daardoor ook geen geluid. Bij een normale luchtdruk op zeeniveau en een temperatuur van 15 °C plant geluid zich voort met 1225 km/h. 2 Molecuuldichtheid bepaalt snelheid Geluid reist ook door vloeistoffen en vaste stoffen. Hoe korter de afstand tussen de moleculen in het materiaal is, hoe sneller het geluid zich voortplant. Zo gaat geluid in water vier keer zo snel als in lucht. 3 Geluidsbarrière zorgt voor knal Als een vliegtuig de geluidssnelheid overschrijdt, worden de geluidsgolven rond het toestel samengeperst en ontstaat vooraan een barrière: een schokgolf. De druk daarvan veroorzaakt een knal op aarde.…

ARTSEN DOEN HET ONMOGELIJK 4 MAANDEN TE VROEG GEBOREN Baby’s geboren vóór week 23 konden tot voor kort niet overleven. Nu wel, dankzij een mildere zuurstoftoevoer. Maar moeten de artsen prematuurtjes altijd redden? GARRY WATSON/SCIENCE PHOTO LIBRARY NIEUWS ▮ Nieuw type zwart gat ontstaat bij kosmische botsing ▮ Bijengif wordt een nieuw wapen in de strijd tegen kanker ▮ Met paracetamol neem je meer risico Q&A ▮ Waarom is vogelpoep wit? ▮ Hoe werkt de schemering op je zicht? Red het ongedierte! Een kwart van alle insecten is in 30 jaar tijd uitgestorven. En zonder insecten geen mensen. Maar er ligt een reddingsplan klaar – en jouw hulp is nodig. 7 dirty jobs van de wetenschap Apenstaarder? Slijmduiker? Proefastronaut? Er zijn heel wat loodzware banen in de wetenschap die je liever niet…

Het onderwerp is niet zo’n sensatie, maar het formaat van de foto wel. In het SLAC National Accelerator Laboratory in de VS maakte een nieuwe beeldsensor de grootste foto ooit … van een broccoli. De foto demonstreert de hoge resolutie van de sensor: er zouden 378 4K-schermen nodig zijn om alle details te laten zien. De sensor heeft een diameter van 61 cm (bijna 20 keer die van de sensor in een professionele camera) en zal, als deel van de Vera C. Rubin-telescoop die in Chili wordt gebouwd, het heelal fotograferen. Foto // Jacqueline Orrell…

GENEESKUNDE Wereldwijd staan talloze mensen op de wachtlijst voor orgaandonatie, want de vraag is groter dan het aanbod. Daar komt bij dat veel donororganen in slechte staat zijn en artsen ze daardoor niet kunnen gebruiken. Longen zijn uiterst kwetsbare organen. Als een long bij een donor wordt verwijderd, moeten artsen hem binnen een paar uur transplanteren, want buiten het lichaam blijft hij niet lang goed. Wetenschappers van de Columbia University in de VS ontwikkelden een methode waarbij longen langer ‘vers’ blijven. Daarbij houdt een levend varken de longen in leven. Er werd een proef gedaan met vijf longen die afgewezen waren omdat grote delen ervan geen zuurstof meer konden opnemen. De aderen werden verbonden met de halsslagader van een verdoofd varken, dat zo voor de bloedtoevoer zorgde. Aanhet bloed van…

GEOGRAFIE De wereldbevolking zal halverwege deze eeuw drastisch afnemen. Dat is de verrassende conclusie van een onderzoek van de universiteit van Washington in de VS. De onderzoekers verwachten dat de wereldbevolking al vanaf 2064 niet meer groeit, als er circa 9,7 miljard mensen op aarde zijn. Hierna zet de curve een daling in, waardoor er rond 2100 nog maar 8,8 miljard mensen zijn. Dit is een stuk minder dan in eerdere prognoses van de VN, waarin werd uitgegaan van 10,9 miljard mensen in 2100. In alle landen is er een duidelijk verband tussen de toegang tot onderwijs en preventie voor vrouwen, en het aantal kinderen dat ze krijgen. Hoe hoger het opleidingsniveau, hoe minder kinderen. In de meeste landen krijgen vrouwen gemiddeld minder dan twee kinderen, waardoor de bevolking niet…

