Inhoudsopgave van Editie 13 - 2019 - Quest

WAT IS DIT? Het voorwerp van Klasina Bosker dat in Quest 189 in deze rubriek stond, kreeg vrij veel reacties. Een paar lezers houden het op een kaarsendover, maar dat is met de plastic binnenkant van beide kapjes niet erg waarschijnlijk. Die zouden snel smelten of in brand vliegen. Volgens de andere inzenders doet het voorwerp dienst achter de bar. ‘Het wordt een borrelmaatje genoemd’, mailt Janke van der Zwaag. ‘Een maatschepje voor sterk alcoholisch dranken’, stellen Marion en Ton op de Weegh. ‘In de ene kant kan twee centiliter, aan de andere kant vier centiliter. Handig voor beginners bij het maken van cocktails.’ ‘Dit was populair in de jaren zeventig van de vorige eeuw’, voegt Gerard Cloos toe. ‘Meestal hoorde er een receptenboekje bij voor een aantal cocktails. Bij…

Pas op voor de baas! Nieuwe baan? Gefeliciteerd! Maar vraag even rond voordat je ’m aanneemt. Hoe ambitieus is de leidinggevende? Erg gedreven? Zeer prestatiegericht? Zoek dan nog even verder. Organisatiepsychologen van de UvA ontdekten namelijk in 2018 dat werknemers van ambitieuze bazen sneller opbranden dan die van minder gedreven bazen. De psychologen ondervroegen honderden werknemers over hun bazen, en de bazen zelf. Van de leidinggevenden die beter wilden presteren dan andere deelnemende bazen, raakten werknemers vaker in een burnout dan je op basis van de statistiek mocht verwachten. Tip: ga op zoek naar een relaxte baas!…

Contact! Mensen met een burnout zijn vaak niet zo gewend om naar hun lijf te luisteren, zegt psychomotorisch therapeut Hanneke Potman uit Utrecht. Zij begeleidt al jaren mensen met burn-out. De kunst is volgens haar om weer in contact te komen met je lichaam. Maar hoe? ■ Word je bewust van je lichaam. Doe bijvoorbeeld een bodyscan: laat met gesloten ogen je aandacht langs je hele lijf gaan. Of probeer eens één been of arm aan te spannen en los te laten. Kun je je arm 25 procent aanspannen? Of vijftig procent? Ervaar de verschillen. ■ Beweeg met aandacht. En met bewegen bedoelt Potman niet alleen sporten: we bewegen namelijk de hele dag. Hoe fiets je naar je werk? Hoe loop je naar de trein? ‘Veel mensen gaan hollen, en…

Hoe lang moet je slapen? Op je gezondheid! Om fris de dag door te komen, is een goede nachtrust belangrijk. In je slaap herstellen de cellen in je lichaam zich. Hoe lang moet je slapen? Ooit gold de ideale slaapduur van acht uur per nacht, vastgesteld door de Amerikaanse psychiater Thomas Wehr van het Amerikaanse National Institute of Mental Health in de jaren negentig. Hij onderzocht hoe lang mensen wilden slapen, als ze niet werden gestoord door licht. Daarom liet hij in een experiment een groep jonge mensen een maand lang elke dag veertien uur lang in het donker zitten. Uiteindelijk sliepen ze acht uur, alhoewel met een tussenpauze. Zo werd acht uur per nacht de maat voor slaap. Maar niet voor lang: in 2010 stelde de University of California…

Jong oud Het syndroom van Hutchinson-Gilford, of progeria, is een aandoening waarbij kinderen versneld oud worden. Door een genetische afwijking kan een belangrijk eiwit in de celkern niet goed gevormd worden. Door het kapotte eiwit, progerin, verouderen lichaamscellen sneller dan normaal. De kinderen worden dun en blijven klein. Ze krijgen last van haaruitval en van de pijnlijke gewrichten, dingen waar normaal gesproken ouderen onder lijden. Ook hart- en vaatziekten spelen op. Veel kinderen met overlijden aan een hartaanval of een beroerte. Gemiddeld worden ze nog geen dertien jaar oud. De ziekte is heel zeldzaam: de afwijking komt voor bij één op de vier miljoen kinderen.…

Vergeten groente Het is natuurlijk gek, de term ‘vergeten groente’, want als je weet welke dat zijn, zijn ze dus niet vergeten. Maar als je eens iets anders wilt dan broccoli of wortel, zijn deze oude groentesoorten een alternatief. ■Schorseneer: een lange donkere stengel met een witte binnenkant, ook wel asperges voor de armen. Goedkoper, maar met een vergelijkbare smaak. ■Aardpeer: een kleine, bobbelige wortelknol, met een lichtzoete smaak. Pas op: leidt tot winderigheid. Misschien is hij daarom wel vergeten... ■Pastinaak: een witte wortel met een nootachtige smaak. In Groot-Brittannië is die trouwens helemaal niet vergeten: daar ligt hij in elke supermarkt.…

MASTERCLASS Zwierbundel Paaldanseres Dineke Minten werd voor het tweede jaar op rij wereldkampioen. Hoe voer je op drie meter hoogte de meest spectaculaire trucs uit? TEKST: ANNE VEGTERLO FOTOGRAFIE: CORNÉ VAN DER STELT ‘Paaldansen komt deels uit nachtclubs, maar wat ik doe heeft weinig met erotiek te maken’ ‘De eerste keer dat ik meedeed aan een paaldanswedstrijd had ik amper een idee wat ik aan het doen was. Ik was net anderhalf jaar bezig. Ik ben op mijn 24ste pas begonnen: veel te laat om nog echt goed te worden, dacht ik. Ik had wel wat lessen gehad, maar het meeste had ik geleerd door na te doen wat mensen in YouTube-filmpjes deden. Ik had nul verstand van wedstrijdroutines. Een vriendin had een pakje voor me gemaakt en een andere…

