Inhoudsopgave van Vraag & Antwoord 2020 - Quest Special

Waarom zouden we überhaupt over een eeuw iets anders eten dan nu? Er is ruime keus in de supermarkt en je kunt alles eten wat je hartje begeert. Of je nou houdt van vlees of groente, van zoet of zout, van gezond of ongezond: je hoeft het alleen maar uit het schap te grissen, en het is vaak nog betaalbaar ook. We hebben het kortom prima voor elkaar. Nou nee. Ons huidige eetpatroon is niet te handhaven, zegt Frederike Praasterink. Zij is lector Future Food Systems aan de HAS Hogeschool. ‘Het voedselsysteem loopt aan tegen harde grenzen. We hebben stikstof-problemen, de biodiversiteit loopt terug, de uitstoot van broeikasgassen is te hoog. Zelfs de coronacrisis is gerelateerd aan het voedselsysteem.’ Door de handel in wilde dieren kon het virus overspringen van…

‘Ik denk dat het zou moeten kunnen’, reageert Mariëtte Boon, arts en onderzoeker bij het Leids Universitair Medisch Centrum. Ze schreef het boek Vet belangrijk, over feiten en fabels rondom lichaamsvet. Vetten zitten in ons lichaam opgeslagen in de vorm van zogeheten triglycerinen, legt Boon uit. Dat is een opslagvorm voor vetzuren waarbij steeds drie vetzuren verbonden zijn met een molecuul glycerol, een stof die voorkomt in zowel dierlijke als plantaardige vetten. Die opslagvorm zie je ook bij de vetten die we voor bakken en braden gebruiken, zoals olijfolie of bakboter. Nog een hint dat je met mensenvet kunt bakken: ‘Voor vlees met een flinke vetrand heb je minder vet nodig om het te bakken.’ Als het werkt met dierlijk vet, kan het vast ook met ons eigen lichaamsvet.…

Het biedt met één proefpersoon weinig wetenschappelijk inzicht, maar ik ga al mijn drinkwater een week lang vervangen door frisdrank. Mijn definitie van frisdrank is een koolzuurhoudend drankje met een smaak: bruisend water telt niet. De eerste drie dagen gaat het prima, al is het even slikken om het glas water naast mijn bed te moeten vullen met bitter lemon. Je tandpastasmaak vermengen met een bittere citrussmaak is niet aangenaam. Maar ongezonder voel ik me niet. Een rondje mountainbiken met een bidon gevuld met cola light gaat ook oké, hoewel ik al stuiterend door het bos wel iets meer oprispingen lijk te voelen dan normaal. Logisch, met al die gasbelletjes. Een glas sinas na het hardlopen is ronduit onprettig: door de enorme dorst drink ik snel, en alle koolzuur doet…

‘Ik kan er eigenlijk niks zinnigs over zeggen’, zo luidt het antwoord van de enige entomoloog die reageert. Terwijl er best iets over te melden valt. Bijvoorbeeld dat strontvliegen nauwelijks poep eten. De strontvlieg, lid van de familie der drekvliegen, vangt kleinere insecten en slobbert nectar uit bloemen, zo noteerden biologen van de Universität Zürich in 2010. Waarom de insecten dan toch graag dampende mesthopen opzoeken? Alles voor de kinderen. Al die strontvliegen op een pas geklatste kledder mest zijn mannetjes die zitten te wachten tot er een vrouwtje langskomt. Met honderden mannetjes per drol is de concurrentie hevig, maar de beloning mag er zijn: de paring kan twintig tot vijftig minuten duren, noteerden de onderzoekers. Daarna legt zij haar eitjes op de drol. De larven weten op een verse…

Nederlanders zijn het langste volk ter wereld, blijkt uit een internationale medische database. Volgens CBScijfers waren Nederlandse mannen in 2019 gemiddeld 1,81 meter en vrouwen 1,67 meter. Dat kwam neer op een toename van respectievelijk 3,8 en 1,5 centimeter sinds 1981. ‘En als je het vergelijkt met 200 jaar terug, zijn we zelfs twintig centimeter groter geworden’, zegt de twee meter lange socioloog Gert Stulp van de Rijksuniversiteit Groningen. Hij doet onderzoek naar de aspecten van variatie in lengte bij mensen. Volgens hem zijn de omstandigheden waarin we opgroeien het belangrijkst. ‘Genoeg gevarieerde, gezonde voeding en afwezigheid van ziektes zijn het meest bepalend voor hoe lang we worden. Veel meer dan genen.’ Dan zou je zeggen dat in het welvarende Nederland zonder honger en met een goede gezondheidszorg de rek…

Weinig is wat het lijkt. Zo lijkt licht wit, maar bestaat het uit een eindeloze hoeveelheid kleuren. Substanties kunnen licht opnemen (absorberen) of weerkaatsten (reflecteren). Water is een molecuul dat bestaat uit één zuurstofatoom en twee waterstofatomen, vertelt Pepijn Veefkind van het KNMI. ‘Die moleculen reflecteren en absorberen weinig licht. Zichtbaar licht kan er dus dwars doorheen, wat het doorzichtig maakt.’ Toch kan bijvoorbeeld het kraanwater in je glas een kleur hebben, zegt de wetenschapper. ‘Het absorbeert dan wel weinig, maar het neemt nét iets meer rood uit het licht op dan blauw. Daardoor krijgt het juist een blauwige gloed.’ Doorzichtig is het water dan nog steeds. Maar dat verandert bij verstrooiing. Wat dacht je van water dat met hoge snelheid uit een tuinslang komt? ‘De druppels zijn niet netjes…

Nou, dat doet het wel degelijk, als de temperatuur maar hoog genoeg is: boven de 350 graden Celsius. Bakpapier is dus niet vuurvast, maar slechts hittebestendig. Dat is op zich niets bijzonders, aangezien een velletje kopieerpapier dat net zo goed is. Het onderscheidende kenmerk van bakpapier is vooral dat het kleefvrij is, en vocht- en vetwerend. Die eigenschappen krijgt het bij de fabricage. ‘Allereerst worden de houtvezels dusdanig sterk vermalen dat die een papier vormen waar geen vet of water meer doorheen komt’, weet Willem ten Hove van ITS Foil, Film & Paper Products, fabrikant van onder meer bakpapier. ‘Vervolgens zorgt een stevig in en op het papier gewalst laagje siliconen ervoor dat de appeltaart niet blijft plakken.’…

