Inhoudsopgave van Editie 10 - 2019 - Quest

Doe-het-vooral-niet-zelf Laat ik maar eerlijk zijn: ik ben met twee linkerhanden geboren. Dit tot afschuw van mijn vader en vriend, die van die irritante alleskunners zijn. Zij bouwen zelf huizen, kunnen lassen, repareren auto’s, en fixen alles wat kapotgaat. Of dat nou een wekker of een wasmachine is. Ik heb er vaak over nagedacht hoe het toch kan dat ik nog geen spijker in de muur kan slaan. Ik denk weleens dat me meer was geleerd als ik een jongen was geweest. Maar of dat waar is, durf ik mijn vader niet te vragen. Er is nog een andere belangrijke factor waarom ik weinig zelf kan (op klusvlak dan), en dat is tijd. Die heb ik altijd aan andere dingen besteed, zoals boeken lezen, reizen en schrijven. Dan is er…

ADVERTORIAL Koffiecapsules op wielen Hij heeft twee wielen, een stuur en een zadel, net als iedere andere fiets. Wat er dan zo bijzonder is aan de Vélosophy RE:CYCLE? Het frame is gemaakt van aluminium capsules. Koffie- en fietsliefhebbers opgelet: recycle voortaan je Nespresso koffiecapsules. Het Zweedse fietsenmerk Vélosophy heeft samen met Nespresso een fiets ontworpen: Vélosophy RE:CYCLE. De fiets is gefabriceerd van gerecyclede Nespresso-capsules. Het is misschien moeilijk voor te stellen dat lege capsules een stevig frame kunnen vormen. Maar de capsules zijn van aluminium, een volledig en oneindig recyclebaar materiaal dat ook nog eens relatief weinig weegt. Nu hebben moderne fietsen vaker een licht aluminium frame, dus dat is op zich weinig exotisch. Wat deze fiets vooral bijzonder maakt, is dat je koffiecapsules zijn omgezet tot rijwiel. Wereldproject Die…

Ben jij een klusser? Voor het in elkaar zetten van een Ikea-kast draait menigeen zijn hand niet om. Van de 1676 mensen die de ‘Hoe handig ben jij’-enquête invulden op Quest.nl zegt ruim 81 procent dat zonder problemen in één keer te kunnen. Elf procent heeft er al wat meer moeite mee, maar krijgt het wel voor elkaar. Een keukenkraan die lekt blijkt lastiger. Die repareert maar 48 procent zelf, terwijl 29 procent er een handige vriend of kennis bijhaalt. Anders wordt de huisbaas (acht procent) of de loodgieter (12,77 procent) gebeld. Ook blijkt 75 procent het verschil tussen een moer en bout te weten. Maar aan autoklusjes wagen we ons minder snel. Slechts rond de dertig procent controleert zelf zijn bandenspanning of vult vloeistoffen bij. Kapotte koplamp, accu's en…

Mislukt Wat gebeurt er als onhandige mensen toch een klus aanpakken? Dan gaat het wel eens mis. Aap-Christus In 2012 kon de tachtigjarige Cecilia Giménez de aanblik niet verdragen: een 200 jaar oude fresco in haar Spaanse kerk was aan het afbladderen. Ze sloeg aan het ‘restaureren,’ met als resultaat een aapachtig figuur, nu bekend als de Monkey Christ. Keukenatoombom Een atoom splijten: hoe moeilijk kan het zijn? De Zweed Richard Handl had in 2011 alles in huis: radium, uranium, americium. Toen zijn experiment met deze goedjes en zwavelzuur een kleine ‘meltdown’ veroorzaakte, vroeg hij heel eerlijk aan de overheid: mag dit wel? Nee, zei deze. Handl werd gearresteerd. Kladje De Engelse Christopher Finch wilde in 2016 een tattoo op zijn arm laten bedekken door een nieuwe. Maar toen de…

BROODJE AAP? ER WORDT VAN ALLES BEWEERD OVER VOEDSEL. WELKE CLAIMS MOGEN WE SLIKKEN ALS ZOETE KOEK EN WELKE KUNNEN WE BETER MET EEN KORREL ZOUT NEMEN? ‘Lokaal geteelde groente en fruit zijn beter voor het milieu’ Het groente- en fruitschap in de supermarkt lijkt wel een wereldreiziger. De kiwi’s komen uit Nieuw-Zeeland en de appels uit Chili. En dat terwijl je ook lokaal gekweekt spul kunt kopen. Dat is veel beter voor het milieu. ROBBERT FRANK HAGENS/HH Zit er iets in? Zaaien, sproeien, telen, verkopen: de milieu-impact van fruit is een optelsom. Transport hoort daar ook bij, maar milieuschade daardoor is best klein als het per boot of vrachtwagen gebeurt. Zo’n oceaanstomer vreet natuurlijk energie. Maar gerekend per kiwi gaat het om weinig brandstof, hoe ver de reis…

Hack het doormidden De term ‘lifehack’ komt uit de computerwereld. Het Engelse to hack betekent van oorsprong iets krachtig (of lomp) doormidden hakken. Programmeurs gebruikten het woord voor slimme trucs om ingewikkelde programmeercodes te omzeilen en zo hun werk efficiënter te doen. Waarschijnlijk nam techjournalist Danny O’Brien het in 2004 voor het eerst in de mond. In het technische tijdschrift Make schreef hij een column met de titel ‘Lifehacks’, met trucs die het gebruik van de computer makkelijker moesten maken. De term dook een paar jaar later ook op voor slimmigheden buiten de computer. In 2015 verscheen het boek Life Hacks: Helpful Hints to Make Life Easier van Dan Marshall, vol huis-tuin-en-keukenhacks. In die tijd verschenen er ook filmpjes op YouTube waarin mensen zulke handigheidjes uitvoerden.…