Ik schrijf mijn columns een paar maanden vooruit, wat soms lastig is. Wie leest er nou graag een kerstcolumn in maart? Maar vandaag is het Sint Pannenkoek en pannenkoeken zijn altijd actueel. Tijd dus voor een column over het pancake problem, een al 45 jaar onopgelost wiskundig probleem. Stel, u hebt een flinke stapel pannenkoeken. U wilt ze sorteren van groot (onder) naar klein (boven) door een spatel ergens in de stapel steken en deze met pannenkoeken en al om te keren, zodat de pannenkoeken erboven van volgorde wisselen en die eronder op hun plek blijven. De vraag is: hoeveel van die ‘flips’ zijn nodig om de stapel goed te krijgen? Preciezer: wat is het kleinste aantal flips dat in het slechtste geval nodig is? Bij drie pannenkoeken ligt in…

DE BOBBITWORM KLAPT ZIJN KAKEN ALS EEN HEGGENSCHAAR DICHT ROND EEN PROOIDIER KAAKSTOOT Met brute kracht en vlijmscherpe tanden storten verrassingsaanvallers, wrede diepzeevissen en bloedzuigers zich rechtstreeks op het vlees van het prooidier. WERPWAPENS Middellangeafstandsjagers hebben uitgroeisels die ze uit hun lijf schieten, waarmee ze het slachtoffer spietsen of insluiten. ARTILLERIE Op comfortabele afstand plannen dieren hun aanval met geconcentreerde waterstralen en 5000 °C hete bellen.…

In tegenstelling tot volwassen libellen, die meesterlijk kunnen vliegen, leven de larven in het water. De gulzige larven leven in waterplassen, waar ze insecten, kikkervisjes en zelfs kleine vissen eten. De larf gaat als een onderzeeboot op zijn beoogde prooi af, waarna hij zijn onderkaak bliksemsnel naar voren schiet als een torpedo. De onderkaak is heel lang en kan in 25 milliseconden wegschieten. Aan het uiteinde ervan zitten twee krachtige haken, die de prooi beetpakken en vasthouden. Vervolgens trekt de libellenlarf zijn onderkaak weer in en verorbert hij zijn vangst. 1 KAAK IS INGEKLAPT De ontwikkelde onderkaak van de libellenlarf is tweeledig en is normaal gesproken onder het lichaam weggeklapt. 2 KAAK SCHIET NAAR VOREN Bij aanvallen schiet de larf zijn kaak pijlsnel naar voren. De haken aan het uiteinde…

Het is net een matroesjka, dacht Ravid Straussman toen hij diep in een tumor keek. Zoals verwacht zat die vol snel groeiende kankercellen, terwijl immuuncellen eromheen cirkelden o m de ziekte te bestrijden. Maar zodra de arts verder inzoomde met zijn microscoop, ontdekte hij een diepere, levende laag in de gezwellen. In de kanker-en immuuncellen krioelde het van de bacteriën, die er als een soort parasieten leefden. De Israëlische arts en zijn collega’s van het Weizmann Institute of Science namen meer dan 1000 gezwellen van zeven soorten kanker onder de loep, en 39 procent van de monsters zat vol bacteriën. Tijdens het onderzoek, dat in mei 2020 werd uitgevoerd, vonden de wetenschappers meer dan 500 soorten bacteriën in de kankergezwellen. Ze zaten met name in borst-en botkanker en in gezwellen…