Vind de balans Het exoskelet van de TU Delft vereist nog krukken, anders kukelt de gebruiker van de bonusbenen onherroepelijk om. Hetzelfde geldt voor praktisch ieder ander huidig exoskelet, legt balansingenieur Sophie Bekker uit. En dat terwijl je in de speelgoedwinkel voor een paar tientjes robots kunt kopen die wel zelfstandig marcheren. Maar die hoeven geen lichaam mee te dragen. ‘Een robot kun je helemaal modelleren. Ons grote probleem is dat we ook de mens hebben. Die valt niet te modelleren.’ Lopen doe je niet alleen met je benen. Je bovenlichaam beweegt mee om de balans te bewaren. Juist die samenwerking tussen boven- en onderlichaam is bij een exoskelet lastig te realiseren. De benen weten niet wat het bovenlichaam van plan is, en andersom. Vooralsnog bestaat er één exoskelet dat…

Stukje cyborg Flitsende reclamefilmpjes geven je het idee dat exoskeletten al klaar zijn voor gebruik. Maar wat is echt de stand van zaken? ■ Het commerciële exoskelet ReWalk 6.0 kan wandelen en traplopen. Die laatste functie staat in VS uit, waarschijnlijk om juridische redenen. ■ Vliegtuigbouwer Boeing zet exoskeletten in bij de bouw van Dreamlinervliegtuigen. Niet voor mensen met een beperking, maar voor ‘gewone’ werknemers. Het pak geeft hen extra kracht, waardoor ze langer en veiliger kunnen werken. ■ Ook het Amerikaanse leger experimenteert met exoskeletten, om militairen meer kracht te geven.…

Oliebollencijfers ■ Een op de vijf mensen bakt de oliebollen thuis, volgens cijfers van marktonderzoeker GfK uit 2015. ■ De helft haalt ze ergens anders. En de rest? Die slaat de oliebol over. ■ In totaal worden er zo ongeveer 55 miljoen oliebollen thuis uit het frituurvet gevist, gokt Koopmans (die van de pakken oliebollenmix). ■ En in totaal? Waarschijnlijk eten we er elk jaar samen honderd miljoen weg. Dat is gemiddeld acht stuks per oliebolleneter. ■ Bij Quest zitten we daar nog een stuk boven: wij eten er gemiddeld 13,6. In een Quest-Facebookpoll gaf 16 procent van de stemmers aan er nog meer op te eten. De rest hield het op (veel) minder.…

Waarom hebben enveloppen lijm waar je aan moet likken? Marjet van Bommel SHUTTERSTOCK De envelop met het zelfklevende randje is bedacht in de jaren dertig van de negentiende eeuw. In die tijd schreef Engelsman Rowland Hill zijn invloedrijke werk Post Office Reform. Hij stelde onder meer voor om afzenders te laten betalen voor het versturen van een brief, door ze vooraf te laten betalen en het bewijs ervan, de postzegel, met wat gom op de post te plakken. Gom was een veelgebruikte lijm, met de prettige eigenschap dat hij weer plakte als je hem nat maakte. Rowland pleitte tevens voor een standaard envelop. Ook deze kreeg een likbaar gomrandje.…

Koudbloedig in een opwarmende wereld Ratelslangen houden een winterslaap omdat ze wel moeten. Als koudbloedige reptielen hebben ze bij koud weer een te lage lichaamstemperatuur om actief te worden. Je zou zeggen dat ze dan vrolijk worden van een warmer klimaat, maar toch is klimaatverandering een bedreiging. ‘Hier in het zuidwesten van de VS zien we meer extreem droge perioden’, zegt Erika Nowak van Northern Arizona University. ‘Dat beïnvloedt de beschikbaarheid van prooidieren, terwijl slangen daar dan juist het water uithalen dat ze nodig hebben. Zonder prooi gaan ze dood door uitdroging.’ Een ander probleem is dat in warmere winters slangen mogelijk minder diep in winterslaap zullen verzinken. ‘Dan verbranden ze hun vetreserves, maar is het weer niet warm genoeg om die aan te vullen door te jagen. Met hagedissen…

Kwispel bij gevaar Wie gebeten is door een ratelslang, had gewaarschuwd kunnen zijn door het doordringende brommen van de ratel waar dat geslacht binnen de groefkopadders om bekendstaat. Die ratel bestaat uit losse ringen van dikke, aan elkaar vast gegroeide schubben. Telkens als de slang vervelt, blijft van het oude vel opnieuw een ring aan de staart vastzitten, zodat de ratel steeds groter wordt. De slang maakt er geluid mee door zijn staart snel heen en weer te bewegen. Zo waarschuwt hij dat hij gevaar gezien heeft en klaar is om zich te verdedigen. Uit onderzoek is gebleken dat alle addersoorten in zo’n situatie met hun staart kwispelen. Maar alleen op het Amerikaanse continent is uit de evolutie een manier gerold om dat signaal in geluid om te zetten.…

Mysterieuze crash Er was niet veel dat op waarheid berustte in het dagboekenschandaal, maar de vliegtuigcrash in het oosten van Duitsland toevallig wel. In april 1945 vertrok een Junkers-transportvliegtuig met tien kisten vanuit Berlijn naar Zuid-Duitsland. In de kisten zouden zich waardevolle documenten uit Hitlers bunker hebben bevonden. Operatie Seraglio, zoals de actie heette, waarbij ook enige nazikopstukken in veiligheid moesten worden gebracht, liep niet goed af. De Junkers stortte neer bij de grens met Tsjechoslowakije. Omwonenden gingen er met de inhoud vandoor. Er werd nooit meer iets van teruggevonden. Hitler zou erg teleurgesteld zijn dat de kostbare lading verloren was gegaan. Maar wat het nu precies was, is nog steeds niet opgehelderd. Het waren vast geen dagboeken.…

Goed opgeborgen Wat gebeurde er met de dagboeken van Stern? In 2013 droeg het blad ze over aan het Bundesarchiv, dat ze destijds definitief als vervalsing had gekenmerkt. De dagboeken maken deel uit van de geschiedenis van het tijdschrift en zeker ook van de journalistiek, zo liet de hoofdredactie van Stern weten. Toen het nieuws van de overdracht aan het archief naar buiten kwam, liet opeens ook Gerd Heidemann van zich horen. Hij zou de dagboeken graag terug willen, verklaarde hij. In het contract dat hij destijds met de uitgever sloot, zou hebben gestaan dat hij de dagboeken tien jaar na de publicatie in zijn bezit zou krijgen. Dat is dus niet gebeurd. De nepdagboeken bevinden zich nu tussen talloze andere historische documenten. Niet omdat ze daarmee echt zouden zijn,…

