Inhoudsopgave van Editie 12 - 2019 - Quest

Focus Kolkend Zeeland PRINCE HELICOPTERS Oud-Griekse zeelui waren op hun hoede voor het zeemonster Charybdis. Zij zoog water op en veroorzaakte zo gevaarlijke draaikolken. Maar hier, waar de Brouwersdam vastzit aan Schouwen-Duiveland, ligt er geen monster onder de golven. De draaiing wordt veroorzaakt door water dat bij eb via een nauwe sluis wegstroomt uit het Grevelingenmeer (op de achtergrond). Door de kromming van de kustlijn van de Kop van Schouwen neemt het een wervel-vorm aan. Dat is niets om bang voor te zijn. Zelfs Oud-Griekse schepen zouden deze Zeeuwse werveling overleven.…

post VERMELD JE NAAM EN WOONPLAATS. DE REDACTIE HEEFT HET RECHT OM BRIEVEN TE REDIGEREN OF IN TE KORTEN. ■ Wezen Jullie letten altijd redelijk goed op de Nederlandse taal. Maar in de inhoudsopgave van Quest 189 eindigt de beschrijving van ‘Wie heeft de langste?’ met de zin ‘Hun bijzondere vormen mogen er ook wezen’. Dat ‘wezen’ is een veel gemaakte, maar mijns inziens storende fout. S.v.p. niet meer gebruiken! C. Helsloot Vroeger werd nog weleens beweerd dat wezen alleen in een weeshuis horen. Maar van taalkundigen mag ‘wezen’ er best wezen. Het werd in elk geval al in de dertiende eeuw naast ‘zijn’ gebruikt. Ze hebben dezelfde betekenis (hoewel ze elkaar niet altijd kunnen vervangen, denk aan ‘Hij is wezen wandelen’). Wel blijkt dat veel mensen ‘wezen’ informeler vinden…

Klein, kleiner, kleinst Plasticdeeltjes heb je in verschillende maten: Macro: alles wat je duidelijk ziet, zoals flessen, tassen en netten. Micro: met een diameter tussen één micrometer (1/1000 millimeter) en vijf millimeter zijn dit onder meer plastic korrels uit cosmeticaproducten, bandenslijtsel of synthetische kleding-vezels. Ook resten van het macroplastic vallen eronder. Nano: kleiner dan 1000 nanometer (een micrometer). Deze minuscule plasticdeeltjes vind je bijvoorbeeld in verf, lak, medicijnen, elektronica en auto’s. Verwering van microdeeltjes geeft ook nanoplastic.…

Pareltjes Parels ontstaan in een oester of ander weekdier, als er een zandkorrel of iets anders de schelp binnendringt. Om zichzelf te beschermen tegen de indringer, vormt het weekdier een laag parelmoer rond het object. Het parelmoer bestaat uit dunne laagjes kalk. Weekdieren gebruiken dat materiaal ook om de binnenkant van hun schelp mee te ‘bekleden’. De grootste parel die ooit werd gevonden (officieel tenminste, sommigen beweren dat er grotere zijn gevonden) is de Parel van Lao Zi, ook wel de Parel van Allah genoemd. Het gevaarte heeft een doorsnede van 24 centimeter en weegt 6,2 kilo. Voor een parelketting is hij dus niet erg geschikt. De reuzenparel werd door een visser gevonden in de zee bij het eiland Palawan in de Filipijnen. De parel is ontstaan in een doopvontschelp.…

Koe is gevoelig voor hiërarchie Volgens Timo Joosten van Mijn Melk is een kudde koeien een hiërarchische organisatie. ‘Omdat wij de koeien zo vrij laten, zie je het natuurlijke gedrag van de koe weer terugkomen.’ Zo zie je volgens Joosten duidelijk welke koeien hoog in de rang staan en welke niet. ‘De koeien hoog in de rang staan als eerste bij de voerbak en claimen hun plekje bij de koeborstel. Maar we vullen het voer 24 uur per dag bij hoor, dus ook de minder belangrijke koeien krijgen een lekker hapje.'…

BROODJE AAP? ER WORDT VAN ALLES BEWEERD OVER VOEDSEL. WELKE CLAIMS MOGEN WE SLIKKEN ALS ZOETE KOEK EN WELKE KUNNEN WE BETER MET EEN KORREL ZOUT NEMEN? ‘In de schil zitten de meeste vitaminen’ Schil je je appel voor je hem in je mond stopt? Zonde! Want juist in de schil zitten de meeste vitaminen, hoor je wel. Maar is dat wel zo, en waarom dan? GETTY Zit er iets in? De schil beschermt een vrucht tegen invloeden van buitenaf, zoals zonlicht en schimmels. Er zitten daarom beschermende stoffen in de schil, die ons ook van pas kunnen komen. In een appelschil vind je bijvoorbeeld vrij veel nuttige stoffen als vitamine A, calcium en ijzer. Je zou bijna zeggen: eet alleen de schil en je kunt de rest wegkwakken.…

Wie wint? Eindstand: Dertien punten voor de computer, zeventien voor de mens. Computers weten mensen op veel punten ruimschoots te verslaan. Maar de computer heeft de mens nog niet ingehaald. ‘We weten niet wat de juiste structuur is om een robot met algemene intelligentie alles te kunnen leren’, zegt Catholijn Jonker. ‘We kunnen neurale netwerken bouwen met een zo goed mogelijke structuur en dan kijken hoe ver hij kan komen. Hoe groot moet het systeem worden? Hoeveel dagen heeft het nodig om alles te leren wat nodig is? Dat zijn spannende onderzoeksvragen.’…