Een mens verstookt volgens cijfers van ruimtevaartorganisatie NASA dagelijks zo’n 0,84 kilogram zuurstof (daar moeten we zo’n 11.000 liter lucht voor in- en uitademen). Per jaar gebruiken we dus ruim 300 kilo zuurstof. Bomen produceren zuurstof als restproduct bij het omzetten van CO2 in suiker. Maar bomen gebruiken zelf ook weer zuurstof als ze die suikers verbruiken. Alleen door te groeien brengen bomen duurzaam extra zuurstof in de atmosfeer. Hoeveel een boom groeit, verschilt per leeftijd en soort, maar gelukkig heeft het Amerikaanse Department of Energy een overzicht gemaakt. Als je een persoonlijk zuurstofbos aanplant, is de eik een goede keus. Die snelgroeier slaat in zijn eerste zestig levensjaren elk jaar gemiddeld 31 kilo koolstof op. Dat staat gelijk aan de productie van zo’n 83 kilo zuurstof. Vier eiken produceren…

Wij mensen hebben ons over de hele wereld verspreid, bossen gekapt en overal akkers, weilanden en steden aangelegd. We veranderen het klimaat. We zijn met ruim zeven miljard individuen en zo’n 96 procent van de biomassa van alle zoogdieren bestaat uit mensen en hun vee. De Amerikaanse bioloog E.O. Wilson stelt dat we veertig procent claimen van al het organisch materiaal dat planten wereldwijd produceren en dat we honderd keer talrijker zijn dan enig ander landdier van vergelijkbare grootte in de geschiedenis van de aarde. Hij noemt de mens een ‘ecologisch abnormale soort’. Of we ook succesvol zijn en het lang gaat uithouden, valt nog te bezien. Homo sapiens bestaat pas zo’n 300.000 jaar. Vergelijk dat eens met de degen-krab, die als soort al minstens 450 miljoen jaar vrijwel onveranderd…

‘Aan het begin van de Franse revolutie richtte de woede zich niet direct op de persoon van de koning. Niemand wilde in de zomer van 1789 een republiek, dat kwam later pas’, vertelt historicus Bart Verheijen, schrijver van het boek Geschiedenis onder de guillotine uit 2013. De koninklijke familie woonde niet eens in Parijs, waar de oproer ontstond, maar meer dan twintig kilometer verderop in Versailles. Op wie de woede dan gericht was? Het ancien regime, de oude politieke macht van adelijken, geestelijkheid en het koninklijk bestuur samen, die vertegenwoordigers van het volk buitenspel zetten. De Parijzenaren bestormden verschillende gebouwen die voor hen die oude macht symboliseerden. Het gevangenisfort Bastille Saint-Antoine was er daar één van. Daarnaast was er een gerucht dat in de Bastille wapens lagen, al is onduidelijk…

Inderdaad krijgen sommige gasten geld toegeschoven om op de buis hun zegje te doen. Bert Huisjes van het huidige Op1 en Goedemorgen Nederland beaamt dat gasten soms, afhankelijk van waarom ze aanschuiven, betaald krijgen. ‘Voor alleen het vertellen van een verhaal blijft de portemonnee gesloten. Maar voor een professionele opiniemaker, journalist of deskundige is de bijdrage aan een talkshow werk. En daar staat een vergoeding tegenover.’ Het Algemeen Dagblad onthulde in 2015 dat cabaretier Marc-Marie Huijbregts 2000 euro ontving voor zijn rol als tafelheer in De Wereld Draait Door. Actrice Halina Reijn moest het doen met 750 euro en misdaadverslaggever Peter R. de Vries stak zo’n duizend euro in zijn zak. Ook Pauw en RTL Boulevard bleken soms in de buidel te tasten. Elke omroep gaat er anders mee om,…

Volgens entomoloog John Smit van EIS kenniscentrum Insecten is het antwoord simpel: mensen zweten en vliegen houden van zweet. De geur daarvan maakt duidelijk dat er een nat laagje met zout op je lichaam ligt. En vliegen vinden zout verrukkelijk. Dat geldt niet alleen voor de huisvlieg. Smit doet onderzoek naar de geel-zwarte zweefvlieg. Ook die komt op je af als je transpireert. ‘Bij het observeren van deze zweefvliegen kun je zien dat ze hun tong naar beneden doen om het vocht op te likken.’ Een smakelijk idee voor de volgende keer dat je lekker zwetend in het zonnetje in de tuin zit.…

Veel eiersoorten zijn eetbaar, maar niet álle. Zo staat de gewone pad, die in Nederland voorkomt, bekend om zijn giftige kikkereitjes. ‘Door het gif smaken de eitjes en larven heel bitter en eten vissen ze niet’, laat Jelger Herder van RAVON (Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland) weten. In de jaren 60 schreef een zoöloog van de University of Texas over een voorval waarin mensen het aten. Een negenjarige jongen in Peru had soep gemaakt van kikkereitjes. Vier uur later waren zijn moeder en jongere zusje dood. Hijzelf werd koortsend en naar adem happend aangetroffen. En zouden dinosauruseieren te eten zijn? Dat wilde de vragensteller ook weten. Hoogstwaarschijnlijk wél, zegt paleontoloog Anne Schulp van museum Naturalis. Eigenschappen van een uitgestorven diersoort kun je ontsluieren door te kijken naar de nauwst verwante…

‘Kijk naar mijn oog, mijn rechteroog. Het enige dat je hoort is mijn stem. Je hebt geen enkel bezwaar.’ Ik staar naar het donkere oog van hypnotiseur Rasti Rostelli. ‘Ik tel achteruit tot tien, dan voel je je ogen dichtvallen. Het is stil. Zo stil is het nog nooit geweest.’ Ik voel me moe, want ik moest vroeg op. ‘Zo stil is het nog nooit geweest’, herhaalt hij. Bij vijf zijn mijn ogen al dicht. Ik slaap, en toch niet. ‘Sta op.’ Hypnose is leuk voor de show. Maar het wordt ook door artsen gebruikt. Om pijn-klachten te bestrijden of om kinderen van bedplassen af te helpen. Hoe voelt dat? Dat wilde ik zelf uitproberen. En bij wie anders kan dat beter dan bij hypnotiseur Rasti Rostelli, bekend van tv…