Niet vloeibaar Wie een vulkaan ziet uitbarsten, denkt wellicht dat onder onze voeten een enorme massa gesmolten stenen zit. Dat is niet zo. Het overgrote deel van de mantel bestaat uit vast gesteente. Het is weliswaar enorm heet (duizend tot 3200 graden), maar door de hoge druk wordt het gesteente niet vloeibaar. Wel kan het op die diepte vervormen.Net zoals pudding. Daardoor kan de mantel ‘stromen’ met een paar centimeter per jaar. Waar lava vandaan komt? Een klein deel van de mantel smelt wel. Dat stijgt op als magma. Als dit aan het oppervlak komt, heet het lava.…

Diep in de buidel ALAMY Diepe gaten boren in de aarde is een duur grapje. Hoe duur? Een indicatie: ■Een boring op het land is relatief goedkoop: minder dan 90.000 euro per dag. ■Onder de oceaan is de korst veel dunner: vaak minder dan tien kilometer. Maar wil je diep in het water boren, dan zit je al snel op 600.000 euro per dag. ■In dat laatste geval zou je weleens gebruik willen maken van het Japanse onderzoeksschip Chikyu, gebouwd om zulke diepe boringen op zee te doen. De kale huur van het schip bedraagt zo’n 180.000 per dag.…

ONMOGELIJK ONDERZOEK Kunstcellen maken ALS ETHISCHE, PRAKTISCHE OF ANDERE OBSTAKELS NIET ZOUDEN BESTAAN, WELKE EXPERIMENTEN ZOUDEN WETENSCHAPPERS DAN DOLGRAAG EENS UITVOEREN? AFLEVERING 33: JOHN VAN DER OOST, ONDERZOEKT BACTERIËLE GENETICA AAN WAGENINGEN UNIVERSITY & RESEARCH. Wat voor onderzoek zou je willen uitvoeren? ‘Ik zou graag vanuit het niets een volledig functionele, levende cel bouwen. We doen al een poging. Onlangs hebben we samen met vijftien andere laboratoria een grote subsidie gekregen om in tien jaar tijd een kunstmatige cel te bouwen. Maar ik verwacht eigenlijk dat dit een onmogelijke opgave is. Iedere onderzoeksgroep bouwt los van elkaar een component uit de cel. Er is een groep die werkt aan het deel voor de energieproductie, bijvoorbeeld. Wij werken aan het ontwerp van de chromosomen. Weer een ander houdt zich bezig met…

Fröbelstress Hoewel fröbelen en creatief bezig zijn over het algemeen helpen stress te verminderen, kunnen ze ook het omgekeerde effect hebben. Dat blijkt uit onderzoek van hoogleraar Alan Tomlinson van de University of Brighton in Groot-Brittannië. Fröbelaars die zichzelf gedwongen voelen hun o zo ontspannende creatieve project snel af te ronden, kunnen daar juist onrustig en gespannen van worden. Zij hebben het hele idee van fröbelen (het is doorgaans toch vooral een beetje lekker rustig aanklooien) kennelijk niet goed begrepen.…

LEZEN Oorlogsstad 220.000 huizen telde Amsterdam in 1940. Wat gebeurde daar tijdens de oorlogsjaren? Mark Traa TEKST: LIESBETH SPARKS Een man, lang en mager, houdt een vierkante plattegrond in zijn handen. Zijn keurig gepoetste lakschoenen zijn nog net te zien. Geen van de acht mensen om hem heen glimlacht. Hij is een ambtenaar van de gemeente Amsterdam, die op 15 mei 1940 de Duitse bezetters opwacht voor het stadhuis op de Oudezijds Voorburgwal. Zo meteen zal hij de kaart overdragen aan de nieuwe bazen van de stad. In Atlas van een bezette stad zien we op plattegronden, foto’s en in korte beschrijvingen wat er daarna gebeurde in de straten van Amsterdam. Koude rillingen krijg je bijvoorbeeld van de kaart die in 1941 werd gemaakt door ijverige beambten van het Bureau…

Quest braintainment volgend nummer 24 DECEMBER IN DE WINKEL ■ MILIEU GETTY Gooi niets weg Wat moeten we met niet-herbruikbaar afval? Op naar een zero waste- maatschappij. ■ PSYCHOLOGIE GETTY Nee, dan jij! Waarom zou je netjes naar de anderen luisteren in discussies? Zo jaag je iemand in een oogwenk op de kast. ■ WETENSCHAP GETTY aan de olie Olie is een wondermiddel. We stoppen het overal in: brandstof, plastic, medicijnen, noem maar op. Kunnen we wel zonder het zwarte goud uit de grond? ■NATUUR JOHANNES ABELING Vreemd Vondelpark Ja, je kunt nog nieuwe dieren in Nederland ontdekken. Quest zocht ze in het Amsterdamse Vondelpark, met succes. ■ GESCHIEDENIS GETTY Menselijk doden Een onthoofdingsfilmpje op internet vinden we vreselijk, terwijl de guillotine ooit bekend stond als een humane doodmaker. Wat…

Gezond? In China hebben techgiganten een ‘996-cultuur’: je werkt er van negen tot negen, zes dagen per week. Door deze 72-urige werkweek heeft de helft van de werknemers burn-outklachten. Horror. In Nederland gaat het ietsje beter met de werkdruk, maar ook niet zo best. Eén op de zes heeft burn-out-verschijnselen. De vraag is: is dat erg? Want burn-outklacht nummer één is: vermoeidheid. En zijn we allemaal niet weleens doodop na een werkdag? Jazeker. 6,4 procent van de werknemers in Nederland voelt zich na een dag werken uitgeput. Dat het moeilijk is om in balans te blijven met onze drukke levens, is duidelijk. Dat geldt ook voor ons eetpatroon. We houden als mens van zoet, zout en vet eten en lui op de bank zitten. Maar we worden het oudst als…

