Inhoudsopgave van Editie 101 - 2025 - National Geographic

In deze speciale uitgave neemt historicus en Bijbelwetenschapper Jean-Pierre Isbouts u mee op een speurtocht naar de oudste bronnen van de Hebreeuwse Bijbel. Het is al bijna tachtig jaar geleden dat in de Woestijn van Judea een opzienbarende verzameling manuscripten werd gevonden, die nog altijd de gemoederen bezighouden en tot op de dag van vandaag nieuwe ontdekkingen opleveren. Deze tweeduizend jaar oude geschriften zijn enkele eeuwen ouder dan de Bijbelse bronnen die we al kenden en omvatten zo’n honderdduizend fragmenten, variërend van snippers tot complete boekrollen. Ze bieden ons nieuwe inzichten in de geschiedenis van het Joodse volk, de leer van Jezus en de vroegste jaren van het christendom. Ruim vier decennia na hun ontdekking in 1946 waren de rollen nog altijd met geheimzinnigheid omgeven. Hun bestaan en hun ouderdom…

Die religieuze drijfveer is terug te zien in de naam zelotes, de Griekse vertaling van het Hebreeuwse woord kana’im, dat ‘ijverige volgelingen (van God)’ betekent. In latere decennia zouden de zeloten steeds invloedrijker worden, vooral in de steden van Judea. Volgens de Joodse geschiedschrijver Flavius Josephus was deze Joodse beweging even belangrijk als de sadduceeën, de farizeeën en de essenen. Er was ook een zeloot die zich aansloot bij Jezus en apostel werd: Simon de Zeloot (Lucas 6:15, Handelingen 1:13). Oorspronkelijk riepen de zeloten op tot lijdzaam verzet tegen de Romeinse volkstelling, om economische en religieuze redenen. Al eeuwenlang werd er belasting geheven in de vorm van een deel van de oogst. Maar de Romeinse gouverneur Quirinius eiste ineens dat de mensen de waarde van hun bezittingen zouden opgeven, waardoor…

In 2017 begon de Israëlische Oudheidkundige Dienst (IAA) met de inspectie van zo’n zeshonderd grotten op Israëlisch grondgebied en in Zone C van de bezette Westelijke Jordaanoever, die onder burgerlijk en militair gezag staat van Israël. De opzet was het inventariseren van al het oudheidkundig materiaal in de regio, mede om het toenemende probleem van diefstallen en plunderingen te kunnen aanpakken. Op 17 maart 2021 werd bekendgemaakt dat de Israëlische archeologen een twintigtal boekrolfragmenten hadden gevonden in Grot 8, in de buurt van de wadi (rivierkloof) Nahal Hever. Grot 8 wordt ook wel de Gruwelgrot genoemd, omdat hier begin jaren zestig de skeletten van veertig mannen, vrouwen en kinderen werden gevonden. De resten behoorden waarschijnlijk toe aan mensen die op vlucht waren voor de Romeinse campagne tegen de grote opstand,…

De heersers van de 18de Dynastie werden hierdoor echte krijgskoningen, die grote bufferzones instelden rond hun grondgebied. In het begin van Exodus is er een nieuwe koning van Egypte op de troon gekomen ‘die van Jozef niet meer afwist’. Deze farao was bang dat de nakomelingen van Jakob, die nog steeds in Gosen woonden, te talrijk zouden worden (Exodus 1:8-9). Daarom dwong hij hen tot slavernij en liet hen ‘de proviandsteden Pitom en Raämses bouwen’. De 19de Dynastie (1293-1185 v.C.) besloot tot een grootscheepse militaire veldtocht om de macht van Egypte in de Levant te versterken, zo bevestigen Egyptische annalen. In het kader van die krijgstocht bouwde koning Seti I (die heerste van 1290 tot 1279 v.C.) een nieuwe garnizoensstad. Die kreeg van zijn opvolger Ramses II (van 1279 tot…

De ontdekking van de Dode Zeerollen is niet alleen van uitzonderlijk belang voor het jodendom en de joodse exegese, maar werpt ook een uniek licht op het openbare optreden van Jezus en de context waarin de evangeliën zijn geschreven. Jezus verwijst in zijn uitspraken voortdurend naar ‘de Wet en de Profeten’, in zijn tijd de voornaamste delen uit de Bijbelse canon. Onder de Dode Zeerollen bevinden zich getrouwe kopieën van de teksten waar Jezus op doelde, en van de passages die de evangelisten graag aanhaalden als bewijs dat de komst van Jezus als de verlosser, al in de Hebreeuwse Bijbel werd aangekondigd. Bovendien viel de laatste periode dat Qumran werd bewoond gedeeltelijk samen met het leven van Jezus. Zowel Jezus als de inwoners van Qumran waren getuigen van de historische…