Testikels zouden leven verlengen ➜ In 1889 spoot de fysioloog CharlesÉdouard Brown-Séquard uit Mauritius extracten van testikels van honden en cavia’s bij zichzelf in. Hij dacht dat een hoge dosis testosteron hem jong en viriel zou houden. Brown-Séquard beweerde zich jonger te voelen door de injectie, maar een heel lang leven zat er niet in. Vier jaar na het eerste spuitje stierf hij op 76-jarige leeftijd. Er is geen enkel wetenschappelijk bewijs gevonden dat testikels van dieren effect hebben op het verouderingsproces. Al waren testikels voor Brown-Séquard niet de sleutel tot een lang leven, de experimenten waren ook weer niet nutteloos; tegenwoordig wordt de fysioloog beschouwd als een van de pioniers in hormoontherapie. Gek en niet bewezen. Poep verjongt het immuunsysteem ➜ Poep kan het leven verlengen – althans volgens…

➜ Na je 60e word je mogelijk al wat vergeetachtiger. Door een lagere zuurstofvoorziening sterven steeds meer hersencellen af, wat leidt tot een fors verlies van geheugen en cognitieve functies. Je kunt echter terrein terugwinnen door flink te sporten. In een onderzoek onder twee leeftijdsgroepen – jonger dan 30 en ouder dan 65 – kregen de deelnemers een 12 weken durend trainingsprogramma met een zeer intensieve intervaltraining (HIIT) op de fiets, krachttraining met gewichten of een combinatie van de twee. Bij de deelnemers van boven de 65 was het vermogen van de cellen om zuurstof op te nemen er na 12 weken HIIT wel 69 procent op vooruitgegaan. Voor de deelnemers onder de 30 bleef de verbetering steken op 49 procent. Zo keer je de trend: Train je regelmatig intensief…

NATUURKUNDE Het antwoord op de vraag wanneer een val dodelijk is, is te vinden in cijfers van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO: elk jaar overlijden 646.000 mensen aan een val, en er vallen 37,3 miljoen gewonden. Het risico om te sterven aan een val van 14,6 meter, zeg maar de derde verdieping, is 50 procent. Bij een val van 25,6 meter, de zesde verdieping, is dat risico 90 procent. Sommigen sterven aan een valpartij op straat, anderen overleven een val van grote hoogte. Zo sprong de Brit Nicholas Alkemade in de Tweede Wereldoorlog uit een brandend vliegtuig. Hij viel 5,5 kilometer en belandde in dennentakken en sneeuw, waardoor hij het overleefde. Bij een vrije val versnelt een voorwerp tot de zwaartekracht en luchtweerstand gelijk zijn. De zwaartekracht trekt het naar beneden, maar…

Evenwicht is essentieel voor de mens, want bewegen op twee benen is iets instabieler dan op vier poten. Daarom verwerkt het balanscentrum in de kleine hersenen continu input van oren, ogen, spieren en pezen voor het evenwichtsgevoel. Alle bewegingen worden daarin voortdurend meegewogen, zelfs de ademhaling. Kleine hersenen houden je op koers OREN, OGEN, SPIEREN, PEZEN EN GEWRICHTEN REGISTREREN 1 Het evenwichtsorgaan in de oren, de ogen en de spieren, pezen en gewrichten registreren de positie van het lichaam en bewegingen. KLEINE HERSENEN DELEN DE LAKENS UIT 2 De kleine hersenen achter in de schedel verzamelen de signalen en analyseren de informatie over positie en bewegingen, en sturen correcties naar het lichaam. SPIEREN BALANCEREN 3 De spieren en gewrichten bewaren het evenwicht. Vaak door kleine aanpassingen, maar soms ook door…

ASTRONOMIE Venus wordt wel de evil twin (het boosaardige tweeling zusje) van de aarde genoemd, omdat het er een ware hel is vergeleken met onze planeet. Qua grootte en massa lijken de twee planeten sterk op elkaar, maar aan het oppervlak van Venus is het ruim 400 °C, en de druk is gelijk aan die op een kilometer onder het aardoppervlak. Door zeer actief vulkanisme stootte Venus ooit heel veel CO2 uit. Daardoor sloeg het broeikaseffect op hol en ontstond er een vijandig milieu. Astronomen wisten tot nu toe echter niet zeker of er nog steeds actieve vulkanen zijn. Maar nu heeft een team van het Swiss Federal Institute of Technology in Zwitserland bewijs gevonden dat erop duidt dat het antwoord ‘ja’ is. Het team onderzocht met behulp van computersimulaties…