996 Het lijkt een willekeurig cijfer, maar wie in China werkt en het getal 996 hoort, weet wat ermee bedoeld wordt. Van negen uur ’s ochtends tot negen uur ’s avonds werken, en dat zes dagen in de week. Oftewel, een werkweek van 72 uur. Bij veel Chinese tech-bedrijven en start-ups is 996 normaal, hoewel het wettelijke maximum in China een werkweek is van 44 uur. Toch gebeurt het, en met ernstige gevolgen: 51 procent van de werknemers in dit soort bedrijven heeft volgens een Chinees onderzoek uit 2018 last van burn-outklachten. Toen Jack Ma, de oprichter van internetgigant Alibaba en een van de rijkste mannen van China, 996 ‘een zegening’ noemde, viel half China over hem heen. Er verschenen honderden cynische anti-996-memes online, bijvoorbeeld eentje met een stel dat…

Groen is gezond Dat eten, slapen en beweging belangrijk zijn voor je gezondheid is bekend. Maar af en toe de natuur in trekken is ook heilzaam. Wageningen UR onderzoekt de effecten van natuur op gezondheid. Het ontdekte dat natuur goed is voor je lijf, maar vooral voor je hoofd. Een wandelingetje in park of bos verlaagt stress. Dat is wel zo gezond, want als je langdurig onder stress staat, kunnen stresshormonen je hart- en vaatziekten bezorgen. Waarom je hormoonniveaus dalen in de natuur? Vermoedelijk omdat voor oermensen een groene omgeving belangrijk was om in te kunnen overleven. Een omgeving met veel bomen en struiken betekende dat ergens fruit en een schuilplaats te vinden waren. Ook gezond: in de natuur kun je makkelijker sporten dan in een volle stad. Zit je…

Gezonde Rotterdammers Een onderzoek van de Rotterdamse Erasmus Universiteit, dat in februari 2019 uitkwam, is nuchter. 9061 deelnemers, allemaal 45-plussers, werden tussen 1989 en 2012 gevolgd. In de loop der tijd kregen velen van hen hartziekten, ademhalingsklachten en diabetes. Maar die ziekten ontstonden hoofdzakelijk bij de mensen die rookten, overgewicht en een hoge bloeddruk hadden. Allemaal tekenen van een ongezonde levensstijl. De niet-rokers met een gewoon gewicht en normale bloeddruk hadden al die ziekten niet. Op die manier wonnen ze, zo berekenden de onderzoekers, maar liefst zes levensjaren op de ongezonde mensen. Wat was het geheim van de gezonde oude Rotterdammers? Je had het zelf al kunnen bedenken: niet roken, gezond eten en genoeg bewegen.…

Fris als een hoentje Reuzenschildpadden worden meer dan 200 jaar oud. Groenlandse haaien gaan over de 300 en de noordkromp Ming, een mosselachtige, passeerde de 500. Wat is het geheim van oude dieren? David van Bodegom van het LUMC in Leiden schreef het boek Het geheim van de schildpad, over hoe dieren oud worden. Zes tips. ■ Beweeg traag. Schildpadden, de Groenlandse haai, walvissen: ze zijn traag en worden oud. Een langzame stofwisseling, dat lijkt het geheim. Bij het verteren van voedsel komen altijd schadelijke stoffen vrij. Doe rustig aan, dan heb je niet zo veel eten nodig en de giffen worden netjes afgevangen. ■ Leef fris. Fruitvliegen en mossels leven lang in een koude omgeving. Daar vertraagt hun stofwisseling. ■ Slaap de hele winter door. Dieren die een winterslaap…

Voeding Helpt het een bietje? Bietenbrood, bloemkoolrijst, broccoli-pizzabodem. Zijn ze echt goed voor je, of is het gewoon slimme marketing? TEKST: LIESBETH SPARKS Quest test of nieuwe groenteproducten zoals paprikabroodjes ons eten gezonder maken ‘Wil je spinaziesap of wortelsap?’, vraag ik aan mijn kinderen terwijl we aan tafel gaan. Dat vraag ik heus niet elke dag, maar vandaag testen we tijdens het avondeten zoveel mogelijk nieuwerwetse groenteproducten. We eten een salade van broccolirijst, pizza met courgettebodem, pitabroodjes van paprika en bietentortillawraps met bonen. We drinken er twee flesjes groentesap bij. ‘Wortelsap!’ roept de zesjarige blij. Hij neemt een slok, spuugt het direct weer uit, en begint van schrik te huilen. Nou, dat begint goed. Hopelijk zijn de andere groenteproducten wat smakelijker, anders moeten we alsnog pannenkoeken bakken... Nederlanders…

Wie is Dineke Minten? 4 april 1990: Minten wordt geboren in Lieshout. Ze is altijd sportief geweest. ‘Gym, voetbal, dansen. En als kind kon ik al op mijn handen lopen.’ 2006: na haar middelbare school doet ze een sportopleiding aan het ROC Sport en Bewegen. 2010: ze studeert Sport, Management en Ondernemen in Amsterdam. 2014: via Groupon volgt Minten met een vriendin een beginnerscursus paaldansen. ‘We deden een kwartier over één draai, niet echt uitdagend. Daarna ben ik naar een open training gegaan, daar zag ik mensen echt vette dingen doen.’ 2015: ze doet voor het eerst aan een wedstrijd mee. Ze wordt tweede op het onderdeel pole art in de semiprofklasse. 2016: Minten wint de eerste prijs op het National Student Championship in Nijmegen. 2017: ze eindigt als vierde…

Houd het veilig Piloot Sjaan Quirijns heeft geen enkel gevoel in haar benen. Dat is lastig, want daardoor merkt ze niet of het exoskelet schade veroorzaakt. Daarom wordt vooraf goed gecheckt of de boel is uitgelijnd: het kunstmatige kniegewricht moet precies op hetzelfde punt draaien als het echte gewricht, anders maken Quirijns’ benen onnatuurlijke bewegingen. Om dat risico te minimaliseren is de maximale buighoek van alle gewrichten vooraf ingesteld. De motoren mogen niet verder draaien dan wat menselijk haalbaar is. Zo krijgen de gewrichten geen onnatuurlijke krachten te verwerken. Quirijns hangt met haar volle gewicht in de gespen van het exoskelet en dat brengt risico’s voor haar huid met zich mee. Er moet daarom regelmatig gecheckt worden of er geen drukplekken ontstaan. Als er rode plekken verschijnen op Quirijns’ benen,…