‘Regenwolken worden telkens voorzien van verse, vochtige lucht waar nieuwe regen uit ontstaat’, zegt atmosfeerfysicus Pier Siebesma van de TU Delft. Hoe dat werkt? Een regenwolk ontstaat doordat vochtige lucht aan het aardoppervlak opwarmt. Die warme lucht stijgt op. Tijdens het opstijgen koelt die lucht weer af. Omdat koude lucht minder vocht kan bevatten dan warme lucht, verandert waterdamp in de afkoelende lucht in waterdruppeltjes. Die worden steeds groter en zwaarder en vallen uiteindelijk naar beneden: regen. Siebesma: ‘Die afkoelende stijgende lucht wordt in de wolk als een spons uitgeknepen. Die droge lucht stijgt verder omhoog en verdwijnt bovenaan de wolk. Door die luchtstroom omhoog wordt vanzelf aan de onderkant van de wolk nieuwe lucht aangetrokken, die nog vochtig is. Zo kan het uit een flinke wolk of wolkenfront heel…

Weleens een computer ontmanteld? Waarschijnlijk kwam er een groene printplaat tevoorschijn (een plaatje dat elektronische componenten via sporen met elkaar verbindt). Waarom die kleur? Een belrondje langs hardware engineers levert niks op. Een online zoektocht zorgt wel voor opheldering. Daaruit blijkt trouwens dat printplaten soms ook in het rood, blauw, zwart en wit voorkomen, al zijn verreweg de meeste groen. Of beter gezegd, wat groen is, is het beschermende ‘soldeermasker’ (of ‘soldeerolie’): een laagje lak op de printplaat dat de koperen onderdelen beschermt tegen kortsluiting. De printplaat zelf is vaalgeel van kleur. Op de site van het internationale hardwarebedrijf Seeed staan een paar redenen voor groen. De belangrijkste: kwaliteitscontroles werden vooral vroeger vaak gedaan met het blote oog, een inspannend klusje. Groen vermoeit je ogen minder dan veel andere kleuren.…

‘Voeten stinken niet meer dan andere plekken waar zweetklieren zijn’, zegt Amy Dieker van de Nederlandse Vereniging van Podotherapeuten. ‘We verpakken onze voeten alleen vaak in sokken en schoenen: een omgeving met weinig ventilatie.’ Hierdoor kunnen je voeten sneller gaan zweten dan andere lichaamsdelen. En zweetvoeten gaan vaak hand in hand met stinkvoeten. Dat komt door de bacteriën op je voeten. ‘Die kunnen sommige bestanddelen uit het zweet omzetten in stinkende geurstoffen’, legt Dieker uit. Verder zijn vochtige sokken en warme schoenen een ideale groeiplek voor schimmels die vieze geurtjes kunnen veroorzaken. ‘Die combinatie van factoren zorgt ervoor dat voeten meer ruiken dan andere lichaamsdelen’, concludeert Dieker.…

Omdat krantenpapier niet bestand is tegen een van de meest schadelijke stoffen op aarde: zuurstof. Hetzelfde gas dat ons laat leven, teistert krantenpapier. Hoe dat kan? Rond 1845 werd ontdekt hoe je papier maakt van hout. Hout heeft twee hoofdbestanddelen: cellulose, dat ook in bladeren zit, en lignine, dat hout stevig maakt. Lignine is bruin van kleur en wordt daarom tijdens de papierproductie uit de pulp gefilterd. Omdat krantenpapier goedkoop moet zijn, gebeurt deze zuivering niet heel grondig. Daardoor is het krantenpapier niet hagelwit: er zitten nog aardig wat ligninemoleculen in. Onder invloed van zuurstof in de lucht, verandert de structuur van de ligninemoleculen. Door oxidatie ontstaan in de moluculen steeds meer zogenoemde chromo-foren (letterlijk: kleurdragers). Dat zijn delen van moleculen die meer licht opnemen. Ze weerkaatsen dus minder wit…

‘Door de uitdijing van het heelal komen sterrenstelsels normaal gesproken op steeds grotere onderlinge afstanden te staan’, vertelt wetenschapsjournalist Govert Schilling. Want de ruimte tussen de sterrenstelsels dijt tenslotte uit. Maar, vervolgt hij, ze bewegen zelf ook. ‘En als ze bij elkaar in de buurt zijn, voelen ze elkaars zwaartekracht, en worden ze naar elkaar toe getrokken.' Op relatief kleine onderlinge afstanden, kunnen sterrenstelsels dus wel degelijk naar elkaar toe bewegen en met elkaar in botsing komen. ‘Zo zullen ons sterrenstelsel, de Melkweg, en het Andromedastelsel, die nu zo’n 2,5 miljoen lichtjaar van elkaar afstaan, over ongeveer 4,5 miljard jaar met elkaar botsen.’ De aarde zal daar zelf waarschijnlijk niet veel last van hebben: de kans op een botsing met een ster of planeet uit het Andromedastelsel is verwaarloosbaar klein,…

Zitten we ergens ‘als sardientjes in een blik’, dan zitten we dicht op elkaar gepakt. In een tjokvolle bus, bijvoorbeeld. Het spreekwoord is ontstaan doordat sardientjes altijd zo strak in het blik zitten, maar hoe komen ze daar zo netjes? Brandmanager Maura van Styrum van Fish Tales, verkoper van verschillende soorten vis in blik, vraagt het voor ons na bij hun sardientjes-leverancier uit Portugal. Ten eerste is de maat die ze inkopen belangrijk, laat die weten. Ideaal voor hun blikjes zijn visjes die per veertien à vijftien stuks in een kilo gaan. Vervolgens maken ze de sardientjes schoon, snijden kop en ingewanden eraf en stomen ze. Dat stomen kan op twee manieren, binnen en buiten het blikje. De sardientjes van Fish Tales worden gestoomd buiten het blik. Na enkele minuten…