TECHNIEK Onderzoekers van de universiteit van Washington in de VS maakten een videocamera die licht genoeg is om op de rug van een kever te bevestigen. Zo krijgen biologen een uniek kijkje in de insectenwereld. De camera heeft een batterij, een computerchip en een antenne en stuurt de beelden draadloos naar een smartphone op maximaal 120 meter afstand. Hij neemt video op met vijf frames per seconde en een resolutie van 160 x 120 pixels. Via de smartphone is de camera aan te sturen middels stroomsignalen die door de arm lopen waar de camera op gemonteerd is. Door de stroom buigt de arm en draait de camera één kant op. Zo kunnen de onderzoekers de camera 60 graden draaien. Het hele camerasysteem weegt maar 248 milligram: minder dan een bankbiljet.…

1 Straling van zwart gat bereikt de aarde Astronomen observeren zwarte gaten met radiotelescopen. Anders dan zichtbaar licht kunnen radiogolven door de atmosfeer dringen en ons bereiken. 2 Telescopen observeren helft van de tijd Door de aardrotatie heeft elke telescoop maar de helft van het etmaal zicht op het zwarte gat. Als een telescoop aan de ‘verkeerde’ kant staat, nemen collega’s het over. 3 Rotatie maakt de beelden scherper Elke telescoop vormt tijdens zijn observatietijd ‘streepjes’ van puntsgewijze observaties op het scherm, doordat de aarde draait. Dat verhoogt de resolutie van de beelden.…

1 Zenuwbundel is snelweg voor signalen De nervus vagus vormt de verbinding tussen de hersenen en de organen. Via de axonen van de zenuw kan het hart signalen uitwisselen met de hersenen. De signalen van het hart kunnen de activiteit in bepaalde hersencentra aanpassen en berichten aan het hart kunnen de hartslag beïnvloeden. 2 Drukmeters houden bloeddruk in de gaten In het hart en een aantal grote bloedvaten zitten baroreceptoren, bloeddrukmeters. Ze bestaan uit zenuwcellen die aan het oppervlak van de bloedvaten zijn verankerd. Als het hart zich samentrekt, worden de vaten wijder en trekken ze aan de zenuwuiteinden, die een signaal naar de hersenen sturen. 3 Harthormonen remmen hersencellen Het hart scheidt bij elke hartslag hormonen uit, bijvoorbeeld atriaal natriuretisch peptide, die via het bloed naar de hersenen gaan.…

De golfenergie is het grootst op open zee, maar een groot deel kan dicht bij land worden benut, waar de elektriciteit makkelijker via kabels te transporteren is. De golven bewegen in twee richtingen dwars op elkaar, waardoor de watermoleculen met de klok mee rondgaan. Hoe dichter bij land, hoe meer de cirkelbewegingen worden samengeperst. In totaal is de energie uit golven aan de kust zo’n 13% lager dan op open zee.…

Bekijk nu van heel dichtbij insecten of andere vondsten Deze wifi microscoop vergroot tot 1.000x en heeft 8 leds waardoor je zelfs de kleinste details kunt waarnemen. Of je nu de natuur of je eigen huis aan het verkennen bent, je maakt haarscherpe foto’s of video’s van al je vondsten. Dankzij de draadloze module op de microscoop heb je altijd een wifi verbinding en heb je geen last van onnodige snoeren. Download de Max See-app voor iPhone-, iPad- of Androidapparaten en laat de wonderbaarlijke microwereld zijn weg vinden naar je telefoon. De wifi microscoop ontvang je nu gratis* bij een jaarabonnement (12 nummers) op Wetenschap in Beeld! Voor slechts € 59,95 (i.p.v. € 71,40) krijg je elke maand het magazine thuisbezorgd en lees je het magazine gratis digitaal. Al abonnee?…

