Inhoudsopgave van Editie 11 - 2025 - National Geographic

Op de werkkamer van astrofysicus Nathalie Degenaar bij het Anton Pannekoek Instituut voor Sterrenkunde in Amsterdam hangt een abstracte tekening aan de muur. De lijnen en kleuren kunnen van alles verbeelden, het is maar net hoe je als bezoeker naar het kunstwerk kijkt. Totdat Degenaar haar interpretatie geeft en je nog maar één tafereel kunt zien: een meisje, omringd door bijzondere apparaten, reikt naar een mysterieus object in het heelal. Degenaar, van jongs af aan gefascineerd door de sterren, ontving begin 2025 de VICI-beurs van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), ter waarde van anderhalf miljoen euro. De komende jaren onderzoekt ze met een nieuwe, veelbelovende methode hoe neutronensterren misschien wel materie produceren. En hoe die materie vervolgens op planeten als de onze terechtkomt. ‘Ik moet mezelf soms in…

DE MEDISCHE STAND had het mis. Decennialang dachten psychiaters dat kinderen met ADHD, of aandachtstekort-hyperactiviteitsstoornis, er gewoon overheen zouden groeien. Maar nieuw onderzoek wijst uit dat dit anders ligt. In de VS hebben nu zeven miljoen kinderen de diagnose ADHD (bijna tien procent), maar uit een recente peiling van de Centers for Disease Control blijkt dat dit ook geldt voor 15,5 miljoen volwassen Amerikanen (zo’n zes procent). De helft van hen heeft de diagnose bovendien pas gekregen toen ze volwassen waren. (Deze percentages liggen ruwweg tweemaal zo hoog als die in België en Nederland). ADHD ziet er bij volwassenen meestal anders uit dan bij kinderen omdat volwassenen de symptomen beter weten te maskeren, blijkt uit onderzoek. Typerend voor mensen met ADHD is dat ze het lastig vinden zich te concentreren…

IN OKTOBER 2024 staat een tengere Sherpa van amper achttien jaar op een besneeuwde bergtop in Tibet een selfiefilmpje te maken. Het is vijf over zes in de ochtend, en met het bedwingen van de Shishapangma is Nima Rinji Sherpa de jongste bergbeklimmer in de geschiedenis die de veertien hoogste bergen ter wereld op zijn naam heeft geschreven. Wel met deskundige hulp: net als de westerse klimmers die deze ochtend de top bereiken, wordt Nima begeleid door een Sherpa-gids. Moeizaam ademend in de ijle lucht en dik ingepakt in een donspak bedankt hij zijn moeder voor haar gebeden en zijn vader voor zijn financiële steun. Hij verwijst naar de conflicten in Oekraïne en Gaza en roept op tot een einde aan alle oorlogen, haat en racisme. ‘Dit is wat ik jullie…

IK ZIT OP HET PUNTJE VAN MIJN STOEL wanneer ik in een aflevering van Bertie Gregory’s Animals Up Close zie hoe een wedellzeehond wordt omsingeld door drie orka’s. Op zijn ijsschots waant hij zich veilig, maar niets is minder waar. Samen maken de orka’s golven die zo krachtig zijn dat de ijsschots in stukken breekt, waarna hun maaltijd weerloos in het ijskoude water bij Antarctica belandt. Na het zien van dit tafereel laten de slimme jagers me niet meer los. De orka (Orcinus orca) is met zijn lengte van zo’n zes tot acht meter de grootste dolfijnensoort en heerst over de wereldzeeën, van de polen tot de evenaar. Net als andere dolfijnen zijn ze bijzonder intelligent. Ze leven doorgaans in groepen (‘pods’) van enkele tot dertig dieren – de meeste…

Totale financiering van de particuliere kernfusie-energiesector (in miljarden dollars) STELLARATOR De stellarator, een uitvinding uit 1951, maakt gebruik van een magnetische opsluiting die lijkt op die van de tokamak van ITER. Het gedraaide ontwerp, zoals van de Wendelstein 7-X hiernaast, is complexer en vereist absolute precisie, maar kan leiden tot stabieler plasma. Max-Planck-Institut für Plasmaphysik Greifswald, Duitsland Z-PINCH Het Z-pinchproces is geïnspireerd op blikseminslagen, en gebruikt elektrische stromen om magnetische velden te genereren die plasma snel samenpersen en opsluiten. Dit levert fusiereacties op die energie vrijgeven. Zap Energy hoopt dat zijn compacte, modulaire toestel het eenvoudig te vermarkten maakt. Zap Energy Seattle, Washington INERTIËLE OPSLUITING In een bolvormige kamer comprimeren krachtige lasers een kleine brandstofcapsule gevuld met deuterium en tritium, waardoor een fusiereactie ontstaat. De publiek gefinancierde National Ignition Facility…