Pak met je duim en wijsvinger een stuk vel van je bovenarm, of die muffintop die zo graag boven het randje van je broek uitpuilt. Voel je de rol onder je vingers? Daar zit je onderhuidse vet, subcutaan vet genoemd. Maar niet al je vet zit vlak onder je huid. Een deel van het vet in ons lichaam zit dieper, verstopt tussen onze organen. Dat heet visceraal vet. Zie daar deel één van het antwoord: het zachte, blubberige vetlaagje op vrouwen-billen, -heupen en -buik is anders dan de bolle bierbuik die je veel bij mannen ziet. Maar hoezo eindigt de appeltaart bij mannen op hun buik, en bij vrouwen op hun heupen? • M/V-verschillen ‘Het heeft waarschijnlijk deels te maken met de geslachtshormonen testosteron en oestrogeen’, vertelt Mariëtte Boon, arts…

Ja, er zijn vijf levende familieleden bekend. De Führer kreeg zelf geen kinderen, al is er wel een onbewezen gerucht over een kind met een Franse vrouw. Hitlers jongere zus Paula stierf in 1960 ook kinderloos. Maar Hitler had een halfbroer en –zus uit een eerder huwelijk van zijn vader Aloïs. Vijf van zijn kleinkinderen uit die tak zijn nog in leven. Twee wonen in Oostenrijk, met de achternaam Raubal. De drie anderen zijn broers en wonen op Long Island in de VS. Hun vader Willy Hitler, een kind dus van Adolf Hitlers halfbroer, werd geboren in Liverpool en kwam vlak voor de oorlog in de VS terecht. Hij trad in 1944 in dienst van het Amerikaanse leger. Na de oorlog veranderde Willy zijn achternaam in Stuart-Houston. De naam Hitler…

Nee, in ieder geval niet zoals wij Bevrijdingsdag in Nederland kennen. Het dichtstbij komt de herdenking van het Kriegsende, het einde van WO II. Daar staan de Duitsers op 8 mei bij stil, de dag waarop Duitsland capituleerde. Hoewel? Voor het kapitalistische en democratische West-Duitsland lag de oorlog erg gevoelig. Daar sloegen de bevolking en de autoriteiten deze dag liever over. Het communistische Oost-Duitsland zag 8 mei vanaf 1950 wel als een feestdag. De bevolking vierde de bevrijding van Hitlers dictatuur. In het herenigde Duitsland is het nu nog steeds de vraag of deze dag gevierd mag worden. Op verzoek van de inwoners van de deelstaat Berlijn was 8 mei daar dit jaar voor het eerst een feestdag, ter ere van 75 jaar Kriegsende. De andere deelstaten kiezen zelf of…

Begin twintigste eeuw waren er twee grote groepen werknemers: arbeiders deden het handwerk, beambten zaten op kantoor. ‘De arbeiders kregen een weekloon, de beambten een maandsalaris’, vertelt Frank Pot, emeritus hoogleraar sociale innovatie (Radboud Universiteit). Beambten stonden ook hoger op de sociale ladder en dat lag gevoelig. Daarom pleitten de vakbonden er in de jaren zestig voor om iedere werknemer een maandloon te geven. Dit gaf ook meer zekerheid. Een weekloon betekende vaak dat je per week ontslagen kon worden. De werkgevers hadden er ook wel oren naar. Ze wilden arbeiders meer aan het bedrijf binden. ‘Langere contracten zorgen voor een constante productiviteit. Dat was nodig in de steeds grotere bedrijven’, zegt Pot. ‘En werknemers werken efficiënter doordat ze kennis opbouwen over het bedrijf.’ Het was ook veel werk om…

Wij mensen kappen bossen, we verleggen rivieren en we veranderen het klimaat. Reken maar dat we zo een stempel drukken op de aarde (zie het kader ‘Dominant, maar ook succesvol?’). Hoe zijn we zo dominant geworden? ‘Het succesnummer van onze soort is onze intelligentie’, zegt Nico van Straalen. Hij is emeritus hoogleraar dierecologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en gespecialiseerd in evolutiebiologie. ‘Al onze wapenfeiten komen daaruit voort: werktuiggebruik, vuurbeheersing, taal, ons vermogen tot samenwerken. Geen ander dier dan Homo sapiens kan zo goed informatie delen. Op die manier werden we erg effectieve jagers en leerden we elkaar vaardigheden, zoals hoe je een kano of een goede speer maakt.’ De kans dat dergelijke intelligentie ontstaat, is het allergrootst bij sociaal levende dieren. ‘Daar is het van groot belang om te…

Daarvoor moet je eerst weten hoe de stem werkt, zegt Hans Mahieu, kno-arts van Ruysdael Clinics. ‘Je longen persen lucht naar buiten langs je stembanden. Om geluid te maken, sluit je je stembanden. Zo krijg je een basisgeluid, dat versterkt en gemodelleerd wordt in je keel. Ten slotte zorgen je mond, tong en lippen voor articulatie.’ Naarmate je ouder wordt, verslappen de spieren. Daardoor werken je longen minder goed. ‘Maar ook het sluiten van je stembanden gaat moeizamer. Er ontsnapt lucht, waardoor je wat hees klinkt.’ Dat speelt vooral bij mannen. De aansturing van de spieren in het strottenhoofd wordt ook minder. ‘Zo heb je minder controle over het geluid.’ Bij mensen van wie handen en gezicht trillerig worden, kan de stem gaan bibberen. Oude mannen maken bovendien minder mannelijke…

Soms lijken vragen te idioot voor een serieus antwoord, maar dat is schijn. Vier antwoorden op absurde vragen. Over het algemeen gaan wetenschappers ervan uit dat je om te kunnen leren een centraal zenuwcentrum, oftewel een brein, en een zenuwstelsel nodig hebt. Een kwal bestaat voor 95 procent uit water, heeft geen brein en niet meer dan een heel basaal net van zenuwen, die hier en daar in wat bundeltjes samenkomen. Toch kunnen de dieren met dat primitieve systeem wel temperatuur, licht, aanraking, zwaartekracht en het zoutgehalte van het water registreren. Ook menen biologen, hoewel ze tot nu in het duister tasten over hoe dat gaat, dat er ergens een uitwisseling van informatie moet plaatsvinden tussen de zenuwen. Want ook al is er geen centrale ‘controlekamer’ die opdracht tot bewust…