Kille keuzes In 2018 waren er in Nederland 678 verkeersdoden te betreuren. Meestal gaat het mis door menselijke fouten. Zou het niet fijn zijn als we die fouten weg kunnen halen? Jawel: zelfrijdende auto’s maken geen menselijke fouten. Klaar. Maar hoeveel slachtoffers mag een autonome auto dan maken? 678 per jaar? Of nul? Na een ongeluk met een zelfrijdende auto zeggen de nabestaanden vast dat het nooit gebeurd was als zulke wagens er niet waren. En wat als de software moet kiezen tussen het aanrijden van een peuter of twee zeventigplussers? Is de auto geprogrammeerd op ‘spaar de peuter’, dan is het de keuze van de ontwerpers om de ouderen aan te rijden. Valt dat goed te praten? Wellicht moet de wagen maar besluiten om zichzelf tegen een boom te…

Kunst Techniek Ai,AI! Gaat het in een boek of film over een superintelligente computer of robot? Spoiler alert: het loopt slecht af. Zeven enge sciencefiction-verhalen over artificiële intelligentie (ai). Kan dat allemaal echt? TEKST: MELANIE METZ Komen horrorscenario’s over kunstmatige intelligentie uit? MINORITY REPORT Moordenaar van morgen Titel? Minority Report (film, 2002, naar een kort verhaal uit 1956 van scifi-schrijver Philip K. Dick) Technisch hoogstandje? Pre-Crime Wat? Politiecommissaris John Anderton leeft in het jaar 2054. Alles is tegen die tijd koek en ei, dankzij het Pre-Crime-systeem. Dat is opgebouwd uit drie drijvende genetisch gemodificeerde personen met voorspellende gaven die zijn aangesloten op beeldschermen, waarop je een toekomstige moord ziet. De dader kan dan alvast worden opgesloten. Maar als het systeem commissaris Anderton aanwijst als dader, gaat alles mis. Ieks? Hoe…

MASTERCLASS Stemming-maker Waarschijnlijk heb je haar wel eens gehoord zonder dat je weet naar wie je luistert. De stem van Wendy Duivenvoorde klinkt in talloze reclames, telefoonbandjes, navigatiesystemen, instructievideo’s en nieuwsbulletins. Hoe zorg je dat een stem goed klinkt? TEKST: ANNE VEGTERLO FOTOGRAFIE: CORNÉ VAN DER STELT ‘Ik moet de juiste sfeer in mijn stem leggen voordat ik aan het werk kan’ ‘Vroeger vond ik het vreselijk om mezelf terug te horen, maar als ik nu in de auto zit en ik kom voorbij op de radio blijf ik altijd even luisteren. Ik ben benieuwd hoe het klinkt en of ik het goed doe. Soms hoor ik een missertje. Dan denk ik: ai, had de klemtoon even net wat anders gelegd, dan was het perfect. Maar ja, als de klant…

Nog meer veiligheidstips Die beveiligingsvraag waarmee je je wachtwoord weer kunt resetten? Vul die nooit in. Vaak vragen ze naar dingen die makkelijk te vinden of te raden zijn (de meisjesnaam van je moeder, de naam van je eerste huisdier). Ontkom je er niet aan? Verzin dan een onzinantwoord. Wil je unieke en sterke wachtwoorden en er nooit eentje vergeten? Werk met een wachtwoordmanager, zoals KeePass of LastPass. Deze programma’s maken sterke wachtwoorden voor je, onthouden ze en vullen ze in. Het enige wat jij hoeft te onthouden is een (heel sterk) hoofdwachtwoord. Ook veiliger: tweestapsverificatie. Daarbij vraagt een website je wachtwoord en stuurt je een code (per sms) die je in moet vullen. Via www.haveibeenpwned.comkun je zien of je gegevens gestolen zijn. Je vult je mailadres in en de…

Lang rouwen Onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen bestudeerden tussen 2014 en 2018 de emotionele gevolgen van een lange vermissing voor achterblijvers. Anders dan bij een overlijden hebben zij geen lichaam om te begraven of afscheid van te nemen. Dat maakt het lastig om de rouw af te sluiten. Gemiddeld waren de vermisten uit het onderzoek vijftien jaar spoorloos. Bij de helft van de vermissingen hebben de achterblijvers langdurig psychische klachten. Ze blijven piekeren of worden depressief van de hele tijd bezig blijven met de omstandigheden waaronder iemand verdween. De kans dat deze klachten lang blijven bestaan is vijf keer groter dan bij rouw om een gestorven dierbare.…

Spoor verplaatst Behalve in het water jagen de speurhonden van Stichting Signi Zoekhonden ook op land op de geur van vermisten. Dat doen ze met de zogeheten mantrailing- techniek. De honden volgen de lichaamsgeur van de vermiste. Daarvoor ruiken ze eerst aan bijvoorbeeld een kledingstuk van de verdwenen persoon. Zo weten ze welke geur ze moeten volgen. Na verloop van tijd verplaatst zo’n geurspoor zich, bijvoorbeeld door de wind. De honden volgen dus nooit exact dezelfde route die de vermiste heeft afgelegd, maar kunnen er bijvoorbeeld vijftig meter verderop parallel aan lopen. Als iemand vaker ergens komt, kunnen de honden het meest verse spoor onderscheiden. Hoe sneller na een vermissing ze worden ingezet, hoe nauwkeuriger ze dit kunnen. Hoe meer bomen en struiken ergens staan, hoe minder het waait en…