Boze hacks Er zwerven ook een hoop onzinhacks op internet rond, waarvan sommige ronduit ongezond of gevaarlijk zijn. De volgende kun je bijvoorbeeld beter niet thuis uitproberen. Tosti’s in een broodrooster Leg je broodrooster op de zijkant, doe er een boterham met kaas in en tadaa: je hebt een tosti-ijzer. Handig! Tot er kaas in het verwarmingselement druipt. Die verbrandt en gaat stinken. Of erger: er ontstaat kortsluiting. Over tosti’s gesproken: zo’n experiment met een omgekeerde strijkbout lijkt leuk, maar je ijzer staat allerminst stabiel. Dat is vragen om ongelukken. Nagellak op een koortslip Chemicaliën in nagellak zouden de huid ontsmetten, en je zo van koortsblaasjes af helpen. Maar het beschadigt je huid alleen maar. Bovendien zit nagellak vol giftige stoffen, zoals melamineformaldehyde. Dat is bedoeld om nagellak te laten…

Prikken sinds 1953 Nederland kreeg in 1953 een Rijksvaccinatieprogramma (RVP). In eerste instantie kregen kinderen alleen een prik tegen difterie, na enkele jaren kwamen daar tetanus, kinkhoest en polio bij. In 2019 bevatte het programma inentingen tegen twaalf ziekten. Het ministerie van Volksgezondheid bepaalt de samenstelling van het kosteloze en niet verplichte programma. Het baseert zich daarbij op adviezen van de experts uit de Gezondheidsraad. Het RIVM coördineert het RVP, de meeste prikken worden toegediend op het consultatiebureau.…

Ronde bol op plat papier De ronde aarde stelt makers van papieren kaarten voor een probleem. Want om een bol plat te krijgen, moet je de boel altijd ergens uitrekken. Dat kan op allerlei manieren, zoals bovenstaande kaarten laten zien. De bekendste ‘projectie’, zoals de uitrekwijzes heten, is de Mercatorprojectie uit 1569. De Vlaming Gerardus Mercator (Latijnse artiestennaam van Gerard De Cremer) bedacht hem voor zeelieden. Een rechte lijn tussen twee punten vertoont namelijk een realistische hoek. Handig bij het navigeren. Maar zoals elke projectie heeft de Mercatorkaart ook een zwakke plek: de poolgebieden zijn veel te groot afgebeeld, waardoor de streken rond de evenaar heel klein lijken. Wie alleen Mercatorkaarten ziet, heeft geen idee dat Groenland in werkelijkheid veertien keer in Afrika past en dus veel kleiner is dan…

Taalcharlatans Niet iedereen die beweert meerdere talen te spreken, kan dat ook echt. Van de achttiende-eeuwse kardinaal Giuseppe Mezzofanti is zeker dat mensen moeite hadden om te geloven dat hij liefst vijftig talen beheerste. Sceptici deden keer op keer een poging hem op trucage te betrappen, maar Mezzofanti bleek oprecht een supertaaltalent. De toenmalige paus, Gregorius XVI, verraste hem eens met een grote groep internationale studenten om hem aan de tand te voelen. Maar in welke taal de studenten ook spraken, Mezzofanti wist telkens gevat en in de juiste taal te reageren. Hoe anders liep het voor de in Liberia geboren Libanees Ziad Fazah, die tot eind jaren negentig in het Guinness Book of Records stond omdat hij 56 talen ‘vloeiend’ sprak. Toen Fazah op een Chileense tv-zender er niet…

Ruimtevaart Haastige Spoetnik Van de eerste mens in de ruimte tot de eerste robot op de maan: gedurende bijna de hele ruimterace was de Sovjet-Unie de Verenigde Staten te slim af. Waren die Russen nou zo slim, of waren de Amerikanen zo dom? TEKST: NICK KIVITS DMITRI KESSEL/LIFE PICTURE COLLECTION/GETTY Terwijl de Sovjets in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw de ruimte veroveren, pompt NASA miljoenen dollars in de ontwikkeling van een pen. Potloden zijn volgens de Amerikaanse organisatie gevaarlijk in een ruimteschip omdat ze vlam kunnen vatten en de afgebroken punten instrumenten kunnen beschadigen. Kosten noch moeite worden dus gespaard om schrijfgerei te ontwikkelen dat veilig is en tegelijk goed functioneert in gewichtloze toestand. Ondertussen pakt de Sovjet-Unie een enorme voorsprong in de race…

Het begon met nazituig De eerste raketten waarmee de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie de aarde achter zich laten, zijn gebaseerd op oorlogstuig van de nazi’s. Na de val van Duitsland weten beide landen de plannen in handen te krijgen van de V2, de ballistische raket die tijdens de oorlog Londen en Parijs teisterde. Ook proberen ze de wetenschappers binnen te halen die de raket hebben gebouwd. De Amerikanen trekken aan het langste eind: hoofdontwerper Wernher von Braun en zijn team krijgen asiel in de VS. Nu Von Braun zich ermee gaat bemoeien, begint de inhaalrace. Waarom de Amerikanen zo lang op achterstand lagen? ‘De Sovjet-Unie was al veel eerder bezig met het onderzoek naar raketten’, vertelt ruimtevaartconsultant Erik Laan van Eye on Orbit. ‘In 1903 bedacht Konstantin Tsiolkovski, een…

