Inhoudsopgave van Editie 9 - 2019 - Quest

Focus IJs maakt sokkel SHUTTERSTOCK Koud kunstje, dit steentje tillen. Het vindt plaats op het Baikalmeer, in het zuiden van Siberië, waar de ijslaag in de winter gemakkelijk één tot twee meter dik kan worden. Deze foto is in de zomer genomen, als de watertemperatuur iets stijgt. Maar het steentje (van maar een paar centimeter) is aan de onderkant nog wel kouder, dus daar blijft het ijs langer in stand. De ‘sokkel’ die het steentje steunt, wordt verder gevormd door de wind en door het ’s nachts aanvriezen en overdag ontdooien van het bovenste waterlaagje. Het meer ligt vol met dit soort ijssculpturen, die je, als je even niet oplet, zo vertrapt.…

ZetterŠduiveltje Wij dachten dat het zettersduiveltje niet meer bestond. Het kreng dat vroeger de loden letters waar een tekst mee gezet werd overhoop kon halen, leek in de huidige drukkerij uitgestorven. Tot je een tijdschrift vol duivelse dilemma’s uitbrengt, zoals wij vorige maand deden. Daarin dook het zettersduiveltje in twee artikelen op. Zowel in ‘Je geld of je geweten’ als in ‘Grillmaster’ verving hij de lettercombinatie ‘il’ door ‘Õ’ (zodat je bijvoorbeeld niet ‘willen’ maar ‘wÕlen’ las). Ook veranderde ‘biologisch’ in ‘bŠlogisch’. Waar het duiveltje vandaan kwam, is ons nog steeds een raadsel, maar we zullen hem bestrijden waar we kunnen.…

Entomoloog wordt overbodig? Hoewel bioloog Eelke Jongejans blij is dat hij geen (of minder) dode beestjes hoeft te onderzoeken nu de telmachine ze gaat fotograferen, heeft dat ook zo zijn beperkingen. ‘Een foto kun je bijvoorbeeld niet omdraaien om de geslachtsdelen van een insect te bekijken om te zien of het soort A of soort B is.’ Dat maakt herkenning moeilijker dan wanneer je het hele insect kunt bekijken. Sommige insectenkenners zijn bang dat hun baan wordt ingepikt door de camera-val. Nergens voor nodig, zegt onderzoeker Theo Zeegers. Volgens hem zijn de nieuwe technieken alleen maar nuttig. ‘Ik heb vanochtend bijvoorbeeld veldwerk gedaan met wantsen. Tegenwoordig hoef ik hun namen niet meer te leren. Ik maak een foto en haal die door de app heen. Ik doe daardoor meer verschillende…

BROODJE AAP? ER WORDT VAN ALLES BEWEERD OVER VOEDSEL. WELKE CLAIMS MOGEN WE SLIKKEN ALS ZOETE KOEK EN WELKE KUNNEN WE BETER MET EEN KORREL ZOUT NEMEN? SHUTTERSTOCK ‘Friet is van aardappel, en dat is gezond’ Friet staat niet bekend als een gezonde keuze. Maar, zeggen de eeuwige optimisten: onder dat goudgele korstje en die klodder mayo zit nog een aardappel verstopt. En aardappel is wél gezond. Dan moet friet toch ook best gezond zijn? Zit er iets in? Aardappel staat keurig in de Schijf van Vijf. Er zitten vitamine B en C in, en mineralen als kalium en fosfor. Friet vind je juist ver buiten de gezonde schijf. Maar het is wel gemaakt van aardappelen, dat valt moeilijk te ontkennen. Hoeveel blijft er dan over van de gezonde…

Goed geboerd Zo’n 12.000 jaar geleden ontstond iets nieuws. Mensen holden niet meer achter dieren aan, maar hielden ze bij zich. En ze stopten zelf zaadjes in de grond van de planten die ze zouden willen opeten. Jagers-verzamelaars werden boeren. Slim. Of niet? Nee, denk je als je de skeletten van vroege landbouwers bekijkt. Van 1,80 meter lange jagers-verzamelaars werden het boeren van 1,65 meter, en lichaamsgrootte zegt veel over gezondheid. Ook de gebitten verslechterden en de botten verraden een toename van ziekten. Doordat mensen met dieren gingen samenleven, vaak in hetzelfde huis, sprongen ziekteverwekkers over. Het telen van voedsel kostte meer tijd dan verzamelen, en de opbrengst van akkers was een eenzijdiger dieet. Maar bij goede oogsten was er wel meer te eten. Gezinnen werden groter en de wereldbevolking…

Mens & Lichaam In de soepele stand ‘Let op je houding!’ Een advies dat onze ouders ons keer op keer onder de neus moesten wrijven. Maar is het echt zo erg om uitgezakt aan tafel te zitten? Wat is nou eigenlijk de beste houding? TEKST: ELLEMIEK DE WIT SHUTTERSTOCK Schouders naar achteren. Rug recht. Kin omhoog. Al eeuwenlang wordt ons van jongs af aan opgedragen om netjes rechtop te zitten. Aan tafel hangen als een zak aardappelen zou immers niet goed zijn voor je rug. Maar is in een kaarsrechte houding zitten (of staan) echt het best? Waar moeten we op letten als we onze rug en ledematen zoveel mogelijk ongemak willen besparen? • Rechtop op de schop De beste houding voor je lichaam is steeds weer een andere Wat…