Vermissing is prijzig Als iemand onverklaarbaar verdwijnt, is dat voor de achterblijvers emotioneel ontzettend heftig. Daarnaast brengt het ook een hoop praktische en financiële sores met zich mee. Een vermiste verdient bijvoorbeeld geen geld meer, maar moet nog wél van alles betalen, zoals verzekeringen, belasting en de hypotheek. Voor het beëindigen van dit soort kosten is namelijk een handtekening van de vermiste nodig. De kosten worden allemaal op de achterblijvers verhaald. Als het om je partner gaat, heb je geen recht op allerlei toeslagen van de overheid die voor een alleenstaande gelden, omdat je officieel nog met z’n twee-en bent. Na een vermissing van vijf jaar kun je een verklaring van vermoedelijk overlijden aanvragen. Dat is voor achterblijvers lastig, want zij hopen nog steeds dat iemand terugkomt. In sommige gevallen,…

Blind zicht Schade aan de visuele hersenschors kan ook leiden tot blindheid, doordat informatie uit het oog niet meer aankomt. Al zijn er gevallen bekend van mensen die blind werden, maar onbewust wél iets leken te zien. Blind sight noemen onderzoekers dat, ‘blind zicht’. Zo trof een team van onder meer de Tilburg University zo’n tien jaar geleden een man in een Zwitsers ziekenhuis die door beroertes zijn zicht kwijt was. Volgens allerlei tests was hij inderdaad blind en hij liep met een stok. Maar toen de onderzoekers hem een gang instuurden zónder die stok, ontweek hij moeiteloos alle obstakels op zijn pad.…

Virus tegen ziekte Een virus inspuiten in het oog? Het klinkt luguber, maar zou hét antwoord kunnen blijken op genetische vormen van blindheid. Er bestaan allerlei (nu nog) niet te genezen erfelijke oogziektes waardoor mensen langzaam blind worden. Bij gentherapie wordt een ongevaarlijk virus samen met een gen in het netvlies ingebracht. Het virus dringt cellen in het netvlies binnen, het gen lift mee en voorkomt dat de cel door de ziekte afsterft. Er lopen al verschillende grote studies onder patiënten, met hoopgevende resultaten. Al is het zaak om er op tijd bij te zijn: gentherapie kan afgestorven cellen niet meer tot leven wekken.…

Ook een hap pap? Bij de Yanomamö-indianen in het Amazonegebied eren ze hun doden op een bijzondere manier. Na het cremeren verpulveren ze de verbrande resten zoals dat ook bij ons in crematoria gebeurt. Daarna maken ze een lekker papje van banaan en voegen daar wat van de as aan toe. De rouwenden eten dit op. Hoe belangrijker de gestorvene, hoe meer mensen van de pap eten. De Yanomamö geloven dat de ziel van de overledene zo binnen de stam blijft en rust vindt. Als ze dat niet doen zou de ziel verdoemd zijn altijd ergens tussen leven en dood te blijven zweven.…

Lugubere crematiemythe Wat gebeurt er met een lichaam dat verbrandt? Forensische onderzoekers van de University of Arkansas (VS) legden in 2004 eerdere onderzoeken naar het cremeren van lichamen en lichaamsdelen naast elkaar. Eerst krijgt de huid blaren, hij trekt strak en scheurt. Het ondergelegen vet, weefsels en spieren liggen nu vrij. Het vet smelt en werkt ook als extra brandstof. Spieren verbranden en krimpen. Ze kunnen daarbij samentrekken waarbij ze nog wat gewrichten in beweging kunnen zetten, zodat benen en vingers buigen. Dan komt het bot vrij te liggen. Bot wordt eerst bruin, dan zwart, daarna wit en grijs. De onderzoekers wilden met deze studie wat mythes uit de weg ruimen. Zoals dat je schedel zou ontploffen als gevolg van intense hitte, omdat de stoomdruk van de kokende hersenen nergens…

Geschiedenis Cöld cåse Olof Palme was jarenlang de premier van Zweden, zo’n beetje het vreedzaamste land op aarde. De schok was dan ook groot toen hij in 1986 midden op straat vermoord werd. Nu, ruim 33 jaar later, is de dader nog steeds spoorloos. Wie heeft Olof Palme gedood? TEKST: MERIJN VAN NULAND Wie doodde de Zweedse premier Olof Palme? Het leven dat de Zweedse premier Olof Palme leidde was tamelijk zorgeloos. Goed, de uitgesproken sociaaldemocraat had heel wat politieke tegenstanders, maar veel zorgen om zijn veiligheid maakte hij zich niet. Op de avond van 28 februari 1986 ging hij dan ook met een gerust hart naar de bioscoop in Stockholm. Het bezoekje aan de luchtige komedie Bröderna Mozart was voor Palme een welkome afleiding van zijn zware werk als…

VERDER IN DE VOLGENDE QUEST: Historici wreven zich in 1983 de handen: Adolf Hitlers dagboeken waren gevonden! Het leek tijd om de geschiedenis grondig te herschrijven. Of niet? Fröbelen is goed voor je, zeggen ze. Maar waarom zou je rustig worden van een beetje pielen met wat kleins tussen je vingers? Trrr! Weinig geluiden klinken dreigender dan de staart van de ratelslang. Hoe leven Amerikanen met dit kronkelende gifmonster samen? DE REDACTIE KAN VANWEGE DE ACTUALITEIT OF VANWEGE ANDERE OMSTANDIGHEDEN BESLUITEN OM ONDERWERPEN TE SCHRAPPEN OF OM ZE UIT TE STELLEN.…