Nog handiger Naast bestek en stokjes is er nog een derde soort eetgerei, dat misschien wel het handigst is: je vingers. In Afrika en het Midden-Oosten is met de handen eten heel gebruikelijk. Maar pas op, ook daarin bestaan enige etiquetten. Vooraf moet het lichamelijke bestek al grondig gewassen zijn. En in veel landen is handgereedschap beperkt tot vijf stokjes: de linkerhand is onrein en niet geschikt om voedsel vast te pakken. In sommige regio’s zijn van de rechterhand enkel de wijsvinger, middelvinger en duim geschikt om eten vast te pakken, en dan alleen nog de onderste kootjes. Er bestaat dus wel degelijk iets als ‘netjes met je handen eten’. Toch lijkt de eetmethode in het gedrang: in deftige restaurants in het Midden-Oosten en Afrika wordt bestek aangeboden. Met de…

Teekvrij De natuur in geweest? Check of je een teek hebt! Teken zijn kleine donkere beestjes die zich vastzetten in je huid. Sommige teken dragen ziektes bij zich. Als je een teek ontdekt, haal hem dan voorzichtig weg. Dat doe je door met een pincet of tekentang de teek vast te pakken en met een draaiende beweging uit je huid te trekken. Ontstaat er in de weken daarna een rode vlek of kring rond de tekenbeet, bel dan je huisarts. De rode vlek kan zelfs na drie maanden nog ontstaan, dus markeer de datum waarop je gebeten bent en houd het in de gaten. Ook wanneer er geen rode vlek ontstaat, kun je besmet zijn. Ga altijd langs de huisarts als je in de weken na een tekenbeet griepachtige verschijnselen…

3x Verloren voorwerpen 1 Waar is de drain gebleven? Een vrouw uit Dordrecht wordt in 2000 aan haar baarmoeder geopereerd. De operatie lijkt geslaagd, toch blijft ze last houden van hevige pijn in haar buik. Ze heeft diverse ontstekingen, maar dokters weten niet wat er aan de hand is. Pas na acht jaar vinden ze de oorzaak, als de vrouw om andere redenen weer onder het mes gaat. In haar buik blijkt nog een drain te zitten, een slangetje om wondvocht af te voeren. Die had daar alleen tijdens de operatie mogen zitten. Zodra de slang verwijderd is, verminderen direct haar klachten. De verzekeraar van het ziekenhuis ontkent dat er verband is tussen de buikpijn en het slangetje. Maar de nabestaanden van de inmiddels overleden vrouw blijven vechten voor erkenning…

Flinke vlerken GETTY Met een sterk staaltje handwerk kom je een heel eind in recordland. ■ Asad Hanif uit Pakistan moet wel heel krachtige duimen hebben. Hij is met 43 stuks wereldrecordhouder duimopdrukken in één minuut. Bij elke push-up steunen zijn handen alleen op zijn duimen. Doe hem dat maar eens na. ■ De Amerikaan Robert Wadlow (1918-1940) had de grootste handen die ooit zijn gemeten. Tussen zijn pols en het puntje van zijn middelvinger zat 32,3 centimeter. Het was niet zo gek dat hij zulke kolenschoppen had: Wadlow was met 2,72 meter ook de langste mens die ooit geleefd heeft. ■ Je hebt niet per se voeten nodig om op te lopen: het kan ook op je handen. De Engelse Sarah Chapman legde in 2002 in acht uur vijf…

Focus Zwarte plaat GETTY Hoeveel likes zou dit plaatje op Insta-gram scoren? De wuivende palmen zijn er nog, maar waar is de helblauwe Caribische Zee gebleven? Verzwolgen door algen die het zeewater donker kleuren, zo blijkt. Badplaats Tulum, in het zuidoosten van Mexico, is gewoonlijk een droombestemming voor toeristen. Maar de Sargassum-alg nam het zwemwater eerder dit jaar over. Het spul belandde ook nog eens op het strand en stinkt verschrikkelijk. Eerdere uitbraken veroorzaakten zelfs gezondheidsklachten, vooral bij astmapatiënten. Door klimaatverandering gaan zulke algexplosies waarschijnlijk vaker voorkomen, verwachten wetenschappers…

QUEST KIEST BOEKEN Elke maand zoekt Quest de boeiendste boeken voor je uit. Wat mag je niet missen? 200.000 huisgenoten Misschien wil je het niet weten, maar het is niet anders: er wonen zo'n 200.000 soorten in je huis. Schimmels, motten, bacteriën, en noem maar op. Niet allemaal gevaarlijk, maar toch. Tijd om ze eens op een rijtje te zetten. Nooit alleen thuis. Het verrassend veelzijdige dierenleven achter onze voordeur, Rob Dunn (Balans, € 23,99) Het is bij de mensen af Mensen denken graag dat ze geweldig zijn. Maar er zijn ook dieren die communiceren, vuur maken of voor de lol seks hebben. Een geneticus vertelt hoe weinig mensen en dieren eigenlijk van elkaar verschillen. Het boek over de mensheid. Een verhaal over leven op aarde, Adam Rutherford (Luitingh Sijthoff,…