Hollandse hap? Nederlanders doen zich al eeuwenlang te goed aan oliebollen. Maar is dat ook uniek? De gewoonte om deeg in olie te bakken is dat in ieder geval niet. Uit het middeleeuwse Spanje en Portugal komt de empanada, in Zuid-Amerika keken ze de zoete churros af bij de Spanjaarden en de Chinezen hadden al vóór Christus bedacht dat gefrituurd deeg lekker was. De Amerikanen hebben hun donut overigens weer van onze Nederlandse oliebollen afgekeken. Omdat het midden van de oliebol niet altijd goed doorbakken was, hielden ze dat open. Het mag duidelijk zijn: deeg en olie zijn een gelukkig huwelijk.…

Als de primaire kleuren rood, blauw en geel zijn, waarom werken beeldschermen dan met rode, blauwe en groene pixels? Geert Bakker, Vroomshoop SHUTTERSTOCK Omdat voor licht de primaire kleuren anders zijn dan voor verf. Primaire kleuren zijn de kleuren waarmee je het grootste palet aan kleuren kunt maken als je ze mengt. Bij verf zijn dat rood, blauw en geel, of eigenlijk magenta (rozerood), cyaan (een lichte tint blauw) en geel. Bij licht zijn dat rood, blauw, en groen. Licht mengen en verf mengen werken ook tegenovergesteld: bij verf wordt de tint steeds donkerder naarmate je meer kleuren toevoegt. Bij licht mengen wordt de kleur juist steeds lichter. En televisies en beeldschermen werken nu eenmaal met licht.…

Gevalletje plagiaat Of de dagboeken van Stern inderdaad die van Adolf Hitler waren, moest kort na de verschijning ervan worden bepaald door het Duitse Bundesarchiv. Dat liet er geen spaan van heel. Naast de materiële blunders (zo liet analyse van de inkt zien dat de teksten de afgelopen twee jaar waren geschreven, en zaten er moderne plastic plakletters op de dagboeken), waren er ook inhoudelijke aanwijzingen dat er van alles niet klopte. Konrad Kujau gebruikte vooral het boek Hitler: Reden und Proklamationen, 1932-1945 van historicus Max Domarus als bron. Daarin stonden alle redevoeringen van de Führer letterlijk uitgeschreven. Het viel het Bundesarchiv al snel op dat Kujau niets in zijn dagboeken schreef op dagen dat Domarus niets had vermeld. Een enkel foutje in het boek werd door Kujau letterlijk overgenomen.…

Geologie Technologie Diep geheim Op enkele tientallen kilometers hier vandaan bevindt zich een wereld die we nog nooit hebben gezien: de aardmantel. Waarom is het zo moeilijk om door de aardkorst te boren? TEKST: EMMEKE BOS SPUTNIK / HOLLANDSE HOOGTE De aardkorst doorboren: waarom is dat zo moeilijk? In de buurt van Moermansk, een Russische havenstad aan de Barentszzee, staat een vervallen gebouwtje. De muren zijn deels ingestort. De grond ligt vol rommel. Niet echt een plek waar je een wereldrecord verwacht. Maar hier, onder een roestige deksel, vastgezet met dikke pinnen, ligt de diepste put ter wereld. Het gat reikt ruim twaalf kilometer de grond in: zo ver kwamen de Russen, tot ze het in 1994 moesten opgeven. (Later zijn voor de oliewinning iets langere, maar niet diepere gaten…

Trillende bol Wie opgelet heeft tijdens de aardrijkskundeles, weet vast nog dat de aarde bestaat uit drie delen: een dunne, koude korst aan de buitenkant, een gloeiend hete metalen kern in het midden en daartussen de mantel, die een paar duizend kilometer dik is. Die structuur hebben wetenschappers achterhaald door te meten hoe golven zich door de aarde bewegen. Golven kunnen bijvoorbeeld komen van aardbevingen. Als Japan een stuk opschuift, beweegt zo’n golf zich ook door de aarde heen. Daar gaat hij niet overal even snel. Ook kan een golf afbuigen of weerkaatsen, bijvoorbeeld als hij bij de kern komt. Overal ter wereld staan seismometers die zulke bewegingen oppikken. Vroeger gebeurde dat met een fijn pennetje dat over papier bewoog, tegenwoordig zijn de metingen elektronisch. Door alle data te combineren,…

Psychologie Frutselen voor je geest Van kleurboeken voor volwassenen tot het in elkaar klikken van gekleurde plastic blokjes: de fröbelproducten vliegen over de toonbank. Niet gek ook: fröbelen is niet alleen rustgevend, maar ook nog eens goed voor je gezondheid. TEKST: NICK KIVITS GETTY Blijf je gezonder door wat blokjes op elkaar te duwen of kleurplaten in te kleuren? GETTY Op mijn bureau staat een groot schaalmodel van de Apollo-raket die vijftig jaar geleden de eerste mensen naar de maan bracht. Geen kant-en-klaar model dat je alleen maar uit een doos hoeft te halen en waar je alleen maar naar kunt kijken. Nee, deze is opgebouwd uit 1969 lego-blokjes, die ik in zes donkere winteravonden in elkaar gezet heb. Anderhalf uur per avond alleen maar bezig zijn met…