1 Warm water vreet zich onder ijs door Het voorste deel van de Thwaitesgletsjer bestaat uit een drijvend ijsplateau. Warm zeewater dringt onder het ijs, waardoor er ijsbergen afbreken en het gletsjerfront wordt teruggedrongen. 2 Smeltwater smeert 1 de ondergrond Warme lucht smelt het ijs van boven. Het water dringt door spleten in het ijs omlaag naar het gesteente onder de ijskap. Hier werkt het water als smeermiddel, waardoor het ijs makkelijker naar zee glijdt. 3 Zeewater dringt diep bassin binnen De vaste gletsjer wordt geblokkeerd door onderzees gesteente bij de aardingslijn. Als het ijs de rotsen passeert, dringt het in een 1,5 km diep bassin en wordt de gletsjer een drijvend ijsplateau. 4 Zee kan volgend rif ook passeren De gletsjer trekt zich verder terug, tot het front de…

Onderhuidse knopen zijn een soort gelei Een ganglion is een bult onder de huid, vaak bij de pols. Hij is gevuld met een geleiachtige stof en voelt aan als een waterballon. Een ganglion doet meestal geen pijn, maar kan het omliggende weefsel irriteren. GANGLOIN Een ganglion begint mogelijk als een zwakke plek in een gewrichtskapsel of peesschede. Vrouwen hebben er drie keer zo vaak last van. Circa een kwart verdwijnt vanzelf, maar ze kunnen ook leeggezogen worden. Wie vieren het eerst nieuwjaar? GEOGRAFIE De inwoners van de eilandstaten Samoa en Kiribati in de Stille Oceaan luiden als eersten het nieuwe jaar in. Als zij al lang en breed de champagne ontkurkt hebben, is het bij ons nog maar 11 uur’s ochtends op 31 december. De datumgrens bepaalt wanneer het nieuwe…

GENETICA Rood haar komt door een mutatie in het gen MC1R, dat de vorming van het bruinzwarte eumelanine in huid en haar regelt, een variant van het pigment melanine. Als dat gen muteert, wordt de productie verstoord en ontstaat het geelrode feomelanine. De mutatie komt voor bij ongeveer een kwart van de mensen, maar omdat we twee kopieën van elk gen hebben, moeten ze allebei zijn gemuteerd voor rood haar en een lichte huid. Wereldwijd heeft maar 1 tot 2 procent rood haar, maar in het westen van Europa, vooral in Schotland en Ierland, is dat meer dan 10 procent. Afhankelijk van de invloed van de mutatie op het gen MC1R kan het haar allerlei tinten hebben: van diep wijnrood en een koperkleur tot fel oranje. Blauwe ogen krijg je…

KRAAK DE CODE Beantwoord drie vragen met verschillende delen van je brein en puzzel het codewoord bij elkaar. CODE KRAKEN 1 Welke twee getallen vormen deze stukken? R: 21 S: 22 T: 25 U: 32 V: 35 LOGISCH NADENKEN 2 Drie verschillende klanten gaan naar de bakker voor croissants, bolletjes en koekjes. Bekijk de prijzen van de bestellingen hieronder, en bepaal de individuele prijs van een croissant, een bolletje en een koekje. G. Croissant: € 1,00 Bolletje: € 0,25 Koekje: € 0,75 H. Croissant: € 0,75 Bolletje: € 0,25 Koekje: € 1,00 I. Croissant: € 1,00 Bolletje: € 0,75 Koekje: € 1,25 J. Croissant: € 1,75 Bolletje: € 0,50 Koekje: € 0,25 K. Croissant: € 1,00 Bolletje: € 0,25 Koekje: € 1,00 GETALBEGRIP 3 Deze dominostenen zijn volgens een bepaalde…