Drijvende duizendpoten ■Op de Nederlandse binnenwateren varen 27 geel-zwarte patrouillevaartuigen rond, plus 15 snelle interventieschepen. ■Gezamenlijk bevaren de verkeersleiders ruim 3400 kilometer aan kanalen en rivieren, waarvan de drukste 24 uur per dag in de gaten gehouden worden. ■Verkeersleiders begeleiden scheepvaartverkeer bij onder meer evenementen, incidenten en werkzaamheden. ■Als buitengewoon opsporingsambtenaar handhaven ze ook weten regelgeving op het water. ■Daarnaast controleren ze de waterkwaliteit en ruimen waar nodig een verontreiniging op. ■Overige taken: boeien, verlichting en borden controleren, de diepte meten van vaargeulen en het voorlichten van recreatieschippers en zwemmers.…

post VERMELD JE NAAM EN WOONPLAATS. DE REDACTIE HEEFT HET RECHT OM BRIEVEN TE REDIGEREN OF IN TE KORTEN. ■ Levenloos Op pagina 128 van Quest 185 (in het artikel ‘Seksuele verlichting’), staat in het kader ‘Wetenschap ging over lijken’ de zin: ‘Nachtenlang bracht je door in de vrieskou (anders verrotte het lijk te snel), in het gezelschap van een opengereten, stinkend en levenloos lichaam’. Les één in zo ongeveer alle biologieboeken op middelbare scholen: levenloos en dood zijn geen synoniemen. Want iets is dood als het ooit geleefd heeft, en iets is levenloos als het nooit geleefd heeft. Een lichaam kan dus nooit levenloos zijn, net zoals een overleden dier dat niet kan zijn. Planten die je geen water geeft, gaan ook al dood in plaats van levenloos te…

Fietsmand met koffiebekerhouder • Recyclelaars kunnen een Vélosophy RE:CYLE winnen. Voorwaarde is dat hun gevulde recyclezak voorzien is van een speciale wedstrijdsticker. Die is verkrijgbaar bij de Nespresso Boutiques en op Nespresso.com. • De Vélosophy RE:CYLE verschijnt in een limited edition van duizend exemplaren en is online te bestellen voor € 1290, exclusief verzendkosten en inclusief fietsmand met koffiebekerhouder. • Voor elke verkochte RE:CYCLE schenken Vélosophy en Nespresso een fiets aan een schoolgaand meisje in Ghana. Voor meer informatie over de winactie: nespresso.com/recycle-actie…

Plak als een pro Wil je het ook eens proberen, je eigen band plakken? Adri van der Bildt, fietsenmaker in Utrecht, geeft vijf tips. 1 Check altijd of je buitenband nog heel is, en of er niets scherps in zit. Niks is erger dan je binnenband geplakt te hebben, en er dan achterkomen dat hij wéér lek is. 2 Check ook het velglint aan de binnenkant. Als die stuk is, plak je de boel ook voor niks. 3 Heb je de solutie op je binnenband gesmeerd, wacht dan minstens tien minuten voordat je het plakkertje erop plakt. Het is geen lijm, maar een vulkaniseermiddel, dus het rubber moet goed zijn opgelost. Adri wacht soms wel anderhalf uur: ‘Dan plakt het tien keer beter.’ 4 Heb geduld! 5 Pomp je binnenband…

Media / Psychologie Kijken naar klussen Lifehacks zijn filmpjes en foto’s van simpele vondsten die het leven makkelijker zouden moeten maken. Razendpopulair zijn ze. Waarom kijken we zo graag naar hoe een ander knutselt? TEKST: MELANIE METZ GETTY Waarom we het leuk vinden om iemand een wijnfles te zien openen met een schoen Ik spaar lifehacks. Mijn collectie op het platform Pinterest bestaat uit bijna 900 exemplaren. Hij valt grofweg uiteen in de categorieën ‘maken’ (zo maak je een watersproeier van petflessen), ‘huishoudelijk’ (zo snijd je een wortel in de vorm van een scharnier) en ‘diversen’ (zo schmink je jezelf als alien). Je zou denken dat mijn huis vol staat met zelfgebouwde apparaten, dat ik alleen kunstig gesneden groente eet en dat ik regelmatig feestjes opvrolijk als marsmannetje. Niet dus.…

Kluskoning In een grijs verleden (tussen 1985 en 1992) was er op tv een serie genaamd MacGyver. De held en naamgever was wellicht de eerste lifehacker ooit, al bestond die term toen nog niet. Geheim agent Angus MacGyver wist zich steeds uit benarde situaties te redden met knutselwerk. Hij werkte met alles wat voorhanden was. Bommen ontmantelen met behulp van een paperclip, handboeien doorsnijden met een kledinghangertje en een straalkachel... Dat werk. Nog steeds zijn er veertigers die, als iemand een klusje opknapt, roepen: ‘Hé, MacGyver!’ De bedenker van de serie, Lee David Zlotov, schreef in 2016 het zelfhulpboek The MacGyver Secret. Ontdek jouw innerlijke MacGyver en los alles op! Of je daarmee net zo handig wordt als de held uit de serie, is nog maar de vraag. Het is…

Kalender van infectieziekten Als er geen vaccinatieprogramma meer zou zijn, zouden verschillende infectieziekten in golven door ons land trekken. Net als de griep. Die duikt altijd op in de winter, mede doordat het virus in die relatief droge, koele periode goed overleeft en makkelijk wordt overgedragen. De waterpokken, waarvoor nooit een vaccin in het Rijksvaccinatieprogramma heeft gezeten, komen meestal in de herfst en polio doet zich vooral in de zomer voor. Difterie manifesteert zich in het voorjaar en de zomer, pneumokokkenziekte zie je meestal in de winter en het voorjaar, met name tijdens de griepepidemie.…