KIES UW KORTING! ABONNEEVOORDELEN • U ontvangt de nieuwste editite van National Geographic Historia altijd thuis op de deurmat • U ontvangt 50% korting op een tweede (regulier) tijdschriftabonnement • U steunt de National Geographic Society • U kunt National Geographic Historia gratis digitaal lezen via Tijdschrift.nl SCAN DE QR-CODE OF GA NAAR NATGEOSHOP.NL/HISTORIA OF BEL GRATIS 088 024 5 4 14 (MA T/M VRIJ 9:00 – 17:00) Deze aanbieding is geldig in Nederland en België tot 31 december 2025. U abonneert zich ten minste voor de opgegeven periode en tot wederopzegging. Er geldt een opzegtermijn van drie maanden. Prijswijzigingen, druk- en zetfouten voorbehouden. Zie ook hearst.nl/leveringsvoorwaarden. Woont u in België? Bel dan 078 48 01 83.…

Bijna tachtig jaar na de ontdekking van de eerste documenten in de Woestijn van Judea zijn de Dode Zeerollen nog steeds in het nieuws en trekken exposities drommen bezoekers. Alleen de naam al klinkt intrigerend en mysterieus. Bij dat aura van geheimzinnigheid speelt ongetwijfeld mee dat de complete verzameling pas in de jaren negentig werd gepubliceerd, na decennialang onderzoek door een uiterst select clubje Bijbelgeleerden. Een van de indrukwekkendste aspecten van de Dode Zeerollen is dat ze zo’n tweeduizend jaar oud zijn, twee keer zo oud als manuscripten van de Hebreeuwse Bijbel die tot dan toe bekend waren, zoals de tiende-eeuwse Codex Aleppo en de Codex Leningradensis. De eerste delen van het Oude en het Nieuwe Testament in het Grieks, de Codex Sinaiticus, zijn waarschijnlijk pas in de vierde eeuw…

Pas in 67 n.C. kwam Nero in actie. Hij vormde een grote expeditiemacht die bestond uit twee legendarische Romeinse legioenen: het Tiende (X) Fretensis en het Vijfde (V) Macedonica, beide aangevoerd door een van de bekwaamste generaals van Rome, Vespasianus. In het voorjaar van 67 marcheerden de troepen naar Galilea. Dorpen en steden die zich zonder slag of stoot overgaven, konden op genade rekenen. Plaatsen die verzet boden, zoals Gamala, werden verpletterd. Tijdens de veldtocht werden tientallen dorpen en steden verwoest die een rol hadden gespeeld in het leven van Jezus. Zo’n honderdduizend Joden werden gedood of als slaven verkocht, schreef Josephus. In 68 had Rome het hele noorden en oosten van Galilea weer onder controle. Het Tiende Legioen, dat een belangrijk aandeel had in de onderdrukking, was in 41…

De burgeroorlog groeide zo uit tot een oorlog tussen staten. Voor en tijdens dit conflict werden zo’n zevenhonderdduizend Arabieren gedwongen huis en haard te verlaten. Ze werden in buurlanden opgevangen in vluchtelingen-kampen, waarvan een deel nog altijd bestaat. In de Arabische wereld wordt deze onvrijwillige uittocht de Nakba genoemd, de ‘catastrofe’. De dag wordt door Palestijnen nog altijd herdacht op 15 mei. De verwachting was dat de Arabische legers de prille Joodse staat met zijn lichtbewapende leger makkelijk konden verslaan. Maar gedurende de oorlog nam de slagkracht van het Israëlische leger toe, mede dankzij grootschalige mobilisatie en het, ondanks een internationaal wapenembargo, importeren van zwaarder militair materieel. Na een verbeten strijd van tien maanden tekende Israël een reeks afzonderlijke wapenstilstanden met Egypte, Syrië, Libanon en Jordanië. Met Irak werd geen…

In de eerste decennia van het onderzoek naar de Dode Zeerollen omarmden de meeste wetenschappers dezelfde theorie: dat de teksten uit andere bronnen waren overgeschreven door een mysterieuze gemeenschap, die in een woestijndorp woonde dat later de Arabische naam Kirbet Qumran zou krijgen, ‘ruïnes van Qumran’. Maar sinds de boekrollen breder toegankelijk zijn geworden, ligt die theorie onder vuur. Steeds meer experts vermoeden dat de mensen die de rollen bij Kirbet Qumran hebben verstopt, niet de mensen zijn die ze hebben geschreven. De Dode Zeerollen omvatten bijna de volledige Hebreeuwse Bijbel, en dat kan volgens sommige historici nooit het werk zijn geweest van zo’n klein groepje schrijvers. Het lijkt logischer dat de rollen grotendeels, of zelfs allemaal, zijn gemaakt door de schriftgeleerden van de tempel in Jeruzalem, en pas aan…