QUEST KIEST BOEKEN Elke maand zoekt Quest de boeiendste boeken voor je uit. Wat mag je niet missen? Klinkklare onzin ‘Dromen we onzin?’, ‘Wat te doen tegen eikels’, ‘Waarom zeer intelligente mensen soms in onzin geloven’. Ziedaar enkele hoofdstuktitels van een boekje waarin psychologen en andere wetenschappers onze domheid analyseren. Domheid, Jean-François Marmion (red.) (Karakter, € 21,99) Geluidskastje In 1919 presenteerde de Nederlandse ingenieur Hanso Idzerda de eerste radio-uitzending vanuit Den Haag. Dat was niet minder dan een revolutie. En radio is er nog steeds, ondanks televisie en internet. Tijd voor wat geschiedschrijving. De radio, Huub Wijfjes (Boom, € 29.90) Feitjesfeest Boeken met weetjes, daar hebben we bij Quest natuurlijk een zwak voor. Wist je dat een gemiddelde wolk een half miljoen kilo weegt? En dat gordeldieren alleen vierlingen krijgen?…

post VERMELD JE NAAM EN WOONPLAATS. DE REDACTIE HEEFT HET RECHT OM BRIEVEN TE REDIGEREN OF IN TE KORTEN. ■ Nog meer Quest-post Goed nieuws: Quest Psychologie en Quest Historie komen vaker uit. In 2020 verschijnen van beide bladen zes nummers, in plaats van de vier die het tot nu toe waren. En: beide bladen krijgen een postpagina. Je kunt dus voortaan nog meer brieven aan Quest kwijt. ■ Artsificieel Ja, ‘artificieel’ is een moeilijk woord, maar je schrijft het toch echt zo. En niet als artsificieel, zoals in het stuk ‘Linke rechter’ (Quest 190). Stond de spellingscontrole misschien uit? Jos Onderdelinden Auteur Paul Serail heeft zijn spellingchecker altijd uit staan, ‘anders verandert het ding mijn grapjes in saaie bestaande woorden’. Want dat was het natuurlijk: het woord staat boven…

Psychologie / Mens & Lichaam Nederland opgebrand Het lijkt wel of heel Nederland vermoeid en overbelast is: het woord ‘burn-out’ is overal. Heerst er een burn-outepidemie? ■ TEKST: LIESBETH SPARKS Heerst er een burn-outepidemie in Nederland? ILLUSTRATIES: HEIN DE KORT / COMIC HOUSE We verbouwden ons huis en hadden bedacht dat we zelf de nieuwe trap zouden schilderen. ‘Nee!’ dacht ik, terwijl ik voor de zoveelste keer in de grondverf roerde. ‘Ik kan niet meer!’ Op de derde dag stond ik huilend de laatste tree te verven. Niet veel later werd ik ziek: opgebrand. Niet alleen door die trap natuurlijk, zei de psycholoog bij wie ik in therapie ging, maar door een combinatie van factoren. Ik kon niet meer werken, niet meer koken, ik kon niks meer. Eindeloos zat ik…

Leef als een beest Geen enkel beest in de vrije natuur heeft burn-out, zeggen psychiater Witte Hoogendijk en journalist Wilma de Rek in hun nieuwste boek Leef als een beest. Mensen branden op omdat ze zijn vergeten dat ze eigenlijk dieren zijn. Tips om te leven als een beest (en zo een burn-out te voorkomen): ■ Speel! Alle dieren spelen, en het liefst buiten. Ook de mens is buiten gelukkiger dan binnen. Tip: speel een potje voetbal, haal die jeu-de-boulesballen van zolder, of stap op de fiets. ■ Doe niks. Lummelen is belangrijk voor dieren. Een valk jaagt vier uur per dag, en hangt de rest van de dag wat rond. Tip: geef je brein meer rust door af en toe voor je uit te staren. ■ Geef om je…

BROODJE AAP? ER WORDT VAN ALLES BEWEERD OVER VOEDSEL. WELKE CLAIMS MOGEN WE SLIKKEN ALS ZOETE KOEK EN WELKE KUNNEN WE BETER MET EEN KORREL ZOUT NEMEN? ‘Van bonen word je winderig’ Nee, een dag voor een sollicitatiegesprek moet je geen bruine bonen eten. Voor je het weet vergas je je toekomstige werkgever. Ga je echt scheten laten van bonen, en waarom dan? SHUTTERSTOCK Zit er iets in? Bonen bevatten veel vezels, die oligosacchariden heten. Deze grote koolhydraten zijn lastig verteerbaar en komen haast onaangetast door je maag en dunne darm. Pas in de dikke darm komen de oligosacchariden bacteriën tegen die er wel raad mee weten. Mooi werk, maar bij de verwerking komen waterstofgas en kooldioxide vrij. Die gassen moeten eruit, pruttelend via de onderkant. Bonen kunnen dus…

Roken geeft energie! Tegenwoordig weten we donders goed hoe ongezond roken is. Een zware roker kan zomaar dertien jaar korter leven. Ooit werd het als een gezond middeltje gezien. In de zestiende eeuw werd er voor de eerste keer tabak vanuit Amerika naar Europa gebracht. Het zou een prima middel zijn tegen verkoudheid. Het ‘geneesmiddel’ werd pas echt populair toen de Franse ambassadeur Jean Nicot (inderdaad, naar wie later de nicotineplant werd vernoemd) een voorraadje naar de Franse koningin Catharina de’ Medici stuurde. In de negentiende eeuw werden in Amerika de eerste sigaretten gemaakt. Na de Eerste Wereldoorlog begon de hele westerse wereld sigaretten te roken. Fabrikanten maakten reclames waarin artsen in witte jassen het ‘opwekkende’ effect van roken blijmoedig promootten. In de jaren twintig bestudeerde de Duitse internist Fritz…

Techniek / Kunst Uit de oude doos Je eigen game-console zul je niet zo snel uit elkaar halen, en waarom zou je ook? Fotograaf Richard Parry zag er de lol wel van in. Met veel geduld peuterde hij spelcomputers open om de inhoud te bewonderen en laagje voor laagje vast te leggen. Zie hier het kunstzinnige resultaat. TEKST:PATRICK OXSENER / BEELD: RICHARD PARRY Dit krijg je nou als je te lang spelletjes speelt Mario, bedankt! Zelfs de binnenkant is fraai. De Super Nintendo (anno 1991) was de bestseller van zijn tijd. Met dank aan games als Super Mario, Final Fantasy en Street Fighter. Baanbreker Maar toen kwam die andere Japanse gigant. Van de eerste Sony PlayStation (1994) werden er meer dan honderd miljoen verkocht. Destijds een dik record. Alles-in-één Nog…