Mazelen gehad? Nog jaren verzwakt Een veelgehoord argument van ‘antivaxers’ is dat kinderziektes goed zouden zijn voor de afweer. Maar er zijn aanwijzingen dat het in het geval van mazelen juist omgekeerd werkt: het virus (en niet het vaccin) zou het geheugen van het immuunsysteem grotendeels wissen, waardoor het kind na deze infectie juist vatbaarder zou worden voor allerlei andere ziekteverwekkers, zoals griep, verkoudheid en virussen en bacteriën die longontsteking kunnen veroorzaken. Het vaccin tegen mazelen biedt mogelijk juist extra bescherming, door het immuunsysteem op scherp te zetten.…

Taal verwatert Steek je geen tijd meer in een bepaalde taal, dan verleer je die langzaam, stelt hoogleraar taalontwikkeling Elma Blom. Zelfs een moedertaal kan zo verwateren. ‘Veel Nederlandse gezinnen die na de Tweede Wereldoorlog emigreerden naar Canada, kozen bij aankomst actief voor Engels. Oók thuis spraken ze dat’, vertelt ze. Helemaal weg gaat het Nederlands nooit, maar echt goed spreken ze het niet meer, ontdekte Merel Keijzer, die hoogleraar Engelse linguïstiek is aan de Rijksuniversiteit Groningen. Vooral de goede woordvolgorde lukt niet. Zo zeggen ze: ‘En dan Charlie Chaplin staat op’, wat ze afleiden van het Engelse ‘and then Charlie Chaplin stands up’. Maar het is niet zo dat een eerder aangeleerde taal helemaal verdwijnt of wordt opgeslokt door andere talen. Een taal komt meestal langzaam, afhankelijk van hoe…

MASTERCLASS Puzzelstuk De legpuzzels van tekenaar Jan van Haasteren zijn net stripboeken. De platen zijn een heerlijke chaos vol kenmerkende details. Hoe maak je een puzzel die leuk genoeg is om uren mee bezig te zijn? TEKST: ANNE VEGTERLO FOTOGRAFIE: CORNÉ VAN DER STELT ‘Er moet altijd actie in zitten. Een onderwerp waarbij niets mis kan gaan, is niet geschikt’ ‘Als mijn vrouw en dochters vroeger puzzelden, mocht ik nooit meedoen. Ten eerste omdat ik wist waar alles moest liggen, maar ook omdat ik de rest van het gezin te veel pestte. Als ze bijna klaar waren, legde ik een van de laatste stukjes op het deel van de plaat dat al af was. Die zag je dan bijna niet. Of soms stopte ik het gewoon in mijn broekzak. Dan…

Dode voorgangers van Joeri? Gewoon dóen en zien waar het schip strandt: met die linke tactiek weet de Sovjet-Unie de ruimterace lang naar zijn hand te zetten. Samen met de geheimzinnigheid rond het ruimtevaartprogramma leidt dit in 1961 tot geruchten dat Joeri Gagarin niet de eerste kosmonaut was. Een handjevol collega’s zou al eerder de lucht in zijn geschoten zonder ooit terug te keren. De geruchten worden gevoed door twee Italiaanse broers, Giovanni Battista en Achille Judica-Cordiglia. Die zeggen met hun amateurradio opnames te hebben gemaakt van kosmonauten die in de ruimte op gruwelijke wijze aan hun einde kwamen. ‘Jaren van onderzoek hebben aangetoond dat die verhalen onzin zijn’, zegt ruimtevaartkenner Bert Vis, die voor het boek Fallen Astronauts een hoofdstuk schreef over kosmonauten die tijdens de ruimterace stierven. De…

V&A Vraag & Antwoord Waarom eten ze in Azië met stokjes? Bestek is toch veel handiger? Met bestek verslind je zo een hele biefstuk. Dat lukt niet met stokjes. Of schatten we oosters eetgerei niet op waarde? TEKST: PEPIJN VAN DER GULDEN Als je mes en vork gewend bent, is eten met stokjes onhandig. Bestek is veel gemakkelijker, daarmee zit je al aan tafel sinds je kindertijd. Maar voor kinderen die opgroeien in Japan, China, Korea of Vietnam geldt het omgekeerde: zij eten van jongs af aan met stokjes. Die pakken zo dat stuk sushi op dat bij jou steeds uit de houten vingers glipt. Inderdaad vragen stokjes meer behendigheid, vertelt historicus Q. Edward Wang van de Amerikaanse Rowan University via Skype. Hij schreef een boek over de geschiedenis van…

Wat als je een wild dier aanrijdt? Uit het niets duikt er een groot dier op, recht voor je auto. Wat kun je het beste doen in zo’n geval? ‘Hoe gek het ook klinkt: rijd het dier maar aan’, zegt Gijs van Aardenne van Stichting Wild-aanrijdingen. ‘Rem beheerst, let op de auto’s achter je en wijk vooral niet uit. Dan zijn de gevolgen vaak veel erger.’ Bel ook altijd de politie. Samen met de vrijwilligers van Stichting Wildaanrijdingen zorgt de politie ervoor dat de weg vrijgemaakt wordt en het dier opgeruimd. Ongeveer een kwart van de aangereden dieren overleeft en vlucht. Van Aardenne: ‘Als het dier zwaargewond is, is dat verschrikkelijk. Het ligt dan dagen te verrekken van de pijn om later alsnog dood te gaan. Daar moeten we achteraan,…