Word een chatbot Toen haar beste vriend Roman Mazurenko in 2015 overleed bij een auto-ongeluk vond de Russische journalist Eugenia Kuyda veel troost in het teruglezen van hun vele chatsessies. Dat bracht haar op een idee. Het bedrijf dat zij opgericht had, maakte chatbots die restaurantaanbevelingen deed. Zou ze Roman niet kunnen laten herleven als chat-bot? Zo zou ze ook nu nog met hem kunnen praten. Ze verzamelde alle chatsessies met hem die ze kon vinden, van haarzelf maar ook die met vrienden en familie. Op basis van die chats en een snufje kunstmatige intelligentie creëerde ze een chatbot die net zo reageerde als Roman zou hebben gedaan. Mensen die hem hadden gekend, waren verbluft hoe echt het leek. De volgende stap van Kuyda was het maken van de app…

Chatbots zijn overal Chatbots bestaan al meer dan vijftig jaar, maar pas sinds het internettijdperk heeft de ontwikkeling een flinke vlucht genomen. Vooral de laatste jaren zie je de programma’s overal. KLM heeft een chatbot die je helpt met boekingen. Bol.com heeft Billy, die problemen oplost met bestellingen. Verzekeraar ASR heeft zelfs de complete website vervangen door een chatbot. Waarom deze kletsrobots juist nu zo populair zijn? Aan de ene kant omdat er tegenwoordig allerlei gebruiksvriendelijke software is waarmee je ze kunt maken. Aan de andere kant zijn er steeds meer platforms, zoals Facebook en Twitter, die chatbots toelaten. Maar het komt vooral ook omdat we steeds vaker gebruik maken van onze mobiel. Op een klein schermpje is chatten veel gemakkelijker dan iets opzoeken op een grote website. Nog eenvoudiger…

Als de bom barst Met bommenrisico gaat de overheid zorgvuldig om. Voordat je ergens mag bouwen, wordt historisch onderzoek gedaan en indien nodig bodemonderzoek. Ligt er iets, dan komt de explosievenopruiming langs. En die werkt met de grootst mogelijke voorzichtigheid. Logisch, maar is het gevaar wel zo groot, als zo’n bom al dik zeventig jaar stabiel ligt? Zeker, zo bewijzen enkele treurige incidenten. • Bewoners van de Duitse stad Limburg an der Lahn schrokken in de nacht van 23 juni 2019 wakker van een enorme knal. Een vliegtuigbom bleek afgegaan, uit het niets, waarschijnlijk vanwege een roestende ontsteker. Gelukkig lag de bom in een graanveld, waardoor er geen slachtoffers vielen. • In februari 2019 kwamen twee Luxemburgse bom-opruimers om het leven toen een granaat afging tijdens het vervoer. De granaat…

Tijdlijn prehistorie Periode? Paleolithicum Begint? 2,5 miljoen jaar geleden Wat gebeurt er in Nederland? De eerste mensen in Nederland zijn zogeheten Heidelbergmensen. Zij laten 370.000 jaar geleden alleen wat vuurstenen mesjes achter. Pas 14.700 jaar geleden, aan het eind van de laatste ijstijd, raakt Nederland echt bewoond. De eerste mensen zijn rendierjagers. Nederland zelf is een koude toendra, de Noordzee ligt nog grotendeels droog. Periode? Middensteentijd Begint? Rond 10.500 v. Christus. De ijstijd is voorbij en de zeespiegel stijgt. Wat gebeurt er in Nederland? Mensen verruilen hun speren steeds vaker voor pijl en boog. Ze trekken rond in kleine groepjes, vissen met behulp van kano’s, jagen op wild en halen noten, eikels en appels uit de bossen. De rondtrekkende kampen worden steeds vaker vaste plekken. 7000 jaar geleden vestigen de…

Vorstelijk verbrand Toen archeologen in 1933 bij Oss opgravingen deden in een grafheuvel, kwamen ze bijzondere vondsten tegen: in de bronzen urn lagen, naast asresten, ook een ijzeren zwaard ingelegd met bladgoud, paardenbitten, sieraden, een scheermes, een mes en een bijl. In de as van de man zaten nog ruggenwervels met opmerkelijke vergroeiingen die vandaag vaak voorkomen bij mensen met overgewicht of die te weinig bewegen. Deze man staat vandaag de dag bekend als de ‘Vorst van Oss’. Of hij echt een vorst was, weten we niet, maar rijk was hij zeker. Ook in buurlanden zijn rijke ijzertijdgraven gevonden. Zo lag in het graf van Hochdorf (Duitsland) een wagen met vier wielen en vele vaten, etensschalen en kommen. Er lagen gouden gebruiksvoorwerpen en een bronzen ton. De overledene zelf lag…

Snelle whisky Whisky rijpt langzaam en dat maakt de productie kostbaar. Het proces versnellen kan door houtsnippers in de spirit te gooien. Die zijn gewoon via het internet te bestellen. In Schotland mag je die niet gebruiken. Het Amerikaanse Jack Daniels doet het wel. De whiskey Highspire uit Californië is dankzij deze truc in vier maanden gerijpt. Wetenschappers experimenteren met nieuwe methoden: blootstelling aan warmte, licht en beweging. Dat is tricky, want sommige processen versnellen vaak en andere niet. De makers van Glyph (ook uit Californië) experimenteerden onlangs met een nog snellere wijze van whiskey maken. Zij identificeerden eerst alle moleculen: naast water en alcohol onder meer geurmoleculen uit fruit, suikermoleculen uit riet en maïs en zuren uit citrus en hout. In plaats van stoken stopten ze gewoon de moleculen…