Pas op die wiek Windparken mogen dan geschikt zijn voor een mooi natuurgebied in de zee, ze kunnen ook ongelukken veroorzaken. Dat staat in een onderzoek van Stichting De Noordzee uit 2018. Zo moeten zilvermeeuwen, alken en vleermuizen uitkijken dat ze niet tegen de molenwieken vliegen. Tijdens de bouw hebben bruinvissen, zeehonden en vissoorten zoals haring en tong last van het onderwater-geluid. Palingen en zomerbotten kunnen de weg kwijtraken door elektromagnetische straling van de stroomkabels onder de bodem. Windmolenbouwers proberen de risico’s te verkleinen. Tijdens de bouw beperken ze het lawaai, bijvoorbeeld door geluidsschermen te plaatsen. De molenwieken worden vaak verlicht. Dat moet voorkomen dat vogels ertegenaan botsen. Om de overlast door straling onder zee te verminderen voor vissen, worden de kabels dieper in de bodem ingegraven.…

Technologie / Wetenschap Domputer Computers hebben ons al lang en breed verslagen met schaken en ze rekenen als de beste. Wanneer gaan we toegeven dat computers veel slimmer zijn dan wij? Of zijn mensen misschien toch intelligenter dan computers? Tien wedstrijdjes van mens tegen machine. TEKST: PAUL SERAIL ILLUSTRATIES: HEIN DE KORT/COMIC HOUSE Zijn computers slimmer dan mensen? Ja? Nee? En is dat erg? 1 Rap mat WAT? Een potje schaak HOEZO? Wie wil schaken, moet nadenken, constateerde de Amerikaanse wiskundige Claude Shannon in 1950. Als een apparaat kan schaken, dan moet je dus concluderen dat de machine kan nadenken. Of je moet je definitie van ‘nadenken’ inperken, zo schreef Shannon. EN? In 1996 won Deep Blue, een computer van IBM, een potje schaken van Garry Kasparov. De Rus was…

Artsificiële slimheid Wat vertrouw je meer: het oordeel van een arts of het oordeel van een computer? Dermatologen van Stanford University (VS) maakten in 2017 bekend dat ze een programma hadden ontwikkeld dat huidtumoren herkent. De onderzoekers gebruikten een algoritme dat eigenlijk bedoeld was om op plaatjes het verschil te zien tussen katten en honden. Ze verzamelden 130.000 foto’s van huidtumoren en aan de hand daarvan kon het programma voortaan aangeven of het verdachte plekje op een nieuwe foto vermoedelijk kwaadaardig was of niet. De software is er even goed in als het panel van 21 artsen waar het programma het tegen opnam. De dermatologen hopen dat het op termijn lukt om met een smartphone te checken of een vreemde vlek op de huid al dan niet kwaad kan, zodat…

Wie is Wendy Duivenvoorde? 13september1972: Wendy Duivenvoorde wordt geboren in Leiden. 1991: ze volgt een lerarenopleiding biologie in Diemen. ‘Tijdens de stage moest ik voor de klas staan, maar dat bleek niks voor mij.’ 1993: Wendy gaat werken voor een koeriersbedrijf. Ze moet vanuit de auto vaak berichten doorgeven via een mobilofoon. ‘Mijn baas zei steeds: jij moet iets met radio gaan doen. Ik dacht: waar slaat dat nou weer op?’ 1997:ze gaat aan de slag als planner bij de wegenwacht. ‘Ik kreeg last van rsi-klachten door het constante getelefoneer. Toen heb ik auditie gedaan bij de verkeersinformatiedienst.’ 2001:als filelezer van de ANWB-verkeersinformatie is ze onder andere te horen op Radio 1, 2, 3FM, Sky Radio, Radio 10 en lokale zenders. 2003: ze begint met inspreken van allerlei opdrachten: commercials,…

12345678910 Altijd populair: cijfers, de letters op een rij van je toetsenbord, de naam van je huisdier en je favoriete voetbalclub. En op nummer 1? 123456. Volgens onderzoek van Keeper Security heeft zeventien procent van de wereldbevolking dat wachtwoord. (Jij ook? Verander het!) Ook in Nederland staat het bovenaan. Zo bekeek het bedrijf Scattered Secrets de 3,86 miljard gekraakte wachtwoorden in Nederland. De top 10: 1. 123456 2. qwerty 3. 123456789 4. welkom 5. 12345 6. password 7. welkom01 8. wachtwoord 9. 1234 10. 12345678…

Waarom voelen billendoekjes altijd koud aan? GETTY Billendoekjes zijn nat. Zodra je ze uit hun verpakking trekt, zal dat vocht beginnen te verdampen. Dat kost energie en die energie wordt aan de omgeving onttrokken in de vorm van warmte. Het gevolg is dat het doekje wat kouder aanvoelt. Hetzelfde geldt voor onszelf: het zweet dat ons lichaam verlaat, is aanvankelijk net zo warm als ons lichaam. Toch koelt onze huid snel af door al dat gezweet, omdat het zweet gaat verdampen en zo warmte onttrekt aan het huidoppervlak. Schoonmaakdoekjes voelen nog kouder aan dan billendoekjes. Dat komt doordat deze doekjes alcohol bevatten. En dat verdampt een stukje sneller dan water. Dus koelen ze sneller af.…