Handige trucjes Het is geen exacte wetenschap, maar met je handen kun je het een en ander meten en schatten. ■ De zon staat al wat lager aan de horizon. Red je het om voor het donker thuis te zijn? Strek je arm recht voor je uit, en draai je handpalm naar je toe met je duim omhoog. Tel hoeveel vingers er tussen de onderkant van de zon en de horizon passen. Als het er meer dan vier zijn, gebruik je ook je andere hand. Elke vinger staat voor een kwartier licht (en elke vier dus voor een uur). ■ Moet je iets opmeten, maar ben je je meetlat vergeten? Gebruik dan je hand. De afstand van de top van je duim tot het eerste buigpunt is ongeveer 2,5 centimeter.…

KORT PALEO LIDA XING Vogel met lange tenen gespot in barnsteen Snel op je teentjes getrapt? Een 99 miljoen jaar oud vogeltje kan daarover meepraten: het beestje had een teen van 9,8 millimeter. Dat klinkt niet lang, tot je bedenkt dat de teen langer was dan zijn onderbeen. De andere tenen waren een stuk korter. Het vogeltje, dat wil zeggen een van zijn pootjes, werd in een stukje barnsteen uit Noord-Myanmar gevonden. Omdat een vogel met zo’n lange teen nog nooit gezien was, trokken paleontologen van de China University of Geosciences de conclusie dat het om een nieuwe soort moest gaan. Ze doopten het dier Elektorornis chenguangi, waarbij het eerste deel Oudgrieks is voor ‘barnsteenvogel’ en het tweede deel de naam van een Chinese museum curator. De vogel moet kleiner…

Bacterie voor de schoonmaak Als je goed schoonmaakt, houd je een aanrecht (of fornuis, of wc) met minder bacteriën over. Toch? Niet per se, want je kunt juist ook bacteriën toevoegen. ‘Minder is niet per se beter’, vertelt microbioloog Jasper Buikx van Micropia van Artis. Het gaat ook om de soort bacteriën. Ziekteverwekkers heb je liever niet, maar niet elke bacterie is een probleem. En er zijn ook schoonmaakmiddelen die daarom juist bacteriën gebruiken. ‘Met probiotische zeep vervang je de slechte bacteriën door de goede. Zo kun je bijvoorbeeld je keukenblad bevolken met de juiste soorten. Die vormen daar een soort ecosysteempje,’ legt Buikx uit. Ze nemen daarmee de plek in waar anders bacteriën zitten die je liever niet hebt omdat ze je ziek maken of vieze luchtjes verspreiden. Deze…

TOP STUK DOEN Een kenner kiest een favoriet stuk uit een tentoonstelling. Deze keer: Michiel Plomp, hoofdconservator van Teylers Museum over Jong in de negentiende eeuw. Melanie Metz TENTOONSTELLG Familieportret Wat een gezellig gezinnetje. ‘Zeker. Dit is een deftige familie uit Rotterdam, in 1797 geschilderd door Nicolaas Muijs. Het is een atypisch portret voor die tijd. De vader zit bescheiden achteraan. De moeder is het middelpunt. Het bijzondere is: ze heeft de baby net de borst gegeven. Zie je dat? Achter het hoofdje van de baby?’ Oelala, een blote borst. ‘Best revolutionair voor die tijd. Niet alleen vanwege het bloot. Ook omdat dames van die stand bijna nooit zelf hun kinderen voedden. Daarvoor huurden ze vaak een andere vrouw in, een ‘min’. De verlichte Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau bracht in…

VERDER IN DE VOLGENDE QUEST ■Als je dronken bent, mag je niet autorijden. Maar is rijden als je heel vermoeid bent niet net zo gevaarlijk als beschonken rijden? ■Iedereen kent Darwin. Maar wie kent Alfred Russel Wallace, de ándere bedenker van de theorie van natuurlijke selectie? ■In Canada wordt er op wolven, lynxen en andere grote dieren gejaagd. Dit vanwege hun dure pels. Op pad met de pelsjagers. DE REDACTIE KAN VANWEGE DE ACTUALITEIT OF VANWEGE ANDERE OMSTANDIGHEDEN BESLUITEN OM ONDERWERPEN TE SCHRAPPEN OF OM ZE UIT TE STELLEN.…

Focus Kleurige kwalleneter ANP Hij ziet er bijna schattig uit, met zijn prachtige paarse kleur. Maar vergis je niet, want dit beest, Drymonema larsoni, is geen lieverdje. In elk geval niet in het bijzijn van andere kwallen. Het is namelijk een ‘kwallivoor’. Waar andere kwallen voornamelijk plankton eten, of hooguit een klein visje hier en daar, heeft deze jongen het op andere kwallen voorzien. Hij eet die op met zijn ‘mondarmen’. Dat zijn slierten die tussen zijn tentakels bungelen en verteringssappen uitscheiden.…

BIER, WORST EN WETENSCHAP GETTY Wat is trypofobie? Hoe noem je een vrouwtjeskanarie? Welke plant wordt gebruikt voor het maken van heroïne? Quest bestaat in 2019 vijftien jaar. Dat vieren we onder meer door elke maand toffe prijzen te verloten. (Kijk daarvoor snel op pagina 17). Ook organiseren ook de grootste pubquiz van Nederland. En wel op vrijdag 11 oktober in NEMO de Studio in Amsterdam. Deze avond vol uitdagende vragen, illusies, bier, worst en muziek wordt gepresenteerd door de illusionist Victor Mids, die je vast kent van het tv-programma Mindf*ck. Worden jij en je vrienden, familie of collega’s de beste pubquizzers van het jaar? Meld je snel aan op quest.nl/pubquiz. Zien we je op 11 oktober?…