Familie buiten schot Onderzoeksbureau Multiscope vroeg in opdracht van Quest bijna duizend mensen naar hun verklikgedrag. Wat blijkt? Louche familieleden lappen we er lang niet altijd bij. ■ Een broer die in gestolen telefoons handelt? Ruim de helft zou daar niks van zeggen. ■ Een vader die belastingfraude pleegt? Maar twaalf procent van de respondenten geeft hem zeker aan bij de belastingdienst. ■ Heeft ome Henk een wietplantage in zijn garagebox? Dan zou tweederde van de mensen hem lekker zijn gang laten gaan. ■ Maar: zie je dat de buurman tegen een geparkeerde auto in de straat aanrijdt? Dan zou ruim tweederde van de Nederlanders de eigenaar van die auto inlichten.…

Klikkeluiders SHUTTERSTOCK Nu zijn ze helden, maar ooit waren het staatsvijandige bemoeials. Een paar beroemde Nederlandse klikspanen. Eduard Douwes Dekker Klikte over? Uitbuiting in Indië Hoe? Douwes Dekker werkte vanaf 1839 als ambtenaar in Nederlands­Indië. Na een ruzie over een kasverschil werd hij ontslagen. Douwes Dekker besloot onder het pseudoniem ‘Multatuli’ op basis van zijn ervaringen het boek Max Havelaar te schrijven over de uitbuiting van de Indische bevolking door Nederland. En?Het boek werd een bestseller, en de kritiek groeide op het optreden van Nederland in Indië. Het beleid werd toen iets humaner. Louis Worms Klikte over? Fraude met schroot Hoe? Na de oorlog betaalde de Europese Gemeenschap toeslagen uit voor afgedankt staal uit het buitenland. Schrootbedrijven zagen hun kans schoon en lieten goedkoop Nederlands afgedankt staal doorgaan voor schroot…

En de zeespiegelstijging? NOAA Of er nu ijs ligt in de Noordelijke IJszee of niet, dat maakt voor onze dijken niet uit. Het zeeniveau stijgt niet als er drijvend ijs smelt. Dat gebeurt wel als er landijs smelt, of als dat via gletsjers in zee belandt en in ijsbergvorm verder drijft. Vorig jaar stelden wetenschappers van onder meer de Princeton University (VS) voor om de afkalvende gletsjers van Groenland af te remmen door onder water grote drempels van zand op te werpen en met beton te bekleden. Met de drempels kun je warm zeewater weghouden van de kwetsbare uiteinden van de gletsjers. Ook bij de Zuidpool, waar nog veel meer ijs in zee dreigt te schuiven, zou die methode kunnen worden toegepast. Er is geopperd daar een aantal gletsjers tot…

KORT ■ GESCHIEDENIS Schotse steentijdeilanden FRASER STURT Wie dacht dat Nederlanders goed zijn met waterwerken, moet naar de Schotten kijken. Die bouwden al sinds de ijzertijd, vanaf 800 voor Christus, kleine eilanden in het water. Nu blijkt uit onderzoek van de University of Reading (VK) dat vier van deze zogeheten crannogs veel ouder zijn. Potscherven die rond de eilandjes zijn opgedoken komen uit de steentijd. En dateringen van stukken hout bevestigen dat de eilandjes tussen 3640 en 3360 voor Christus zijn gebouwd. Indrukwekkend, want daarvoor moesten de Schotten stenen van wel 250 kilo verslepen. Ook lijkt het erop dat ze massaal potten vanaf het eiland in het water hebben gegooid. De onderzoekers vermoeden daarom dat de eilandjes bedoeld waren voor bijzondere gebeurtenissen, zoals een feest of begrafenisritueel. KORT DOOR DE…

Maatschappij Foute fooi Een fooi geven voor de goede service is heel gewoon, maar vaak ook wat ongemakkelijk. Misschien doen we er beter aan om er helemaal vanaf te stappen. TEKST: PEPIJN VAN DER GULDEN Twaalf dollar! Zoveel had één biertje me nog nooit gekost. En dan moest daar ook nog twintig procent fooi bovenop. Niet goed voor m’n bankrekening, wel voor de sociale verhoudingen. Gelukkig was de New Yorkse barbediende erg druk. Toen ze wegkeek, pinde ik razendsnel en vluchtte. Als blikken konden doden, was ik in ieder geval buiten schootsafstand. Want een fooi weigeren, dat hoort niet. Toch gek voor een vrijwillig extraatje. In Europa geven we minder vaak fooi dan in de Verenigde Staten, maar in de horeca doen we dat wel. Ook dat kan…

HEBBEN Pepijn van der Gulden Spin veilig Hap, ik heb je. Bezorgen spinnen je nachtmerries, dan is deze spinnenvanger welkom. Het reservoir aan de onderkant open en sluit je door aan het handvat te draaien. Zonder dichtbij te komen, kun je zo spinnen en andere krioelende wezens oppakken. Met de vanger zet je ze vervolgens buiten, is het idee. De vanger werkt prima, al moet het oppervlak wel redelijk egaal zijn. Afhankelijk van je spinnenangst (en de hoogte van je plafond), kun je kiezen voor een exemplaar met korte of lange steel. Info: tinyurl.com/spinstok Prijs: € 12,99 (kort) of € 17,99 (lang) Zing, ei! Eieren kunnen niet klokkijken. Zet je keurig een kookwekker, druipt vaak alsnog gele slurrie uit het ei, terwijl je eigenlijk voor een perfect hardgekookt eitje ging.…