Moet je net iets belangrijks opschrijven, is je pen leeg. Volgens onderzoek van de Britse University of Reading kun je met de gemiddelde balpen 900 meter schrijven. Ze lieten een machine verschillende pennen leegschrijven en maten de geschreven afstand. Wel zagen ze een grote variatie tussen de merken. Sommige pennen schreven zelfs 2000 meter, veel meer dan het gemiddelde. Pennengigant BIC claimt dat zijn pennen nog veel langer meegaan. ‘Met de BIC Cristal balpen kun je meer dan twee kilometer schrijven’, bevestigt een woordvoerder. ‘Dit testen we met een machine die continu cirkels tekent.’ Wat moet je met al die inkt? Volgens de wetenschappers is 2000 meter goed voor op z’n minst zo’n 1440 sudokupuzzels. Of ongeveer 750 kruiswoordpuzzels, als je daar meer van houdt.…

De gemiddelde Europeaan kan ons land nog wel aanwijzen op de kaart en weet zelfs misschien dat het zo plat als een pannenkoek is. In Azië krijg je vaker een vertwijfeld ‘Uh, Europa?’ als antwoord, gevolgd door een enthousiast ‘Robin van Persie’. Veel Amerikanen lokaliseren ons ‘in Amsterdam’ voor ze beginnen over ene Hansje die zijn vinger in een dijk stak. Maar officieel onderzoek naar hoe goed het buitenland weet waar Nederland ligt, is nooit gedaan. Uit het laatste imago-onderzoek van het Nederlands Bureau voor Toerisme & Congressen uit 2012 bleek wel dat ons land nog altijd synoniem staat voor tulpen, molens en kaas. Fietsen, drugs en prostitutie kenmerken ons ook. Een achterhaald beeld, vindt het ministerie van Buitenlandse Zaken, dat ons land wil gaan presenteren als een open en…

‘Alle vissen migreren’, weet Oskar de Roos, zoetwaterexpert bij het Wereld Natuur Fonds en gespecialiseerd in vismigratie. Hij noemt de zalm, die wordt geboren in een rivierbedding. Jonge zalmpjes migreren van de rivier naar de zee, en zwemmen dus stroomafwaarts. Na een jaar of vijf, zo tegen het eind van hun leven, maken ze rechtsomkeert naar hun rivierbedding om daar hun eitjes te leggen. Onderweg terug raken ze vaak uitgeput, of worden ze uit het water gevist door hongerige rovers zoals beren en visarenden. Maar het is dus op de heenweg dat ze bij watervallen naar beneden moeten. De Roos: ‘Sommige vissen kunnen een flinke val van een meter of vijftig overleven. De meeste zijn gestroomlijnd en duiken head first het water in.’ Wat ook helpt, is dat het wateroppervlak…

‘Nederlands is pluricentrisch’, vertelt Karlijn Waterman. Als medewerker van de Taalunie, een organisatie die het Nederlands in de wereld ondersteunt, onderhoudt ze contacten met Suriname en het Caribisch gebied. ‘Dat betekent dat het in meerdere landen eigen vormen en normen heeft. Die variaties ontwikkelen zich doordat verschillende groepen in verschillende samenlevingen de taal gebruiken en beïnvloeden.’ Het Nederlands belandde in Suriname en op de Antillen omdat het ooit koloniën waren. Maar vervolgens ontmoette het daar allerlei andere talen. Onder meer het Javaans, Hindoestaans, Chinees, inheemse en Afrikaanse talen in Suriname, en op de Antillen ook Engels, Spaans en Portugees. Dat leverde wijzingen in zowel woordgebruik als grammatica en uitspraak op. ‘Bovendien zijn de cultuur en de media, evenals het bestuur, het onderwijs, de natuur en het landschap in Suriname en…

Vriendschappen zijn belangrijk voor een mens. Maar ben je per definitie verloren als je er geen hebt? ‘Nee. Hoewel psychisch gezonde mensen vaak een uitgebreide vriendenkring hebben, zijn mensen zonder vrienden niet per se psychisch ongezond’, zegt hoogleraar sociologie en vriendschapsexpert Beate Völker van de Universiteit Utrecht. ‘Je hebt mensen die eigenlijk geen vrienden hebben, maar wel kinderen, een partner en collega’s. Die relaties nemen de functie van vriendschappen over.’ En wat als je helemaal geen mensen om je heen hebt? Dan wordt het wel lastig. Gebrek aan menselijk contact kan zelfs dodelijk zijn, vertelt Völker. Er doen verhalen de ronde over baby’s die zijn gestorven omdat ze geen liefde en knuffels kregen. En kinderpsychiater Bruce Perry en wetenschapsjournalist Maia Szalavitz beschrijven in hun boek Born for Love (2010) dat…

Een straaljager op wielen. Zo laat de FX-Atmos zich het best omschrijven. De conceptauto die Ford in 1954 presenteerde, oogde alsof hij rechtstreeks uit een sciencefictionfilm was komen rijden. Met koplampen die eruitzagen als straalmotoren, staartvinnen, achterlichten in de vorm van een raketuitlaat, een glazen cockpit met vrij uitzicht rondom en een joystick in plaats van een normaal autostuur. Ford gooide hoge ogen met het ontwerp. De Verenigde Staten waren in de jaren 50 geobsedeerd door straalvliegtuigen. Menig automobilist zag zichzelf wel rijden in een op een straaljager lijkende auto. Lekker door scherpe bochten sjezen met je joystick. Als een echte straaljagerpiloot. • Joystick is secuur Het bleef bij dromen, want de FX-Atmos kwam nooit verder dan de conceptfase. En hetzelfde geldt voor alle andere futuristische, met joysticks uitgevoerde auto’s…

Geen zin om te koken, maar wel trek in je favoriete familierecept? Dan zet je gewoon de robotkok aan het werk. Die komt eraan, belooft het Britse bedrijf Moley. Op futuristische filmpjes is de kookrobot al te zien: twee mechanische armen zetten met het grootste gemak een chic diner in elkaar. Recepten om je verloofde te imponeren met een lekkere maaltijd kunnen worden doorgestuurd, terwijl je zelf alleen de ingrediënten klaarzet. De robot zou later dit jaar op de markt komen, maar dat lijkt nogal ambitieus. In autofabrieken doen mensenhanden nog altijd het precisiewerk, omdat de peperdure robots feeling met de materie missen. Zou een robot dan wel een gepocheerd ei kunnen bereiden?…