Wie plakt er nog een band? Ik!’, zo zegt ruim 71 procent van de mensen die op Quest.nl de ‘Hoe handig ben jij’-enquête invulden. Bij zeventien procent ging dat alleen wel gepaard met een hoop gevloek en soms meerdere pogingen. De rest schakelt de partner, een bekende, paps, mams of de fietsen-maker in om die band te fiksen. In het geval van sokken en koffiezetapparaten die kapot zijn, blijken we nog lakser. Oké, ruim 21 procent blijft gewoon met een gat in zijn sok lopen en vijf procent stopt dat, maar ruim 73 procent flikkert de sokken in de vuilnisbak en rent naar de winkel om een nieuw paar te kopen. Bij een koffiezetapparaat dat niet meer werkt, doet 47,37 procent hetzelfde. Een dappere 36 procent waagt zich nog aan…

Helpende hand Video’s met tips die worden gemaakt door de mensen die er zelf gebruik van maken. Ze maken bij veel kijkers enthousiasme los. Ook bij mediawetenschapper Jessica Myrick van Pennsylvania State University. ‘We helpen elkaar op die manier verder om het leven wat makkelijker te maken’, zegt ze. Bovendien zijn lifehackvideo’s neutraal, in tegenstelling bijvoorbeeld tot filmpjes waarin politieke standpunten naar voren komen of humor een rol speelt. ‘Met een politieke invalshoek kun je het oneens zijn, terwijl lifehacks gaan over manieren om je leven te verbeteren. Dat spreekt veel mensen aan.’ Humor ligt vaak ook gevoelig. En hoewel sommige hacks wel grappig zijn, is het niet het voornaamste ingrediënt van lifehacks. Daardoor wordt er niemand tegen zijn schenen getrapt. ‘Lifehacks gaan om het delen van slimme ideeën. Daardoor…

Verslingerd aan lifehacks De Israëlische psycholoog Nir Eyal van Stanford University beschrijft in het boek Hooked (2013) hoe je gehecht raakt aan een website, app of game. Het is een proces dat uit verschillende fases bestaat. De eerste is de ‘triggerfase’. De reden waarom je er überhaupt mee begint, is in het geval van de lifehack vaak omdat je de oplossing voor een probleem zoekt. Dat vormt dan de prikkel om een filmpje te gaan kijken. Vervolgens beland je in fase twee. Daarin moet je iets doen om een beloning te krijgen, zodat je vaker terugkomt. In de laatste fase wordt het een gewoonte om het filmpje te bekijken. Volgens Tony van Rooij van het Trimbosinstituut ben je bij lifehacks eigenlijk al in de eerste fase verslingerd. ‘Dat komt door…

Zeventien jaar zonder vaccin Stoppen met het vaccinatieprogramma zal geen enkele regering zich in het hoofd halen. Maar in het klein is zo’n experiment wél uitgevoerd: in 1979 stopte Zweden na klachten over bijwerkingen met het vaccineren tegen kinkhoest. Gevolg: de ziekte nam toe van minder dan vijftig naar 150 gevallen per honderdduizend inwoners. Op een bevolking van acht miljoen betekende dat 12.000 zieken per jaar, waarvan honderden pasgeboren kinderen. Waarschijnlijk lag dat aantal in werkelijkheid nog hoger, want het was voor artsen niet verplicht om kinkhoestgevallen te melden. In 1996 kwam er een nieuw, hoewel niet perfect, vaccin, en daalde het aantal gevallen weer naar ongeveer 1600 per jaar.…

VAN DE KAART Hoe ziet de wereld eruit als je hem eens in een andere mal giet ? Uit vorm Wereldkaarten zijn altijd plat. Toch zijn er een heleboel mogelijkheden om de aarde weer te geven. Dat verandert meteen je kijk erop. TEKST: FRANK BEIJEN ILLUSTRATIES: GEODIENST (RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN) BRON: ESRI (2019)…

Wie is Jan van Haasteren? 24 februari 1936: Jan van Haasteren wordt geboren in Schiedam. 1951: hij gaat naar de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen in Rotterdam. ‘Ik wilde kunstschilder worden, maar volgens mijn vader was daar niks mee te verdienen.’ 1957: Tijdens het maken van storyboards voor reclamefilms bij uitgeverij Nijgh & Van Ditmar blijkt dat hij talent heeft voor striptekenen. 1961: de uitgeverij stuurt hem door naar Marten Toonder Studio’s, waar hij begint als inkleurder. 1967:als freelancer tekent hij talloze strips, waaronder Tinus Trotyl en Baron van Tast. 1975: Van Haasteren is mede-oprichter van het satirische stripblad De Vrije Balloen. 1975:hij maakt puzzels voor onder meer IKEA en Ravensburger. Zijn reclameposters leiden tot de zoekplaatpuzzels van Jumbo. 2003: Van Haasteren stopt met ander werk en maakt…

De grote baas blijft een grote onbekende Sergei Koroljov is de grote man achter de vroege Russische successen van de ruimterace, maar zelfs in eigen land kent niemand zijn naam. Omdat de Sovjet-Unie een broertje dood heeft aan de verering van individuen, staat Koroljov op officiële documenten alleen vermeld als glavny konstruktor: de hoofdontwerper. Een probleem is dat gelukkig niet voor de visionair. Het is hem niet te doen om de persoonlijke eer, maar om de eer van de Sovjet-Unie. Koroljov wil zijn land tegen mogelijke aanvallen van andere landen verdedigen en het internationaal aanzien brengen. In die opzet is hij geslaagd.…