Minder traktaties, meer verjaardagen GETTY IMAGES Wormen, vliegen, apen muizen, ratten, : geef ze dertig procent minder te eten dan wanneer ze vrij zijn om te eten zoveel ze willen, en de dieren leven een stuk langer. Wel hebben ze een beetje honger. Werkt dat ook bij mensen? Kun je met ‘dieetrestrictie’ je leven verlengen? Peter de Keizer, onderzoeker aan het UMC Utrecht, heeft zo zijn kanttekeningen. Allereerst: hoe groter het dier, hoe kleiner het effect. Wormen leven haast twee keer zo lang, muizen halen tot dertig procent extra, apen tien procent. Plus: ‘Die dieren zitten in een hok. Je moet je voorstellen dat je ons neerzet in een kooi met eten boven ons hoofd.’ En daar dan dertig procent minder van dan wanneer het all you can eat zou…

Groenteboer van de wereld Eigenlijk is het nogal ironisch dat Nederlanders te weinig groente eten, want we zijn een van de grootste groente- en fruit-handelaren ter wereld. In 2018 importeerde Nederland voor 8,5 miljard euro aan groente en fruit (denk druiven en bananen, maar ook tomaten) uit 120 landen. En we exporteerden voor maar liefst 12,6 miljard euro aan groente en fruit. Ongeveer 55 procent daarvan werd geproduceerd in ons eigen land. Die export ging naar 152 landen: dat is zo’n driekwart van alle landen op de wereld...…

Mens & Lichaam / Techniek Buitenbeentjes Een exoskelet lijkt een uitkomst voor mensen die verlamd zijn. Maar mensenbenen nabootsen blijkt een complexe opgave. De ontwikkeling van kunstbenen gaat met vallen en opstaan. TEKST: PEPIJN VAN DER GULDEN Kan een exoskelet dwarslaesiepatiënten weer laten lopen? In een Delftse gymzaal hangt een setje benen aan een ijzeren rek. Piepend komen ze in beweging. Gezamenlijk marcheren het heup-, knie- en enkelgewricht door het luchtledige. De benen zijn niet van vlees en bloed, maar van staal, kunststof en stroomdraden. Onderaan de benen bungelen wit-roze Nike-sneakers, die nog gevuld moeten worden. PROJECT MARCH Even verderop zit Sjaan Quirijns in een rolstoel. Ze heeft al negentien jaar een dwarslaesie, waardoor haar onderlichaam verlamd is. Zij zal haar voeten straks in de Nikes schuiven en zichzelf vastgespen…

Voorwaarts mars Hoe weet een exoskelet wat het moet doen? De gebruiker geeft daarvoor commando’s. Via een display in de krukken kan piloot Sjaan Quirijns selecteren wat er moet gebeuren: opstaan, wandelen, traplopen of weer gaan zitten. Tijdens het lopen zijn bovendien meerdere manieren van lopen beschikbaar: met kleine of grote passen bijvoorbeeld. Hoewel Quirijns de machine bedient, voert het exoskelet zelf de beweging uit en zorgt het ervoor dat het na een wandeling altijd op het juiste moment tot stilstand komt. Toch is het pak nog behoorlijk ‘dom’. Als Quirijns bijvoorbeeld niet aangeeft dat er een geultje in de weg zit, zou het exoskelet daar gewoon in wegzakken. Idealiter zou het zelf obstakels herkennen en paste het de bewegingen daarop aan. Maar zo’n dynamische loopbeweging is uiterst complex. Dat…

Gladde verhalen Volgens een hardnekkig verhaal ligt de oorsprong van de oliebol al veel eerder. De Bataven en Friezen, die in Nederland woonden ten tijde van de Romeinen, zouden de vette bollen gegeten hebben tijdens de midwinterfeesten. Dat hield ze veilig voor de Germaanse godin Perchta, die met een zwaard zou proberen hun buik open te rijten. Door het vet van de bol zou haar zwaard uitglijden. De oorsprong van het verhaal lijkt een boek uit 1932 over de geschiedenis van verschillende soorten brood en gebak. Van het verhaal klopt niets, zei Ineke Strouken in 1994 tegen NRC. Volgens de toenmalig directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur was het destijds vooral hip om alles aan oude Germaanse gebruiken te hangen.…

Waarom is het woord hersenen meervoud? L. Pinas SHUTTERSTOCK Dat is best vreemd. In verwante talen zoals het Duits is dat niet zo. En oorspronkelijk was het in onze taal ook gewoon ‘hersen’, in het enkelvoud. In de zestiende eeuw gebruikten mensen ‘hersen’ en ‘hersenen’ door elkaar, beide in het meervoud. Taalkundige Jan Stroop suggereert in zijn boek Die taal, die weet wat dat de ‘en’ in ‘hersen’ het deed lijken alsof het meervoud was, en dat mensen daarom het woord ook zo zijn gaan gebruiken. Vervolgens ging men dat meervoud benadrukken door er een extra ‘en’ achter te zetten.…

Waarom beschermen kogelwerende vesten alleen je romp? SHUTTERSTOCK Een kogelwerend vest is vooral ontworpen om de organen in je torso te beschermen. Een schotwond daar is gevaarlijker dan een wond in de arm. Ook is het materiaal, vaak een combinatie van kogelwerend textiel en metalen platen, vrij stijf. Dat maakt lange mouwen oncomfortabel. Al bestaan er wel kogelwerende vesten met een lage kraag en een beschermende halve mouw. Rob de Haan…

Is het ergens goed voor om met een kussen te slapen? Henk Prins GETTY In het Oude Egypte gebruikten mensen een houten of stenen neksteun om hun hoofd op te leggen tijdens het slapen. Japanse geisha’s gebruikten een soort houten krukje. En in de late Middeleeuwen hadden alleen de allerrijksten een zacht kussen, vertelt somnoloog Rolf Fronczek van slaap-waakcentrum SEIN. ‘Het gebruik van een kussen is dus cultureel bepaald.’ Maar kussens hebben zeker voordelen. Wie plat op de rug slaapt, krijgt bijvoorbeeld eerder last van opspelend maagzuur. Een kussen kan daar tegen helpen. Met een kussen op je zij slapen vermindert de kans op slaapapneu. Verder is het comfortabel om de wervelkolom tijdens het slapen min of meer recht te houden, dus zonder een knik ter hoogte van de hals.…