Het is in elk geval een goed idee om een gedeelde bankrekening te hebben. Uit meerdere studies blijkt dat stellen met een gezamenlijke rekening gelukkiger zijn dan stellen die alles apart houden. Volgens onderzoekers van UCLA Anderson School of Management (VS) is het zelfs beter alleen maar een gezamenlijke rekening te hebben. Zij onderzochten in 2018 met verschillende experimentjes het relatiegeluk en financiële strategie van getrouwde stellen. Liefjes die alleen een gezamenlijke rekening hadden waren het gelukkigst. Daarna volgden de stellen met zowel een gedeelde rekening als elk een eigen rekening. Het minst gelukkig waren de koppels die financieel helemaal niets deelden. Ook bleven de stellen met een gezamenlijke rekening langer samen. Dat komt volgens de onderzoekers omdat een gedeelde rekening het gevoel van financiële gelijkwaardigheid in de hand werkt.…

Niet-gecontacteerde gemeenschappen, zoals ze netjes heten, zijn er volop. Op Nieuw-Guinea bijvoorbeeld, maar vooral in het Amazonegebied. ‘Daar wonen nog tientallen gemeenschappen in het regenwoud die geen regelmatig contact hebben met de buitenwereld’, laat Martin Berger weten. Hij is conservator Midden- en Zuid-Amerika van het Nationaal Museum van Wereld-culturen. Hun isolatie betekent niet dat deze mensen geen benul hebben van de buitenwereld, benadrukt Berger. Ze weten goed dat er buiten hun leefgebied nog veel meer mensen leven. Alleen kiezen ze er zelf voor om uit de buurt te blijven. Vaak vanwege angst. ‘Veel groepen hebben slechte ervaringen gehad met buitenstaanders.’ Bij geïsoleerd levende mensen die de laatste jaren toch contact hadden, speelt steeds hetzelfde: ze zijn op de vlucht voor gewelddadige illegale houthakkers, veeboeren of drugssmokkelaars. Op die manier bereiken…

‘Onze handen zijn een miljoen jaar oud’, vertelt Marco Ritt. Hij is hand- en polschirurg in The Hand Clinic. Net als apen van nu gebruikten onze voorouders hun handen vooral als een soort haak. Daarmee konden ze goed aan takken hangen. In de periode van drie miljoen tot een miljoen jaar geleden veranderden onze handen geleidelijk, legt Ritt uit. Onze voorouders gingen op twee benen lopen en, heel belangrijk, werktuigen gebruiken. Sommige apen gebruiken ook gereedschap, maar ze zijn een stuk minder behendig. ‘Wij hebben een opponeerbare duim’, zegt Ritt. ‘Die kunnen we met veel kracht en met veel precisie tegenover onze andere vingers zetten.’ Onze handen hebben ook meer precisie gekregen, doordat we, vergeleken met andere primaten, kortere handen kregen. ‘En de vingers kregen een ongelijke lengte doordat ze…

Allereerst: dat is niet per se het geval. ‘Soms stottert iemand die vloekt niet, en soms wel’, weet logopedist en stotter-therapeut Lesley Bosschaart. Dat hangt van een hoop factoren af. ‘Hoeveel iemand in het algemeen stottert, is waarschijnlijk deels genetisch bepaald. De meeste personen die stotteren, spreken vaker vloeiend dan niet-vloeiend. Zeker als ze losse woorden en korte zinnetjes gebruiken.’ En, hoe meer klanken een woord bevat, hoe lastiger het is. ‘Zo is ‘chips’ makkelijker te zeggen dan ‘kolere-gedoe’.’ Je eigen naam uitspreken is bij volwassenen een bekende uitzondering, waarschijnlijk omdat die naam emotioneel geladen is. ‘Emotie lokt stotteren vaak uit en versterkt het’, vertelt Bosschaart. Emoties wisselen sterk per persoon en situatie. Maar dat vloeken er vaak mee gepaard gaat, is aannemelijk. En dus zou het wat dát betreft…

Meten is weten, aldus Annemieke Kolkman van het Laboratorium der Nederlandse Apothekers. ‘Medicijnen worden onder streng gecontroleerde omstandigheden gemaakt’, legt ze uit. ‘Dat begint al bij de productie. Voor elke partij, zoals van paracetamol, wordt in dossiers bijgehouden welke grondstoffen erin gaan. Als de tabletten klaar zijn, volgt een kwaliteitscontrole.’ Veel van onze medicijnen worden in Azië gemaakt. In Europa worden ze opnieuw getest. ‘Belangrijk is bijvoorbeeld dat alléén het gehalte werkzame stof gemeten wordt. Want in een tablet zitten vaak ook vulstoffen en bindmiddelen.’ Hoe test je of elke tablet evenveel werkzame stof bevat? ‘Tijdens een kwaliteitscontrole pak je bijvoorbeeld tien tabletten en maal je ze afzonderlijk fijn’, zegt Kolkman. Er zijn verschillende scheikundige methodes om alle stoffen in het poeder weer te scheiden, afhankelijk van het medicijn. ‘Een…

Vleesvervangers zijn minstens twee keer zo duur als vlees, concludeerde de organisatie Varkens in Nood begin 2019 in een vergelijkende studie. Vegetarisch gehakt was bijvoorbeeld gemiddeld twee keer duurder dan vleesgehakt, vegetarische nuggets zelfs drie keer duurder dan kipnuggets. Waar komt dat door? Het heeft ermee te maken dat vleesproductie op grote schaal en heel efficiënt gebeurt, aldus consumptiesocioloog Hans Dagevos (Wageningen Universiteit). Een ‘geoliede machine’, noemt hij het, waar meer dan een halve eeuw ontwikkeling achter zit. De producenten van vleesvervangers begeven zich op veel nieuwer terrein en produceren vaak op kleinschaliger niveau. Daarnaast betaal je bij sommige bekende merken van plantaardige vleesvervangers ook deels voor hun naam, net zoals bij A-merken frisdrank of soep.…