Eet eens anders Goed, omschakelen kost tijd, maar misschien loont het wel om over te stappen op eetstokjes. Want die hebben de nodige voordelen. Je houdt altijd een hand vrij. Zo kun je met je andere hand nog nuttige dingen doen tijdens het eten. Of met je mobiel spelen. Stokjes zijn makkelijker schoon te maken dan bestek. Ook worden wegwerpstokjes gebruikt, vooral in Japan. Nog makkelijker, al levert dat ook weer een hoop afval op. Sommige maaltijden zijn perfect voor stokjes. Niet alleen sushi, maar ook oer-Hollandse gerechten kun je best op z’n Aziatisch te lijf gaan. Waarom eten we spruitjes nog met een vork? Pas wel op, er zijn aanwijzingen dat het gebruik van stokjes de kans op artrose iets verhoogt, bleek in 2003 uit een studie van de…

Omgaan met wild ‘Wat je moet doen als je een wolf ziet? Genieten!’, zegt Glenn Lelieveld van Wolven in Nederland. ‘Blijf rustig. Als je een hond hebt: lijn hem aan.’ Rijd je op een fiets of een paard? Ga dan even stilstaan. Gedraag je voorspelbaar, dat is het belangrijkste. Boswachter Sabine Wolters: ‘De beste manier om van de natuur te genieten, is door afstand te bewaren. Houd je rustig, ga niet achter dieren aanlopen in een poging ze beter te zien. Dieren houden van routine. Als ze erop kunnen vertrouwen dat mensen op de paden blijven, hebben we ook meer kans om dieren overdag te zien te krijgen. Zo bescherm je meteen alle kleine dieren die nesten in en op de grond hebben. En word je ook niet verrast door…

Bijzondere handen Niet iedereen heeft vijf vingers aan de rechterhand en vijf aan de linker. Mensen met polydactylie hebben er meer. Dit komt door een erfelijke afwijking. Meestal zijn de extra vingers (of tenen) geen volgroeide exemplaren. Ze zijn bovendien zelden functioneel. Slechts een enkeling kan deze extra vingers ook daadwerkelijk gebruiken. Als je gewoon vijf vingers hebt, maar je raakt er om de een of andere reden een paar kwijt, dan kunnen je tenen uitkomst bieden. Soms transplanteren hand-chirurgen een of meerdere tenen naar de plek van de vermiste vingers. Die kunnen de vingertaken dan (deels) overnemen. Over ontbrekende vingers gesproken: een 50-jarige Duitser zaagde in 2010 naar eigen zeggen per ongeluk twee vingers af toen hij een vogelhuisje bouwde. Toevallig had hij vlak daarvoor een flinke ongevallenverzekering afgesloten…

ONMOGELIJK ONDERZOEK ALS ETHISCHE, PRAKTISCHE OF ANDERE OBSTAKELS NIET ZOUDEN BESTAAN, WELKE EXPERIMENTEN ZOUDEN WETENSCHAPPERS DAN DOLGRAAG EENS UITVOEREN? Verkleedpartijtje GETTY AFLEVERING 31: BRAM BUUNK, ONDERZOEKT EVOLUTIONAIRE SOCIALE PSYCHOLOGIE AAN DE RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN. Wat voor onderzoek zou je willen uitvoeren? ‘Als ik naar een debat kijk van Nederlandse politici, of naar topoverleg van de G20, valt mij één ding op: alle mannen dragen altijd hetzelfde soort donkerblauwe pak. De vrouwen gaan juist gekleed in fleurige jurken, en zien er allemaal verschillend uit. Voor een experiment zou ik politieke leiders de opdracht willen geven om zich compleet anders te kleden. De mannen in geel en groen, of juist helemaal in het wit. En de vrouwen allemaal in dezelfde donkerblauwe jurk. Vervolgens zou ik het publiek vragen voorleggen, zoals: hoe hoog schat…

Een wonderlijk goedje, dat zeep Wie de achterkant van een fles schoonmaakmiddel leest, komt vaak raadselachtige teksten tegen. Zoals ‘niet-ionogene oppervlakte-actieve stoffen’. Huh, wat moet dat betekenen? ‘Oppervlakte-actieve-stof is eigenlijk een ander woord voor zeep’, legt Mark Vis, scheikundige aan de Technische Universiteit Eindhoven, uit. Zeep zorgt ervoor dat olie en water kunnen mengen. Iets wat normaal niet gaat. Stop maar eens olie en water in een fles en schud ermee: zodra je ophoudt gaat de olie weer op het water liggen. Maar stop er zeep bij en het lukt wel. Zeep bestaat uit een soort speldvormige moleculen, met een kop die in water oplost en een staartje dat dit juist niet doet. Als zeep een olie- of vetvlek tegenkomt, gaat het er met zijn staartje inzitten, terwijl zijn kopje…

LEZEN Mark Traa Het kan ook anders Artsen zien een eindeloze stroom patiënten. Sommigen blijven je meer bij dan anderen. TEKST: MARK TRAA Niets doen. Dat moet voor een arts voelen als een capitulatie. Er zijn altijd nog wel wat scans te maken of behandelingen uit te proberen. Maar wat als een zesjarig meisje echt ongeneeslijke hersenstamkanker blijkt te hebben en alle levensrekkende therapieën pijnlijk worden? Neurochirurg Pieter van Eijsden kreeg te maken met ouders die ervoor kozen om hun dochter niet verder te laten behandelen. Achteraf bleek dat ze nog zeven maanden leefde, waarin het gezin zich in alle rust op het naderende einde kon voorbereiden. ‘Sindsdien ben ik minder gericht op behandelen’, vertelt Van Eijsden in Die ene patiënt van Volkskrant-journalist Ellen de Visser. Artsen en verpleegkundigen vroeg…