TOP STUK DOEN Een kenner kiest een favoriet stuk uit een tentoonstelling. Deze keer: Gène Bertrand, curator van de tentoonstelling Nature. Melanie Metz TENTOONSTELLING Blauwe band Een blauwe schijf met een Michelinmannetje erop? ‘Dit is de autoband van de toekomst. Hij is gemaakt van bioplastic en is 3D-geprint. Hij heeft de structuur van koraal. Door die open structuur hoeft er geen lucht in, maar is hij wel even stevig als een opgepompte band. Dit is een ontwerp van de researchafdeling van bandenfabrikant Michelin. We hebben meer duurzame projecten van grote bedrijven in de tentoonstelling, zoals de volledig afbreekbare sneaker van Adidas. Deze autoband heeft een bijzonder ontwerp, vind ik, met de natuur als inspiratiebron.’ Aha. Wanneer gaan we hiermee rijden? ‘Dat is moeilijk te zeggen. Dit is nog een studieproject.…

VERDER IN DE VOLGENDE QUEST ■ Amerika ontwikkelde pennen die het ook in de ruimte deden, en Sovjet-kosmonauten gebruikten gewoon potloden, wil het verhaal. Waren de Russen echt slimmer in space? ■ Hoe maak je een film met kleipoppetjes? Quest keek achter de schermen bij de beroemde Britse klei-animatiestudio Aard-man Animations, bekend van Chicken Run. ■ Zaag, schroevendraaier, hamer: met welk gereedschap maak je de beste muziek? En welke tools zijn het handigst in de keuken? Gereedschap langs de niet-zo-serieuze meetlat. DE REDACTIE KAN VANWEGE DE ACTUALITEIT OF VANWEGE ANDERE OMSTANDIGHEDEN BESLUITEN OM ONDERWERPEN TE SCHRAPPEN OF OM ZE UIT TE STELLEN.…

Red de beestjes Wat kun je zelf doen om insecten te redden? Een paar tips van populatiebioloog Eelke Jongejans van de Radboud Universiteit. ■ Een tuin vol tegels is misschien praktisch, maar niet voor insecten. Zet planten neer. ■ Spuit geen gif tegen onkruid of mieren op je tuintegels. Jongejans: ‘Dat spoelt in de regen allemaal uit. Het komt dan in de rest van de tuin en in het grondwater terecht.’ ■ Laat je uitgebloeide planten staan. Jongejans: ‘In de stengels van oude planten hebben insecten een rustige plek om te overwinteren.’ ■ Koop, als het even kan, biologisch en lokaal geproduceerd eten. Daarbij worden geen (of weinig) bestrijdingsmethoden gebruikt waar insecten aan doodgaan. Jongejans: ‘Ons voedsel is heel goedkoop, vind ik. Je moet bereid zijn meer te betalen voor…

Eendagsvlieg niet fotogeniek Hoe goed kan de computer een insect herkennen? Dat varieert. Theo Zeegers van EIS legt uit: ‘Het programma geeft aan hoe betrouwbaar de determinatie van het insect is. Hoe beter het de soort herkent, hoe groter de betrouwbaarheid. Dat is deels afhankelijk van hoeveel vergelijkingsmateriaal de software heeft. Om een beestje te kunnen herkennen, vergelijkt de software de nieuwe foto’s met beelden in zijn database.’ Zijn er weinig foto’s van een bepaald insect? Dan is het moeilijk te vergelijken. Maar het hangt er ook vanaf of het beestje duidelijk herkenbare kenmerken heeft, zegt Zeegers: ‘Bij nachtvlinders kan het programma wel een specifieke soort noemen. Nachtvlinders zijn ideaal voor fotoherkenning. Die zijn vrij groot en hebben een tekening op hun vleugels. Maar eendagsvliegen herkent hij waarschijnlijk een stuk…

Overleven in de bebouwde kom De landbouw ontketende een revolutie in onze leefwijze. Steden ontstonden en de industriële revolutie ging er nog eens overheen. De revoluties hadden voor- en nadelen. ■ Jagers-verzamelaars delen voedsel. In steden is geld handiger. Alleen kunnen we er niet zo goed mee omgaan. ■ Bij jagers-verzamelaars is iedereen bijna helemaal gelijk. In steden verzamelen sommige mensen veel geld en macht, anderen hebben bijna niets. ■ De leeftijd waarop meisjes begonnen te menstrueren, daalde met de verstedelijking. Jong moeder worden is slecht voor je. ■ Jagers-verzamelaars brengen gemiddeld twee kinderen groot. Stadse vrouwen kregen vaak veel meer kinderen, terwijl baby’s baren lange tijd erg gevaarlijk was. ■ Dieren villen, vuistbijlen maken... jagers-verzamelaars deden alles zelf. In de stad gingen mensen zich specialiseren. Handig, maar niet iedereen…

Heel Holland zit Nederland is kampioen zitten. Uit een onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam uit 2016 blijkt dat 32,1 procent van de Nederlanders meer dan 7,5 uur per dag zit. Dat is het hoogste percentage in Europa. Na ons volgen Denemarken en Tsjechië, met respectievelijk 31,7 en 26,5 procent. Hoe dat komt? Waarschijnlijk heeft het te maken met ons opleidingsniveau. In Nederland leven relatief veel hoogopgeleide mensen, en die hebben vaak een zittend beroep (denk aan juristen, ambtenaren en managers van bedrijven). Toch zijn Nederlanders ook weer niet zulke luiwammesen. We compenseren het vele zitten door daarnaast actief te zijn. Tachtig procent van de Nederlanders is wekelijks in beweging (daar vallen ook fietsen, dansen of tuinieren onder). En ook dat percentage is het hoogste van Europa.…