ER WAREN WEL TEKENEN, maar ze waren subtiel. Dustin Chandler maakte nooit huiswerk. Op school vonden ze hem lui. Pas jaren later viel het kwartje, toen zijn moeder, die nu bij een kinderkliniek werkt, zag hoe moeilijk hij het had bij het klussen in zijn eerste huis. ‘Ik vind het vervelend voor je,’ zei ze. ‘Maar je moest je maar eens op ADHD laten testen.’ Op zijn 25ste kreeg Chandler zijn officiële diagnose. Hij kwam erachter dat hij zijn ADHD aan zijn kinderen kon doorgeven, dus letten zijn vrouw en hij op verschijnselen bij hun kinderen. Hun tweede, een meisje, leek net als haar vader een stil, dagdromerig kind. Op school las ze graag in haar eentje omdat ze dan haar eigen tempo kon bepalen, en bij individuele instructie van…

nimasherpa_official…

MIJN BLIK IS GERICHT op een zwarte stip in het midden van een computerscherm. Een camera houdt mijn pupillen tot op de millimeter in de gaten. Als mijn ogen ook maar een moment afdwalen, wordt alles zwart. Het is al een paar keer gebeurd, maar hoe langer ik bezig ben, hoe beter het me lukt mijn ogen op de gewenste plek te houden. Mijn aandacht, daarentegen, ligt elders. Rond de stip staan zes afbeeldingen. Omdat ik niet direct naar de plaatjes kan kijken, blijven ze buiten focus. Toch heb ik meestal een idee van wat er wordt getoond. Van een terugkerend plaatje weet ik vrij zeker dat het een goudvis is, een ander toont duidelijk een hond in een groene omgeving. Sommige zijn lastiger te definiëren, maar benoem ik in…

Het gold als een kwaal voor kinderen, maar nu krijgen ook steeds meer volwassenen de diagnose: ADHD, attention deficit hyperactivity disorder, of aandachtstekort-hyperactiviteitsstoornis. Wat heeft de medische wereld over het hoofd gezien? Op de pagina’s hierna kijken we naar de symptomen van ADHD bij volwassenen, naar de eventuele risicofactoren en naar een groep die over het hoofd is gezien: vrouwen. Want juist via hen kunnen onderzoekers meer over de aandoening te weten komen.…

OP HAAR 23STE WIST Rach Idowu het zeker: ze was dement. Ze vergat verjaardagen, miste vergaderingen op het werk en had moeite haar creditcard af te lossen. Maar haar huisarts veegde dat idee van tafel. Pas vier jaar en twee tests later kreeg ze uiteindelijk de diagnose ADHD. In één klap werd duidelijk waarom ze was wie ze was. Waarom ze als kind niet stil kon zitten, waarom ze hele nachten moest doorwerken om opdrachten voor school af te krijgen en waarom het soms weken duurde voor ze op berichtjes van vrienden reageerde. ‘Alle puzzelstukjes vielen op hun plaats,’ zegt Idowu, nu 31. Ze is een van de miljoenen volwassen Amerikaanse vrouwen met ADHD, een aantal dat de laatste jaren alleen nog maar is gestegen. Onderzoekers schrijven die groei toe aan…

BRUINVISSEN staan bekend als schuwe dieren. ‘Dat maakt ze heel lastig in het wild te fotograferen,’ vertelt fotograaf en Explorer Lana Tannir, die de kleine walvissen drie jaar lang vastlegde in en rond de Noord-en Oostzee (zie pag. 16). Maar Tannir leerde ze ook van een heel andere kant kennen: als juist heel sociaal en nieuwsgierig. Tijdens een boottocht in Denemarken, vertelt ze, werden ze op de voet gevolgd door een aantal jonge bruinvissen die nooit eerder zo’n boot hadden gezien. ‘En ik leerde dat bruinvissen ‘crèches’ organiseren, waar ze op elkaars kinderen passen terwijl de ouders jagen.’ Tannir hoopt dat haar werk leidt tot meer aandacht voor en kennis over de bruinvis. Het viel haar op dat maar weinig mensen weten dat ze bestaan, laat staan dat ze inheems zijn…