Overschrijding van het budget is één van de drie problemen die je vaak ziet bij projecten, zegt bedrijfseconoom Theo van Houten (Hogeschool van Arnhem en Nijmegen). De andere twee problemen: een latere oplevering dan gepland en een tegenvallende kwaliteit. ‘Deels komt dit door het unieke karakter van een project, het is vaak echt iets nieuws. Je kunt dan bij het opstellen van een begroting niet goed terugvallen op eerdere ervaringen.’ Daarnaast verandert er nogal eens wat tijdens de uitvoering van een project, waardoor moet worden bijgestuurd. Van Houten: ‘Die wijzigingen zijn vaak extra duur, vooral als er externe aannemers bij betrokken zijn.’ Bij de aanbesteding van een project, als een aannemer de concurrentiestrijd met anderen nog aangaat, spreken opdrachtgever en aannemer vaak een scherpe prijs af. ‘Als er extra klussen…

Als je de aarde op een weegschaal zou kunnen leggen, zou de wijzer blijven steken op een kleine zes quadriljoen kilo: een zes met 24 nullen. Dat is natuurlijk onvoorstelbaar veel. Maar blijft dat enorme getal ongeveer gelijk? Aan de ene kant vliegen de kilo’s er bij de aarde snel aan. Uit de ruimte valt elk jaar ergens tussen de 37.000 en 78.000 ton stof en stenen (meteorieten) op de aarde. Aan de andere kant valt de aarde ook af. De dampkring bestaat voor een deel uit waterstof, een heel licht gas dat (zeker aan de randen van de ruimte) heel makkelijk de kosmos in kan lekken. En dat tikt toch behoorlijk aan, tot zo’n 95.000 ton per jaar. Daar komt nog eens 1600 ton helium bij. Per saldo verliest…

‘Eigenlijk kun je niet spreken van ‘een notensmaak’, want noten smaken allemaal anders’, zegt Peter Klosse. De oprichter van de Academie Gastronomie schreef onder meer Het nieuwe proefboek, over de smaak van wat we eten en drinken. ‘Cashews zijn zoetig, amandelen en walnoten hebben iets bitters. Maar heb je het over ‘notensmaak’, dan gaat het om rijpe, volle, vettige aroma’s die we bijvoorbeeld associëren met herfst en warmte. Dit in tegenstelling tot frisse aroma’s zoals van citrus of venkel, die meer bij het voorjaar horen.’ Hoewel er dus geen echte, algemene notensmaak bestaat, is het woord volgens Klosse toch wel nuttig om smaken te omschrijven. ‘Een dressing van notenolie geeft een heel ander karakter aan een salade dan bijvoorbeeld een dressing van slaolie.’…

Haren zijn de meest voorkomende oorzaak van een verstopt douche-putje. Ze klonteren met zeepresten, huidvetten en ander vuil samen tot een kleverige homp en blokkeren zo de afvoer. Om dat te voorkomen is je haar millimeteren geen oplossing. Oké, bij het wassen trek je weliswaar minder haren uit als ze maar één of twee millimeter lang zijn. Maar door het natuurlijk haargroeiproces raak je er toch elke dag vijftig tot honderd kwijt. Het zal wat langer duren met zeer kort haar, maar uiteindelijk raakt de afvoer toch verstopt. We hebben het niet getest, maar misschien is er maar één oplossing voor het probleem: jezelf van top tot teen kaalscheren en dat met dagelijks onderhoud ook zo houden.…

Hoe zag de aarde er nu uit als Homo sapiens nooit ontstaan was? Veel land was dan nog bebost en de visstand in zeeën, rivieren en meren zou veel rijker zijn. Er waren geen varkens, schapen en koeien, alleen hun wilde voorvaderen. De populaties van wilde dieren zouden veel groter zijn en duizenden soorten tellen die nu zijn uitgeroeid. In plaats van 9000 zouden er nu zo’n 11.000 soorten vogels zijn, waaronder de dodo en de trekduif (die in zulke grote groepen leefde dat het drie dagen kon duren voordat zo’n zwerm voorbij was). Ook waren er nog grote zoogdieren als oerossen, mammoeten en wolharige neushoorns in Europa. In Noord-Amerika had je reuzenwolven, sabeltandkatten, reuzen-kamelen, bevers zo groot als beren en grond-luiaards van zes meter lang. Australië kende kangoeroes van…

De bubbels in je colaatje of bruiswater worden koolzuur genoemd, maar in feite is het kooldioxide (CO2)dat aan je drankje is toegevoegd. Hoeveel kooldioxide Coca-Cola exact toevoegt is onderdeel van het geheime recept, maar het gaat om zo’n 2,2 gram per blikje, blijkt uit studies. Heel veel is dat niet: Bij het verbranden van een liter benzine ontstaat bijna 2,4 kilo CO2. Een liter tanken staat qua schuldgevoel dus gelijk aan het drinken van ruim 300 liter cola, als het op prik aankomt. En zelfs die badkuip aan cola kun je best opdrinken met een schoon geweten (hoewel de tandarts en de diëtist daar anders over zullen denken). Het koolzuur in drankjes is een restproduct uit de kunstmestproductie. Dat zou anders direct in de atmosfeer verdwijnen.…

Heb je wel eens een hond zien blaffen zonder geluid? Dat ziet er gek uit, maar het is mogelijk. Sarah van Rijn is chirurg in de Utrechtse Universiteitskliniek voor Gezelschapsdieren. Eens in de zoveel tijd verschijnt er een hond zonder stem bij haar op de behandeltafel. ‘Een hond kan zeker schor worden van overmatig blaffen, maar dat komt niet vaak voor. Mensen moeten ook aardig hun best doen voor ze zich schor schreeuwen.’ De stembanden van honden wijken niet veel af van de onze. ‘Zo’n schor stemgeluid ontstaat door een afwijking aan die stembanden’, legt Van Rijn uit. Dat kan irritatie zijn, waardoor ze zwellen of ontsteken. Een onderliggende ziekte zorgt vaker voor stem-verlies dan fanatiek blaffen. Wat honden net als mensen kan overkomen, is stemband-verlamming. ‘Tussen je twee stembanden…