Wie ruimt de drol van een blindengeleidehond op? GETTY Probeer eens op de tast de bolus van een hond op te pakken en je snapt waarom blinde mensen in Nederland hiertoe niet verplicht zijn. Toch zijn er behoorlijk wat blinde hondeneigenaren die de drollen oprapen, weet Kees Tinga, hoofdinstructeur van KNGF Blindengeleidehonden. ‘Een hond met aandrang draait eerst een paar keer om zijn as en gaat dan met een bolle rug zitten poepen. Door zijn rug met de hand te volgen, kun je de poep onder hem met een boterhamzakje oprapen. Veel mensen zijn daar heel handig in.’ Pitou Spruit…

Toevallige ontknoping In Nederland liggen heel wat auto’s op de bodem van het water. Hoeveel auto’s er jaarlijks in de plomp verdwijnen is niet bekend. Eens in de zoveel tijd haalt Rijkswaterstaat wel autowrakken omhoog. Bijvoorbeeld omdat die de scheepvaart hinderen of omdat ergens gebaggerd moet worden. Soms blijkt er nog iemand in zo’n gezonken voertuig te zitten. Zo werd in 2011 in het Stieltjeskanaal in Drenthe een autowrak geborgen nadat een schipper er tegenaan was gebotst. De auto bleek al jaren onder water te liggen met daarin een sinds 2006 vermiste man uit Emmen. In 2008 werden door Rijkswaterstaat wrakken geborgen in het Kanaal van Gent naar Terneuzen. In een van de wagens zat een lijk. Het bleek te gaan om een Belg die negentien jaar geleden na een…

Bloed, zweet en speeksel Wat ruiken honden eigenlijk als ze zoeken naar vermiste mensen? Ze ruiken onder andere zweet, speeksel en bloed. Aan de hand van deze luchtjes kunnen ze sporen van verschillende mensen van elkaar onderscheiden. Maar welke componenten uit deze substanties ruiken honden nou precies? De Universität Leipzig publiceerde in 2017 een studie waaruit bleek dat honden genoeg hadden aan alleen DNA uit bloed om iemand op te sporen. Maar een onderzoek van onder meer de Universitätsklinikum Schleswig-Holstein trekt dit in twijfel. Volgens de onderzoekers is het zeer onwaarschijnlijk dat DNA te ruiken is. Om ruikbaar te zijn moet iets kunnen verdampen en zo in de lucht komen om geurreceptoren te triggeren. DNA is daarvoor volgens hen te zwaar. Mogelijk was er in het onderzoek toch iets anders…

‘Zien’ via andere zintuigen Er bestaan allerlei ideeën om blinden en slechtzienden met technologie te laten ‘zien’ via andere zintuigen. Drie voorbeelden: Gezichtsuitdrukkingen voelen Een camera op je bril registreert je gesprekspartner, telefoonsoftware herkent de gezichtsemotie en je riem geeft een tril-signaal dat bij die emotie hoort. Dit ‘voelen’ van non-verbale communicatie is een idee in ontwikkeling van de Universiteit Twente. Tongstroompjes voelen Een Amerikaans bedrijf werkt aan een systeem waarbij blinden een stokje met elektroden als een lolly in hun mond steken. Op hun tong voelen ze bewegende patronen, gebaseerd op camerabeelden. Via training leren ze in die patronen informatie herkennen over voorwerpen, zoals vorm en locatie. Plaatjes horen Nog een Nederlandse vinding: een systeem dat camerabeelden ‘leest’ van links naar rechts en vertaalt naar geluidspatronen. De toonhoogte geeft…

Strooien mag Als je de as van een overledene wilt uitstrooien, kan dat op een strooiveld van een begraafplaats of crematorium. Ook kun je de as zelf ergens aan de wind meegeven. Dat kan overal, bijvoorbeeld op iemands favoriete visplek. Als er in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) van een gemeente niets over verstrooiing staat, mag het op elk stukje gemeentegrond. Soms stelt de APV dat het niet op een verharde weg mag of niet in water of op een sportveld. Is de plek waar je iemand wilt verstrooien van een andere eigenaar? Dan moet je wel toestemming vragen. Je kunt er ook voor kiezen de overblijfselen niet zelf te verspreiden maar dat te laten doen. Speciale bedrijven halen as op bij crematoria om die met een boot op zee…

Uitvaart met urn In Nederland is het normaal dat de overledene in een kist bij de rouwdienst aanwezig is. Pas na de dienst wordt hij of zij gecremeerd. Maar zo hoeft het niet te gaan. In België kiezen mensen er vaker voor om iemand eerst te cremeren en pas daarna de uitvaart te houden. De urn is dan bij de dienst. Dat kan in Nederland ook. Alleen moet je dan wel zorgen dat je de as meteen mee mag nemen. Daar kun je ontheffing voor aanvragen. Anders moet je verplicht een maand wachten. Je kunt er trouwens ook voor kiezen om helemaal geen kist of urn bij de dienst te hebben.…

Linkse rijkeluiszoon Olof Palme (1927-1986) werd geboren in een schatrijk gezin in Stockholm. In zijn studententijd reisde hij naar de Verenigde Staten en Azië. Daar werd hij met racisme, kolonialisme en imperialisme geconfronteerd, waardoor hij socialist werd. Na een carrière als parlementslid en minister werd hij in 1969 voor het eerst premier van Zweden. Die eerste regeerperiode duurde tot 1976. Van 1982 tot zijn dood was hij nogmaals premier. Palme weigerde tijdens de Koude Oorlog partij te kiezen voor de Verenigde Staten of de Sovjetunie. Hij bekritiseerde beide partijen, bijvoorbeeld als het aankwam op de Vietnamoorlog of kernwapens.…