Mens of machine? Wanneer is een machine intelligent? Alan Turing (1912-1954), de Britse wiskundige die bekend werd omdat hij tijdens WO II de Enigma-code kraakte waarmee de nazi’s hun berichten versleutelden, bedacht daar in 1950 een simpele test voor. Laat iemand om de beurt chatten met een mens en met een computer. Kan diegene bepalen wie van de twee de mens is? Als een computer minstens dertig procent van de mensen voor de gek kan houden, is hij intelligent, stelde Turing. Of het nadoen van een mens inderdaad van intelligentie getuigt, daar is niet iedereen het over eens. Maar Turings test is wel de basis geworden voor een jaarlijkse wedstrijd waarin chatbots met elkaar de competitie aangaan: de Loebner Prize (vernoemd naar de sponsor). De hoofdprijs van 100.000 dollar is…

MASTERCLASS Scèneschopper Scenarioschrijver Frank Ketelaar schreef talloze prijswinnende Nederlandse films, tv-series en musicals. Voor omroep BNNVARA bedenkt hij vrijwel elk seizoen een spannende serie. Hoe doe je dat? TEKST: ANNE VEGTERLO FOTOGRAFIE: CORNÉ VAN DER STELT ‘Iemand die alleen maar een lul is in je serie, is niet interessant’ ‘Je werk is ‘zo realistisch’. Dat lijkt in Nederland soms de hoogste waardering die je als seriemaker kunt krijgen. Maar ik erger me dood als mensen dat zeggen. Een dramaserie is geen realiteit. Het is fictie. Verbeelding. Realisme is saai en meestal niet interessant. Neem de rechtspraak. Het duurt vaak jaren voordat iemand daadwerkelijk veroordeeld wordt. Hoe lang zijn ze niet met Willem Holleeder bezig geweest? Hoe moet ik dat doen in een film? Een titeltje met ‘acht jaar later’? Ziet…

Chanel van voor Christus Rondlopen in berenvellen? Niets daarvan. Tijdens mijn verblijf in de ijzertijd draag ik een lange linnen jurk, met een kleurrijk geweven ceintuur om mijn middel. Aan mijn voeten zitten leren schoenen, samengebonden met leren veters. Voor koudere tijden zijn er wollen jurken die, net als de ceintuur, met kleurstoffen uit planten in allerlei kleuren geverfd konden worden: rood, oranje, geel, blauw. ‘Ze konden weefsels maken die zo fijn zijn dat we ze nu niet met machines na kunnen maken’, zegt Yvonne Lammers, archeoloog en hoofd presentatie van het preHistorisch Dorp Eindhoven. Het kostte wel veel tijd om dit allemaal te maken. ‘Textiel was zo’n beetje je kostbaarste bezit’, vertelt ze. ‘De jurk die je aan hebt kost 2000 uur werk, daar is een Chanelpakje niets bij.’…

Overal anders SHUTTERSTOCK Schotland kent een aantal belangrijke whiskyregio’s: • Speyside: de grootste streek qua productie. Smaak volgens kenners: elegant en complex, soms wat rokerig, vaker fruitig. • Highland: de grootste regio. Smaak: noten, honing, heide of veen. • Island:erg divers, wel vaak rokerig. • Lowland: relatief weinig producerende regio. Smaak: moutig, pittig met licht fruitige, citrusachtige en soms bloemachtige toetsen. • Islay: grootste whiskyproducerende eiland. Smaak: rokerig, zout, zeewier. • Campbeltown: kustplaatsje in het uiterste zuidwesten. Smaak: ziltig en soms turfachtig. Amerikaanse whiskey wordt gemaakt van verschillende graansoorten. Bij bourbon is dat meestal 51 procent maïs, deze is daardoor wat zoeter van smaak. Tennessee whiskey wordt ook gemaakt van 51 procent maïs, maar daarna gefilterd door houtskool. Karamelachtig van smaak. Ierse whiskey is meestal drie keer gedestilleerd. Hierdoor is…

Stiekem klikken Als we klikken, dan doen we dat graag anoniem, zo blijkt uit de enquête van onderzoeksbureau Multiscope in opdracht van Quest. ■ Als ze zelf buiten beeld blijven, zou bijna veertig procent de wietplantage van ome Henk wel melden bij de politie. ■ De helft zou anoniem zijn belastingfrauderende vader aangeven. ■ Tweederde licht de politie anoniem in over de illegale telefoonhandel van zijn broer. ■ Als je dronken vriend iemand het ziekenhuis in mept, zou driekwart van de mensen anoniem de politie bellen. Wellicht gaat het veel mensen te ver als er iemand ernstig gewond raakt.…

Is ijs in de bergen ook te redden? Terwijl rond de Noordpool het ijs smelt, slinken de gletsjers in de Andes, de Himalaya en de Alpen. Gletsjerdeskundige Hans Oerlemans van het Instituut voor Marien en Atmosferisch onderzoek Utrecht (IMAU), helpt bij een reddingspoging van de Morteratsch-gletsjer bij het Zwitserse plaatsje Pontresina. Die gletsjer kwam ooit tot vlak bij het treinstation, maar het is inmiddels een heel eind lopen. Pontresina is bang dat daardoor de toeristen zullen wegblijven. Oerlemans berekende dat het bedekken van een deel van de gletsjer met kunstmatige sneeuw, door enkele duizenden sneeuw-kanonnen, soelaas kan bieden. De sneeuw weerkaatst het zonlicht beter dan kaal ijs. Dat beperkt het afsmelten. In de winter kan de gletsjer dan aangroeien en op den duur verder het dal in schuiven. Inmiddels wordt…