Daar is een aantal redenen voor, denkt culinair historicus Carolina Verhoeven van het Culinair Erfgoed Centrum. ‘Ten eerste geleidt een ronde bodem het vuur egaal rondom de pan’, zegt ze. ‘Daardoor wordt de warmte goed verdeeld. Deze efficiënte hitteverdeling maakt dat een ronde vorm minder energie en dus brandstof vraagt. Verder is het in een vierkante of rechthoekige pan veel lastiger om het eten in beweging te houden. Dat maakt het ook weer moeilijker om het geleidelijk te laten garen. Bovendien kan de inhoud in de hoeken van zo’n pan gaan zitten, aankoeken en verbranden.’ Misschien speelt ook nog een rol dat de eerste kookpotten van aardewerk waren, en met klei maak je gemakkelijker een ronde vorm dan een vierkante.…

Daar zit een luchtje aan! Vier vragen over de wc. Maakt een toiletblokje daadwerkelijk je toilet schoon, of verspreidt het alleen maar een lekker geurtje? Er is nauwelijks wetenschappelijke informatie over te vinden, laat Roberta Hofman-Caris weten. Zij is senior onderzoeker drinkwater-behandeling bij het KWR, een onderzoeksinstituut voor de verbetering van waterkwaliteit. De meeste toiletblokjes bevatten een standaard-zeep. Net als bij handzeep en shampoo vormt de zeep een bolletje om het achtergebleven vuil. Zo blijven de restanten van je ‘nummer twee’ niet plakken, is het idee. Maar bij het doorspoelen verdwijnt een groot deel van de zeep rechtstreeks in het riool, merkt Hofman-Caris op. ‘Er blijft maar een klein deel in de pot achter. Dat geeft wel een frisse geur, maar hoe effectief het is durf ik niet te zeggen.’…

Stel dat je van een rots springt, achtervolgd door een tijger. Hoe sneller je weer stevig op je benen staat, hoe beter. Zou je hierbij bewust moeten nadenken, dan duurt het veel te lang. Gelukkig zijn er reflexen: automatische, razendsnelle lichaamsreacties. ‘De kniepeesreflex is een van de vele reflexen in ons lichaam’, zegt bewegingswetenschapper Tom Buurke van de Rijksuniversiteit Groningen. Door met een hamer op onze knie te tikken, gebeurt hetzelfde als wanneer je in korte tijd door je benen zakt: je dijbeenspier rekt plots op. ‘Meteen gaat er vanuit een zogenoemd spierspoeltje in je dijbeenspier een signaal naar het ruggenmerg. Dat stuurt weer een signaal terug, waarna de spier weer samentrekt en het buigen van de knie wordt tegengegaan’, aldus Buurke. Zo vinden we snel onze stabiliteit terug.…

‘Dat doen ze om diepte te zien‘, zegt Marius Dwars, diergeneeskundige aan de Universiteit Utrecht. Bij de meeste vogels zitten de ogen aan de zijkant van de kop. Daardoor hebben ze een volledig gescheiden blikveld links en rechts, en kunnen ze slecht diepte zien. Maar afstanden inschatten is wel belangrijk, bijvoorbeeld om te bepalen waar dat patatje precies ligt of hoe snel die vijandige kleuter op je af komt rennen. Daarom gebruiken ze het zogenaamde head bobbing. ‘Als je oog zich verplaatst, zijn je hersenen in staat om diepte te zien. Dus beweegt die vogel zijn hoofd.’ Hoe beter een vogel diepte in moet schatten, hoe sneller hij zijn kop beweegt. ‘Dat zagen onderzoekers bij filmpjes van landende duiven. Als zo’n beest vlak bij de grond was en dus heel…

‘Omdat ze nog weinig abstractievermogen hebben’, antwoordt ontwikkelingspsycholoog Steven Pont. ‘Dat betekent dat ze niet goed voorbij het concrete kunnen kijken. Wat ze zien, nemen ze voor waar aan, aangevuld met fantasieën over de werkelijkheid om dat wat ze niet snappen in te vullen. Zo vormen ze een mentaal werkmodel over hoe de wereld in elkaar zit, dat voor hen waar is.’ Met de jaren leren kinderen door ervaring en ontwikkeling nuance aan te brengen en te abstraheren. ‘Zo rond een jaar of zeven, de volwassenheid van de kindertijd, kan een kind meer abstractie aan en heeft het niet meer alleen het concrete nodig. Het gaat snappen dat het leven complexer is dan alleen het direct waarneembare.’ Dat is ook de reden dat het op die leeftijd bijvoorbeeld Sinterklaas of…

Een Amerikaanse oud-president zit er de rest van zijn leven warmpjes bij. In 1958 werd de ‘Former President Act’ ingevoerd, toen vooral om president Truman (1945-1953) uit zijn financiële nood te helpen. De wet verzekert oud-presidenten (die niet uit functie zijn gezet voor het einde van hun termijn) van een maandelijkse storting door het ministerie van Financiën. De hoogte van het presidentiële pensioen is momenteel ruim twee ton per jaar. Dat is nog lang niet alles. Oud-presidenten krijgen ook een vergoeding voor zaken als werkruimte, kantoorruimte en reiskosten. Verder hebben ze hun leven lang recht op beveiliging door de Geheime Dienst. En overlijdt een oud-president eerder dan zijn vrouw, dan krijgt zij 20.000 dollar per jaar tot zijzelf sterft of hertrouwt.…

Daar kun je eigenlijk alleen maar naar gissen. Dus laten we dat maar even met de natte vinger doen. Als we ervan uitgaan dat iedereen twintig muggen per jaar doodslaat, kom je op 20 x 17 miljoen = 340 miljoen platte muggen. Dit is echt giswerk, maar dat er tussen de tientallen miljoenen en de miljarden muggen worden doodgeslagen, dat durven we hier wel te beweren. We konden geen wetenschapper vinden die zijn vingers hieraan durfde te branden. Entomoloog Sander Koenraadt van Wageningen University weet ook niet hoeveel muggen er in totaal zijn in Nederland. Onderzoekers bepalen wel een ‘relatieve maat van dichtheid’. Dat houdt in dat ze op verschillende locaties vallen neerzetten en een aantal dagen later de vangsten vergelijken. Koenraadt: ‘Dan zitten er op de ene locatie vijf…