Mens & Dier Vals alarm Piep! Piep! Piep! Hoor ik daar een brandalarm of een papegaai? Acht keer paniek om niets. TEKST: PAUL SERAIL ILLUSTRATIES: MILO ROTTINGHUIS / ART ASSOCIATES Straaljagers rukken uit voor een zwerm vogels Ruftende rolmops Gevaar? De Zweedse marine is woest. In 1981 loopt een Sovjetonderzeeër vast op Zweeds terrein. En in oktober 1982 vangen Zweedse onderwatermicrofoons geluiden op van onderzeeërs. Wat doen die duikende Russen in Zweedse wateren? Verdachte? De Russen ontkennen. De Zweden geven toe dat ze niets kunnen bewijzen, maar tot in de jaren negentig horen ze duikbootgeluiden. Opsporing? Begin jaren negentig blijkt dat een van de verdachte geluiden niet van boten komt maar van otters. De luchtbellen rond hun klauwen klinken precies als de propeller van een boot. En het andere…

LEZEN QUEST KIEST BOEKEN Elke maand zoekt Quest de boeiendste boeken voor je uit. Wat mag je niet missen? Mark Traa Naaste hemelbuur Vijftig jaar na de eerste maanlanding blijft de maan fascineren. Hoe is die ontstaan? Hoe zit het met de maancyclus? Hoe verliepen de maanreizen? Gaan we ooit nog naar de maan terug? Het boek van de maan, alles over onze naaste buur, Maggie Aderin-Pocock (Atlas Contact, € 19,99) Mysterieuze vis De paling is een raadselachtige vis. Niemand heeft er ooit twee zien paren, niemand weet waarom elke paling in de Sargassozee wordt geboren en sterft. Een journalist schrijft over een zoon en zijn vader en hun liefde voor palingvissen. De lange weg naar huis, Patrik Svensson (De Bezige Bij, € 19,99) Onzinnige rassentheorieën Is er een verband…

Niet bang zijn Wij mensen zien onszelf graag als de beste wezens op aarde. Als we ergens niet de beste in zijn, voelt dat soms ongemakkelijk. Neem de speurhonden op pagina 62. Zij helpen met het vinden van lijken onder en boven water. Een dier dat ons helpt, staat in dienst van ons. Dat vinden we nog aandoenlijk. Maar als een apparaat slimmer is dan wij, voelt dat al snel ongemakkelijk. Toch speelt kunstmatige intelligentie een steeds grotere rol in ons leven. Google Maps vertelt je, terwijl je onderweg bent naar huis, een alternatieve route die sneller is. Je mobieltje kan een boterham met kaas scannen om te zien hoeveel calorieën erin zitten. En er zijn bots die zo goed kunnen schaken, dat je er nooit van zult winnen. Waarom…

Noorse oesters De platte oesters die werden gebruikt voor de proeven in de Noordzee komen uit Noorwegen. Waarom niet gewoon uit een Zeeuwse oesterkwekerij? Marien ecoloog Christiaan van Sluis: ‘Veel Nederlandse oesters hebben de Bonamia ostreae- parasiet. Die leeft ook in oesterkwekerijen.’ Daar hebben wij mensen geen last van, maar platte oesters sterven er bij bosjes aan. Op volle zee is het virus nog niet aangetroffen. Daarom lijken platte oesters die op zee groeien geen last te hebben van de akelige parasiet. Om dat zo te houden moeten de stamouders van nieuwe jonge oestertjes die parasiet natuurlijk niet onder de leden hebben. Vandaar dat er platteoesterstamouders uit Noorwegen worden gehaald. Die hebben de parasiet niet. ‘Het mooiste zou zijn als we in Nederland eerst ziektevrije oesters zouden kunnen kweken. Maar…

Lekker ding Platte oesters worden al sinds mensenheugenis gegeten. De platte oester heet in het Latijn dan ook Ostrea edulis, wat zoveel betekent als ‘eetbare oester.’ De naam werd in de achttiende eeuw vastgelegd door de Zweedse zoöloog Carl Linnaeus, die kennelijk ook graag een oestertje slurpte. Al in de Romeinse tijd werden oesters gekweekt. Het was niet per se luxevoedsel. Tegenwoordig geldt de oester als een duur hapje. Maar in de negentiende eeuw was de oester een soort frikandel: iedereen at hem, van arm tot rijk. Mede daardoor is de platte oester langzaam uit de Noordzee verdwenen. Rond 1870 werden er in Nederland ook oesters gekweekt, bijvoorbeeld in het Zeeuwse Yerseke. Daar zijn nog steeds de meeste oesterkwekerijen.…

Intermezzo De computer scoort aardig wat punten, en staat voor met tien tegen acht. Zijn computers slimmer? Jan Broersen grijpt in. ‘Dat is een veel te onduidelijke vraag.’ Als ai-hoogleraar aan de Universiteit Utrecht onderzoekt hij de filosofische en ethische kanten van kunstmatige intelligentie. ‘Wat bedoel je met ‘computer’? En wat bedoel je met ‘slim’? Is ‘de computer’ de machine? Dat is niet wat slim is. Wat slim is, is het programma.’ Waarbij je wel eerst moet vaststellen wat je verstaat onder ‘intelligentie’. Gokkasten zijn zo geprogrammeerd dat ze gemiddeld genomen winnen van de gokkers. Zijn wij dan dommer dan de gokkast bij de snackbar? ‘Intelligentie is zo veel meer’, zegt Broersen. In sommige vormen van intelligentie zijn computers heel goed. In rekenen blinken ze uit. ‘Maar er zijn zo…