Gif en geloof ‘In mijn naam zullen ze demonen uitdrijven, ze zullen spreken in onbekende talen, met hun handen zullen ze slangen oppakken en als ze een dodelijk gif drinken, zal dat hen niet deren.’ Dat zei Jezus na zijn opstanding volgens de Bijbel (Marcus 16:18). Het inspireerde in het begin van de vorige eeuw kerkgemeenten in het zuiden van de VS om ratelslangen in hun liturgie op te nemen. De voorganger, en als ze zich geroepen voelen ook gemeenteleden, houden slangen in hun handen of krijgen ze op schoot gelegd. Dat gaat ook met enige regelmaat mis. In 2014 kostte het het leven aan Jamie Coots, de voorganger van de Full Gospel Tabernacle in Jesus Name in Middlesboro, in de zuidelijke staat Kentucky. Zijn zoon Cody is hem opgevolgd.…

Epiloog Hoe liep het af met de hoofdrolspelers van het dagboekenschandaal? Na zijn gevangenisstraf (die tot drie jaar werd beperkt omdat hij aan kanker leed) opende Konrad Kujau een galerie in Stuttgart. Zijn bekendheid buitte hij zo veel mogelijk uit. Hij ging gewoon door met vervalsen, maar dan van bekende kunstschilders. In 1996 stelde hij zich zelfs (vergeefs) kandidaat voor het burgemeesterschap van Stuttgart. Hij overleed in 2000. Met Gerd Heidemann ging het na zijn vrijlating bergafwaarts: verbitterd belandde hij in een klein appartementje in Hamburg. Daar zou hij nog steeds gebukt gaan onder enorme schulden. In 2002 onthulde Der Spiegel (dé concurrent van Stern) dat Heidemann tussen 1953 en 1986 informant was geweest van de Stasi, de geheime dienst van de DDR.…

Geluiden uit de hel Volgens wilde verhalen stopten de Sovjets een diepteboring uit 1989 niet omdat het te warm werd voor hun boor, maar om veel onheilspellender redenen. Ze zouden per ongeluk de hel hebben aangeboord. De temperatuur in het boorgat was plots duizend graden. En toen de Sovjets een hittebestendige microfoon in het gat lieten zakken, hoorden ze het gejammer van gemartelde mensen. Het geluid was zo vreselijk dat veel wetenschappers wegvluchtten. Wie achterbleef, zag later die nacht een gaswolk ontsnappen uit het boorgat. De wolk nam de vorm van een gevleugelde demon aan. Ook stond er ‘Ik heb overwonnen’ in cyrillische (‘Russische’) letters. Wie ‘well to hell’ googelt, kan het akelige gejammer nog steeds horen. Maar wat blijkt? Het verhaal is een grap van een Noorse leraar. Hij…

Taaie ko(r)st De Sovjets zijn niet de enigen die hun tanden stukbeten op de aardkorst. ■ In 1957 begonnen de VS het project Mohole. Het doel? Dwars door de zeebodem boren naar de grens tussen de aardkorst en de aardmantel. Het diepste punt dat werd bereikt: 183 meter in de zeebodem (door 3500 meter water). Een tweede poging werd in 1966 afgeblazen vanwege de kosten. ■ Duitsland waagde tussen 1987 en 1995 een poging in Beieren. Het doel was om tien kilometer diep te komen. De Duitsers haalden 9101 meter. Daar bleek de temperatuur van 280 graden Celsius, in combinatie met de hoge druk, te lastig. Het gesteente ging vloeien en het boorgat kwam steeds weer dicht te zitten. ■ Voordat de Sovjets aan hun superboring begonnen, was het diepterecord…

KORT ■ NATUUR TJILP! TJILP! ALAMY Buren die in de tuin staan te schreeuwen met een stem zo luid als een drilboor, dat wil niemand. Het is de alledaagse werkelijkheid van de woudgenoten van de witte klokvogel. Biologen van onder meer het Instituto Nacional de Pesquisas da Amazonia (Brazilië) maakten geluidsopnamen van de schreeuwlelijk en concludeerden dat het de luidste vogelkreten ooit geregistreerd zijn. De lokroep van de mannetjesklokvogel blijkt zelfs driemaal luider dan die van de schreeuwpiha, de herrieschopper die tot dusver op één stond. Hoe vrouwtjesklokvogels de kreten van dichtbij kunnen verdragen, is een raadsel. In 1868 omschreef het tijdschrift Album der Natuur het geluid al als ‘een scherpen, doordringenden schreeuw, die overeenkomst heeft met het geknars van het metaal op het aambeeld.’ ■ MENS & LICHAAM Eerst…

Fröbelen in het ziekenhuis Het idee dat fröbelen een positieve invloed heeft op de gezondheid is niet nieuw. In ziekenhuizen in de VS wordt al meer dan een eeuw kunstzinnige therapie gegeven. En sinds 1991 is ‘kunsttherapeut’ daar een officieel erkend beroep. Bij kunstzinnige therapie wordt creativiteit (zoals tekenen, schilderen, boetseren en muziek) gebruikt om de stemming of het gedrag van een patiënt te veranderen. De University of Florida Health richtte in 1990 een afdeling op die kunsttherapeutische programma’s ontwikkelt en in de praktijk brengt bij het Shands-ziekenhuis in de stad Gainesville. De therapie helpt onder andere pijn, stress en angst te verminderen en zelfvertrouwen op te bouwen. Ook neemt het woede weg en leert het patiënten omgaan met langdurige ziekte. Die programma’s worden begeleid door echte kunstenaars die in…

VERDER IN DE VOLGENDE QUEST: ¦ Dieren hebben de fraaiste penissen met de mooiste accessoires. En daar doen ze de vreemdste dingen mee. ¦ Zwarte sneeuw, een regen van kikkers, urenlang onweer: als het spookt in de atmosfeer kampen we met merkwaardig weer. ¦ Als je het woord houthakkershemd hoort, zie je er meteen een voor je. Hoe blijven die ruitjes zo lang in de mode? DE REDACTIE KAN VANWEGE DE ACTUALITEIT OF VANWEGE ANDERE OMSTANDIGHEDEN BESLUITEN OM ONDERWERPEN TE SCHRAPPEN OF OM ZE UIT TE STELLEN.…