ONMOGELIJK ONDERZOEK ALS ETHISCHE, PRAKTISCHE OF ANDERE OBSTAKELS NIET ZOUDEN BESTAAN, WELKE EXPERIMENTEN ZOUDEN WETENSCHAPPERS DAN DOLGRAAG EENS UITVOEREN? SHUTTERSTOCK Weg met de seksen AFLEVERING 30: JORIS KOENE ONDERZOEKT VOORTPLANTING IN SIMULTANE HERMAFRODIETEN AAN DE VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM. Wat voor onderzoek zou je willen uitvoeren? ‘Ik zou een geïsoleerde samenleving willen creëren van menselijke hermafrodieten. Die hebben zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtsorganen. In de natuur zie je vaker hermafrodieten, de meeste slakken of regenwormen bijvoorbeeld. Deze dieren zijn tweeslachtig en kunnen zowel eitjes leggen als sperma doneren. Er zijn ook mensen die door een genetische afwijking zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtsorganen hebben. Maar bij hen is maar één van beide geslachtsorganen volledig ontwikkeld, en is er slechts één functioneel. Hoe je menselijke hermafrodieten creëert die beide organen kunnen gebruiken? Tja,…

Land of the fooi ILLUSTRATIES: CAROLYN RIDSDALE Fooien waren lang taboe in de VS. Personeel bijbetalen hoorde juist bij Europa. Pas eind negentiende eeuw werd de fooi gewoon in Amerika, maar dat ging niet zonder protest. Een fooi, die toonde dat je belangrijker was dan je serveerder. Het duurde daardoor even voor het geven ervan gewoon werd. Nu kan de fooi in de VS oplopen tot ruim twintig procent. De bediening van bars en restaurants verdient er z’n geld mee: de mensen krijgen betaald onder het minimumloon, en houden alleen dankzij fooien een redelijk salaris over. In Europa kreeg de bediening in de twintigste eeuw juist steeds vaker een goed salaris van de baas, met dank aan de vakbonden. Op rekeningen kwam ‘service inbegrepen’ te staan. Zo is de situatie…

Baas boven bonus Afronden naar boven, achttien procent, of helemaal nooit wat extra’s. Van land tot land verschilt de fooicultuur gigantisch. Waarom zijn fooien in het ene land heel gewoon en zijn ze in het andere land een belediging? Dat is een kwestie van tradities natuurlijk. En misschien zeggen ze ook wel wat over de lokale cultuur. In 1993 keken Amerikaanse onderzoekers naar de fooicultuur in dertig verschillende landen. Wat opviel, was dat die cultuur samenhing met de lokale waarden. In landen met een sterke hiërarchie tussen leidinggevenden en ondergeschikten, bijvoorbeeld in bedrijven, zijn fooien gebruikelijker dan in landen waar de verschillen kleiner zijn. Ook komen ze meer voor in landen waar mensen veel om geld en individuele prestaties geven.…

LEZEN Mark Traa Stoeien met cijfers Cijfers zijn overal. We vertrouwen er blindelings op. Maar is dat wel terecht? Spoiler: nee. TEKST: MARK TRAA Bij Quest houden we erg van feiten. Wat je bij ons leest, moet kloppen. Dat geldt ook voor de cijfers. Hoe weten we zeker dat die correct zijn? ‘Cijfers en journalisten zijn geen al te gelukkig koppel’, schrijven Tom Nierop en Nart Wielaard in Spookcijfers. Er zijn voorbeelden te over van media die ‘door onbenulligheid en dommigheid’ de mist in gaan met cijfermateriaal. Ook de bronnen van die cijfers, vaak ook instanties waar ‘de incompetentie soms stuitend is’, kunnen er wat van. Dan zijn daar ook nog de consumenten, die veel van wat ze lezen voor zoete koek slikken. Ze laten zich er zelfs vaak op…

Quest NL Luc van Os (CEO) Remy Kluizenaar (uitgever) Sales Vincent Siegelaar (commercieel directeur) Edwin Rijken (sales manager), Jerome Thenu (traffic manager) Telefoon Sales: +31-(0)20-7943 546 Hearst Agency Anne Marije de Vries Lentsch (Agency director), Heidi Duits (Commercial Content Manager a.i.), Lotte Gaasbeek Projectmanagement: Mandy van Barneveld (Digital), Elseline Tolhoek (Crossmedia) Productie: Valerie Bouman (Manager), Maud Vos (Producer) Video/Influencer: Francine Hofstee (Creative Strateeg), Laurens Hulshof, Elke Mulder (Influencers) Productiemanagement Hans Koedijker, Dennis Smith Drukkerij Senefelder Misset, Doetinchem Distributie losse verkoop Aldipress (Nederland), AMP (België)…

post VERMELD JE NAAM EN WOONPLAATS. DE REDACTIE HEEFT HET RECHT OM BRIEVEN TE REDIGEREN OF IN TE KORTEN. ■ Dilemma’s De zestien duivelse dilemma’s bij Quest 186 waren absoluut een leuke toevoeging. Maar is nummer vijf (‘Je kind is heel slim maar wel heel lelijk, of je kind is heel lelijk maar wel heel slim’?) een instinker of een foutje? Er staat toch twee keer hetzelfde? Sanne Duursma-Engelsman Ja, dat is twee keer hetzelfde. Veel andere lezers waren ook oplettend genoeg om ons hierop te wijzen. Het zou inderdaad een instinker kunnen zijn: kiezen uit twee identieke stellingen is geen kiezen, dus is het een onmogelijke keuze, net als de andere duivelse dilemma’s. Maar we moeten eerlijk zijn: het was een fout van ons. Het dilemma had moeten zijn:…