Rechtertje leef je nog? Wat als advocaten artificiële intelligentie gaan inzetten? Zoiets lijkt Max Welling, hoogleraar kunstmatige intelligentie aan de Universiteit van Amsterdam, geen fijn idee, schrijft hij in Over leven met kunstmatige intelligentie. Zijn argument: rechters worden betaald door de overheid, advocaten door hun klanten. Advocatenbureaus hebben daardoor meer geld beschikbaar. Hun software waar een waterdichte verdediging uitrolt, en die misschien ook de zwakke plekken van de rechter analyseert en benut, zou wel eens een ongelijke partij kunnen zijn voor de computer waar de rechter zijn oordeel uit wil laten komen.…

Vraag & Antwoord Hoe !ngeWikk3ld} moet een wachtwoord zijn? De tijden van simpele wachtwoorden zijn voorbij: steeds vaker moet een wachtwoord minstens acht tekens, een cijfer, een hoofdletter en een speciaal teken hebben. Is dat nodig? En is je wachtwoord wel zo veilig als je denkt? TEKST: EMMEKE BOS GETTY Zijn capuchon valt ver over zijn ogen, over het beeldscherm flitsen groene regels tekst: een hacker. Pas maar op, of hij raadt ook jouw wachtwoord. Dan heeft hij zo je identiteit gestolen en je bankrekening leeggetrokken. Gelukkig heb jij een moeilijk wachtwoord verzonnen: Qv3s7_. Raadt hij nooit natuurlijk. Of wel? ‘Het hangt ervan af hoe snel je computer is’, legt Fadi Mohsen uit. Hij is computerwetenschapper aan Rijksuniversiteit Groningen. Zijn studenten laat hij ook proberen om wachtwoorden te verzinnen en…

Krijgen erfgenamen van Bach, Beethoven of Mozart een vergoeding als hun muziek op de radio wordt gedraaid? Inge Arbeider SHUTTERSTOCK Nee, want zeventig jaar na de dood van de maker vervalt in Europa het auteursrecht. In andere landen is het soms wat korter, soms wat langer, maar nooit meer dan honderd jaar. Voor de muziek van Bach, Beethoven en Mozart is die dus al verstreken. Kun je hun muziek dan gratis draaien? Niet per se. De uitvoerder van het stuk heeft ook rechten. Dat valt niet onder de auteursrechtvergoeding, maar heet ‘naburige rechten’ (in België ‘billijke vergoeding’). De uitvoerder bepaalt dan onder meer of zijn uitvoering op de radio mag komen en wat daar een redelijke vergoeding voor is. Die moet tot vijftig jaar na de eerste uitvoering worden betaald,…

Waarom zit om de ene mandarijn wel een papiertje en om de andere niet? Sophie Cooijmans Sommige oranje vitaminebommetjes liggen naakt in de winkel, andere hebben een kleine sticker of liggen ingepakt lekker te wezen. Of niet, want door dat papiertje kun je niet zien of er een krasje op de schil zit. Maar het papiertje is vooral een kwestie van marketing: het ziet er zo vrolijk uit als een deel van de mandarijnen oranje is en een deel een pakje draagt. Zo weet je ook meteen van welk merk ze zijn. GETTY…

Hoeveel vermisten? Er bestaan geen nauwkeurige cijfers over hoeveel mensen jaarlijks vermist raken of op dit moment zoek zijn. Dat komt onder andere omdat niet elke verdwijning onvrijwillig is. De politie zoekt alleen actief als ze denken dat het in iemands belang is om gevonden te worden. De cijfers die de politie heeft zijn daarom schattingen. Jaarlijks raken ongeveer 40.000 Nederlanders vermist. Verreweg het grootste deel duikt nog diezelfde dag of vlak daarna op. Zo’n 700 tot 800 vermissingen per jaar duren langer dan drie weken. En in ongeveer honderd gevallen per jaar is iemand langer dan een jaar zoek. Op dit moment zijn in Nederland 1500 tot 2000 mensen langdurig spoorloos verdwenen.…

Dronken te water Na een avondje drinken in de kroeg kun je beter niet langs het water naar huis lopen. Zeker niet in december. Dat ontdekten wetenschappers van de University of Portsmouth. Ze onderzochten 96 Engelse vermissingen tussen 2010 en 2015 van mannen die verdwenen na een avondje uit en later dood zijn teruggevonden. Meer dan de helft van deze mannen raakte in de maanden december, januari en februari vermist. En een vijfde van alle vermisten verdween in december. Zestig procent van hen was langer dan een week zoek. 89 procent van ongelukkigen werd teruggevonden in het water. De onderzoekers denken dat dronkenschap bij de meeste, zo niet alle, vermissingen een rol speelde. 84 procent van de overleden mannen had aantoonbaar drank of drugs gebruikt. Het koude water zorgde waarschijnlijk…

Implantaat op het netvlies Ben je blind en zijn alleen de staafjes en kegeltjes op je netvlies beschadigd? Dan bestaat er al een werkend implantaat waarmee je toch kunt zien: het retinaal implantaat. In de eerste laag van het netvlies, dat achterin je oog zit, vangen staafjes en kegeltjes binnenkomend licht vol kleuren op. Als de rest van het netvlies nog goed werkt, kunnen onderzoekers dat gezonde deel van het netvlies stimuleren met elektroden. Die techniek wordt al veel met blinde mensen getest.…

Anders met as As van je dierbare overledene verstrooien ligt nogal voor de hand. Wil je wat creatievers? Dan kun je ook voor een van deze opties kiezen. ■ Met de zogeheten Tolad-wandelstok verspreid je de overblijfselen van je dierbare geleidelijk. Je vult het ding met as. Die verliest hij beetje bij beetje als je ermee wandelt. Zo kun je de as langzaam verspreiden op de favoriete wandelroute van je overleden geliefde. ■ Uit koolstof kun je bij de juiste temperatuur en druk diamanten maken. En laat er nou net koolstof in crematie-as zitten. Er zijn bedrijven die dit voor je kunnen doen. ■ Een andere optie is om het stof met een asvuurpijl weg te schieten. Dit mag alleen vanaf de kust richting zee. ■ Er zijn genoeg tatoeëerders…

Schone schoorsteen Normaal gesproken zie je geen rook uit de schoorsteen van een crematorium komen. Alle uitgaande lucht wordt gezuiverd. Een crematie-oven heeft een naverbrander. Hier komen de rookgassen doorheen. In de naverbrander verbranden de resterende deeltjes in de rookgassen zodat ook daar weinig van overblijft. Daarna gaat de lucht door een filter, die de laatste restjes stof en giftige stoffen als lood en kwik uit vullingen opvangt. De inhoud van de filter wordt verwerkt als chemisch afval.…

Maatje meer Extreem overgewicht is niet alleen lastig bij leven. Ook na je dood kan dit problemen opleveren, bijvoorbeeld als je gecremeerd wilt worden. Je hebt een extra grote kist nodig en het komt voor dat die niet in de oven past. Veel crematoria hebben al ovens met verschillende maten. Maar soms zijn ook die te klein voor mensen met extreem overgewicht. Het Crematie Centrum Westerhout in Beverwijk heeft voor deze groep in 2016 een speciale crematie-oven laten maken. Hierin passen mensen tot 300 kilo. Volgens het crematie-centrum zelf is het de grootste ter wereld. Een crematie in zo’n extra grote oven kost wel meer dan die van iemand met een gemiddeld postuur.…

ONMOGELIJK ONDERZOEK Steen der wijzen ALS ETHISCHE, PRAKTISCHE OF ANDERE OBSTAKELS NIET ZOUDEN BESTAAN, WELKE EXPERIMENTEN ZOUDEN WETENSCHAPPERS DAN DOLGRAAG EENS UITVOEREN? AFLEVERING 33: ROOS VAN OOSTEN IS ARCHEOLOOG AAN DE UNIVERSITEIT LEIDEN. Wat voor onderzoek zou je willen uitvoeren? ‘Ik zou elke baksteen die ik vind nauwkeurig willen dateren, om te weten wanneer iets is gebouwd. Met hout kan dat al goed. Dendrochronologie kan precies meten wanneer een boom is gekapt. Dat komt bijvoorbeeld goed van pas in Scandinavië, waar bijna elk huis van hout is. Maar in Nederland bouwen we al eeuwenlang met baksteen. Als je archeologisch muurwerk dateert, krijg je een uitkomst zoals: ‘Tja, zou eind vijftiende eeuw kunnen zijn, maar misschien ook begin zeventiende eeuw.’’ Wat verwacht je te vinden? ‘In Scandinavië hebben ze laten zien…

Van Drunen tot Vietnam ALAMY De gewelddadige dood van Olof Palme droeg alleen maar bij aan zijn roem. Zijn naam siert talloze straten, pleinen en gebouwen. ■ Vrijwel iedere Zweedse stad kent een Olof Palmeplein of -straat, van Stockholm tot Göteborg en van Jönköping tot Malmö. ■ Ook in Nederland kom je Palme tegen op straat. Zo kent Amsterdam een Olof Palmeplein, Utrecht een Olof Palmelaan en Almere een Olof Palmehof. ■ Palme inspireerde ook schoolleiders. Zo staat in Drunen de Drunense rooms-katholieke basisschool Olof Palme. ■ Ook elders in de wereld zijn straten en parken naar Palme vernoemd, van Namibië tot Griekenland en van Irak tot Turkije. ■ In Hanoi (Vietnam) staat een Olof Palme-kinderziekenhuis. Palme was tijdens zijn leven fel tegenstander van de Vietnamoorlog.…

Quest braintainment volgend nummer 28 NOVEMBER IN DE WINKEL ■ MENS & LICHAAM / TECHNIEK Kunstskelet GETTY IMAGES Krijg je verlamde mensen weer op de been met een exoskelet, een stevig pak met elektronische aansturing? ■ GEOLOGIE Gaten graven GETTY IMAGES Twaalf kilometer en een beetje. Dieper hebben we nooit in de aardkorst gegraven. Waarom is dat zo moeilijk? ■ PSYCHOLOGIE Uitgebrand GETTY IMAGES Het lijkt alsof steeds meer mensen een burn-out krijgen. Is het een epidemie aan het worden? ■ VOEDING / MENS & LICHAAM Wat is gezond? GETTY IMAGES Eet meer eiwitten! Zit niet de hele dag! De adviezen over wat gezond is buitelen over elkaar heen. Kunnen ze wel kloppen? ■ NATUUR Vreemde vogels GETTY IMAGES Ze zien er schattig uit, maar eigenlijk zijn pinguïns asociale, vieze…