NIEUWE VRAAG Bij de ouders van Peter Bannenberg hangt dit ronde voorwerp aan de muur. Door de pakweg veertig kleine kuiltjes lijkt het een poffertjespan, maar daarvoor is hij met zijn doorsnede van ruim een meter te groot. Weet jij wat het is? Mail het ons (redactie@quest.nl) of stuur een briefje naar Quest, Moermanskkade 500, 1013 BC Amsterdam. STUUR OOK IN! Heb je zelf een voorwerp waarvan je niet weet wat het is? Maak er een scherpe foto van, minstens 1 MB groot, en mail die ons (redactie@quest.nl). Misschien weet een andere Quest-lezer wat het is.…

Insect ziet kleur Insecten houden van kleur. Logisch, want veel insecten halen nectar uit bloemen. Het is dus in hun eigen belang om kleurige bloemen goed te herkennen. Geel is veruit favoriet bij de meeste insecten, zegt onderzoeker Theo Zeegers: ‘Dat blijkt uit onderzoek. Maar ook wit en blauw kunnen insecten aantrekken.’ Handig om te weten als je insecten wil lokken voor onderzoek. Daarom zijn de schermen bij de insectentelmachine geel. Tip van Zeegers: ‘Wil je snuitvliegen vangen, dan moet je een blauw scherm nemen. Zo heeft elk insect zijn eigen ding.’ Insecten die geen nectar hoeven, laten zich niet foppen door kleurige schermen. Libellen zijn bijvoorbeeld roofinsecten en sprinkhanen eten gras. Zij vinden kleur niet aantrekkelijk. En dan zijn er nog de vlinders. Die houden wel van nectar, maar…

Smartphone vervormt schedel Ons obsessieve gestaar naar beeldschermen veroorzaakt vervelende nekkrampen, zo is de heersende gedachte. Onderzoekers van de University of the Sunshine Coast in Australië brachten vorig jaar meer verontrustend nieuws: bij onze tieners ontwikkelt zich een puntig uitsteeksel onderaan de schedelbasis, vlak boven de nek. Dit stukje bot verschijnt normaal pas op veel oudere leeftijd. Het constante turen naar de smartphone zou de ontwikkeling van zo’n ‘smartphoneschedel’ veroorzaken. Toch is er geen reden tot paniek, stelt hoogleraar Jaap van Dieën gerust. Er is geen bewijs dat zo’n extra stukje bot ook tot klachten leidt. Een andere studie van dezelfde onderzoekers wees uit dat mensen met een groter uitsteeksel juist minder klachten hebben. ‘Mogelijk biedt het extraatje juist bescherming, en is het daarom bij jongeren van tegenwoordig meer gegroeid.…

Eigen taaltje Wat krijg je als je twee chatbots met elkaar laat converseren? Over het algemeen niet meer dan een hilarisch nietszeggend gesprek. Dat gebeurde bijvoorbeeld toen men de eerste chatbot ELIZA liet praten met PARRY, een programma dat een patiënt simuleerde met achtervolgingswaan. Zonder een mens om de conversatie te sturen, gaat zo’n gesprek meestal nergens heen. Maar als je chatbots een doel geeft en laat leren van hun onderlinge gesprekken, kan dat onverwachte gevolgen hebben. Dat ondervond Face-book toen het Alice en Bob met elkaar liet praten. Het doel was om de twee chatbots te leren beter te onderhandelen. Gevolg was dat ze een compleet eigen taal ontwikkelden. Zo konden ze efficiënter met elkaar praten, maar niemand begreep verder waar ze het over hadden. Facebook staakte het experiment.…

Wie is Frank Ketelaar? 15 maart 1960: Frank Ketelaar wordt geboren in Amsterdam. Hij leest als kind al veel. ‘Elke week haalde ik bij de bieb vijf boeken. Ik zat ook altijd zelf verhaaltjes te maken.’ 1987: hij meldt zich aan voor de Amsterdamse Filmacademie. ‘In het tweede jaar kwam al iedereen bij mij voor hulp met het script. Ik had er blijkbaar talent voor.’ 1990: na de filmacademie schrijft hij de eindexamenfilm van regisseur Joram Lürsen, De finales. ‘Daarna heeft de telefoon eigenlijk nooit meer stilgestaan.’ 1996: voor Bij ons in de Jordaan krijgt hij met Kees Prins een Gouden Kalf voor beste dramaserie. 2000: In Oranje, geïnspireerd op zijn eigen jeugd, wint diverse prijzen op internationale festivals. 2002:de voetbalserie All Stars krijgt een Gouden Beeld voor beste comedy.…

Warme wolf IJzer werd gemaakt van ijzeroer, een soort harde, ijzerrijke brokken die ontstaan wanneer ijzer uit water (zoals rivieren of grondwater) neerslaat in de bodem. Het ijzeroer wordt verzameld en in kleine brokjes geslagen. Die worden daarna verhit in een speciaal oventje van leem. De brokjes ijzeroer worden daarin om en om gestapeld met laagjes houtkool. Zo’n oventje is niet warm genoeg om ijzer te smelten. Daarvoor zou hij meer dan 1500 graden Celsius moeten zijn, maar het lukt wel om de verontreinigingen eruit te krijgen. Het ijzer dat overblijft heet wolf. Dat wordt opnieuw verhit en gehamerd tot het de juiste vorm heeft.…

India de grootste ALAMY Je zou het wellicht niet denken, maar de grootste whiskyproducent ter wereld is India. Het land produceert 1,34 miljard liter whisky per jaar, bijna twee miljard flessen. Die is niet alleen gemaakt van graan, maar ook van gegiste suikerstroop, en niet gerijpt. Dus of je dat wel whisky mag noemen, is de vraag. Bij een striktere definitie staat Schotland op één, gevolgd door de VS.…

Klikspaan, boterspaan Jonge kinderen zijn de grootste klikspanen. Kinderen van rond de vijf jaar hebben net geleerd wat wel en niet mag en nemen dat erg serieus. Waar ze nog niet zo goed in zijn? Onderscheid maken tussen kleine en grote overtredingen. Dus melden ze alles wat in hun ogen ook maar een beetje fout is. Bovendien zijn jonge kinderen vaak ook nog niet in staat hun eigen (sociale) problemen op te lossen. Ze hebben ouders nodig om te bemiddelen wie er wanneer op de wipkip mag. Wil de buurjongen niet van het speeltoestel af? Dan melden ze dat. Sommige kinderen klikken omdat ze naar een complimentje van hun ouder of leraar vissen. Als ze een ander kind naar beneden halen, komen ze er zelf beter uit, denken ze. Na…

Sleutelen aan de planeet Wat Ice911 wil doen, valt onder geo-engineering: het sleutelen aan de aarde om het klimaat in de gewenste richting bij te buigen. Daar zijn vaker opmerkelijke ideeën voor bedacht: ■ Het meest besproken plan is de creatie van een sluier van kleine druppeltjes hoog in de stratosfeer. Het doel van die druppels? Zonlicht (en dus warmte) tegenhouden. De Nederlandse weerkundige en Nobelprijswinnaar Paul Crutzen was in 2006 een van de eersten die daarvoor pleitte. ■ Een idee dat daarop lijkt, is de wolken boven zee iets witter en reflecterender maken. Dat zou misschien kunnen door zeewater vanaf schepen naar erg grote hoogten te spuiten. De zoutdeeltjes die daardoor in de wolken belanden, zouden de waterdamp daar laten condenseren en de wolken witter maken. ■ Je kunt…

Natuur Fijn klein Niets vertedert zoveel als een kitten, big of pup. Maar helaas, kleine dieren worden groot. Nou ja, meestal dan. Want deze beesten, de kleinste van hun type, worden nooit groot. TEKST: EMMEKE BOS SHUTTERSTOCK Grote beesten krijgen vaak alle aandacht, maar deze onderdeurtjes mogen er ook zijn Als je haar maar goed zit Kleinste wat? Aap. Het dwergzijdeaapje is maar zo’n veertien centimeter groot en past dus makkelijk in je hand. Zijn staart is nog wel een heuse twintig centimeter, maar veel mag dat niet baten. In totaal weegt hij, staart en haarbos inbegrepen, zo’n honderd gram. Dat is minder dan een gemiddelde smartphone. Bijnaam? De Engelsen noemen hem finger monkey, omdat hij zo klein is dat hij zich eenvoudig om je vinger kan klemmen. Leeft in?…

Fooitje, bedankt Ingewikkeld hoor, zo’n fooi. Dat kan nog weleens misgaan: ■ Een Schotse restaurantbezoeker gaf in 2016 bij een maaltijd van 100 pond een fooi van ruim een miljoen. Foutje bij het intikken van het bedrag. Helaas moest de restauranteigenaar zijn miljoen fooi weer inleveren. ■ Een restaurant dat fooien uitbant, dat moet wel goed gaan. Enkele duurdere New Yorkse restaurants laten klanten niet meer betalen dan de rekening en trekken de salarissen van hun personeel gelijk. Toch klaagden juist twee werknemers hun baas aan in 2015. Zonder extraatjes zouden ze te weinig verdienen. ■ Ben je extreem tevreden over de service? In sommige landen moet je dan alsnog nooit een fooi geven. Zo beledig je in IJsland de bediening door meer te betalen, net als in Japan, Zuid-Korea…

QUEST KIEST BOEKEN Elke maand zoekt Quest de boeiendste boeken voor je uit. Wat mag je niet missen? Hemelfiguren Er staan 88 sterrenbeelden aan de hemel. De sterren in deze ‘figuren’ hebben in werkelijkheid niets met elkaar te maken. Maar ze blijven tot de verbeelding spreken. Sterrenbeelden, het verhaal van de kosmos, Govert Schilling (Fontaine, € 39,99) Nachtkwalen Wat zijn nachtmerries? Waarom slaapwandelen we? Hoe komt het dat je soms wakker schrikt? Een arts praat ons in veertien bijzondere verhalen van patiënten met slaapproblemen bij over wat er in ons brein gebeurt als we slapen. In het holst van de nacht, Guy Leschziner (Spectrum, € 19,99) Foute vrouwen Direct na het einde van de Tweede Wereldoorlog werden vrouwen die omgingen met Duitse soldaten publiekelijk kaalgeschoren. Waarom gebeurde dat? Een historica…