Hoewel de Dode Zeerollen waarschijnlijk in een periode van ongeveer driehonderd jaar zijn geschreven, tussen de derde eeuw v.C. en de eerste eeuw n.C., zijn de oorspronkelijke boeken veel ouder. In dit hoofdstuk kijken we naar de ontstaans-geschiedenis van de belangrijkste van de 225 Bijbelteksten die in Qumran zijn gevonden. Daaronder vallen ook de zogeheten deuterocanonieke boeken uit de Tweede Tempelperiode: boeken die niet in de Hebreeuwse Bijbel staan, maar wel in de christelijke Bijbel zijn opgenomen. Opmerkelijk genoeg zijn alle boeken van de huidige Hebreeuwse Bijbel vertegenwoordigd in de Dode Zeerollen, behalve het boek Ester. Het leeuwendeel van de tweeduizend jaar oude teksten wijkt nauwelijks af van de teksten uit het Oude Testament zoals we die nu kennen. Dat getuigt van de grote zorgvuldigheid waarmee de Bijbelverhalen duizenden jaren…

Een aantal van deze teksten staat dan ook in de meeste christelijke Bijbels. Maar door protestantse stromingen worden ze als apocrief beschouwd, niet als onderdeel van de canon. Veel van deze boeken geven een boeiend inkijkje in de leefwereld van het Hebreeuwse volk onder de Syrische bezetting en in de tijd van de Hasmoneeën. Uit de geschriften blijkt dat het volk steeds meer verscheurd raakte door het gegeven dat de Hasmonese koningen tevens optraden als hogepriesters, wat afbreuk zou doen aan de zuiverheid van het priesterschap. Ook laten de boeken zien hoe de Joodse gemeenschap worstelde met de toenemende invloed van de Griekse cultuur, oftewel het hellenisme, onder de Syrische én de Hasmonese heersers. De schrijver van de Wijsheid van Salomo zet mensen die de Griekse gebruiken overnemen weg als…

Het kan goed zijn dat Jezus zich hiervoor heeft laten inspireren door de Neviiem, de boeken van de Profeten, onder wie Micha, Hosea en vooral Jeremia, die de Joden op het hart drukten om het Bijbelse gebod van sociale rechtvaardigheid na te leven. ‘Beter uw leven,’ zo citeerde Jeremia God, ‘behandel elkaar rechtvaardig, verdruk geen vreemdeling, weduwe of wees, vergiet geen onschuldig bloed (…) Alleen dan laat Ik u voor altijd wonen op deze plaats’ (Jeremia 7:5-7). De Hebreeuwse Bijbel uit Jezus’ tijd is altijd de basis gebleven van zijn leer, zeker als het ging om het formuleren van zijn meest fundamentele beginselen: maatschappelijke verantwoordelijkheid en trouw aan God. ‘Denk niet dat Ik gekomen ben om de Wet of de Profeten af te schaffen,’ zegt Jezus na het uitspreken van…

In januari 1949 begonnen de eerste opgravingen, een gezamenlijk project van het Palestijns Archeologisch Museum (inmiddels omgedoopt tot Rockefeller Museum) in Jeruzalem, de Franse École biblique (het oudste archeologische onderzoekscentrum in het Heilige Land), en de American School of Oriental Research. De leiding was in handen van Roland de Vaux, hoofd van de École biblique, en Gerald L. Harding, de Britse baas van het Jordaanse ministerie van Oudheden. De zoektocht had succes. Al op 28 januari wist Akkash el-Zebn, een kapitein van het Jordaanse Arabisch Legioen, de grot te lokaliseren waar de bedoeïenen hun vondst hadden gedaan. Toen er vervolgens in de buurt van Grot 1 delen van nog eens zeventig manuscripten werden ontdekt, plus stukken linnen en het nodige aardewerk, werd duidelijk dat dit archeologisch gezien weleens een uitermate…

In de afgelopen jaren zijn de rollen geanalyseerd door linguïstische experts, die op grond van schrijfstijl, letterformaat en lettervariatie concludeerden dat de teksten waarschijnlijk tussen 225 v.C. en 50 n.C. zijn geschreven. Dat komt overeen met een recentere koolstofdatering van de inkt, een mengsel van roet uit olielampen, olijfolie en honing of water, waaruit bleek dat de inkt tussen 385 v.C. en 80 n.C. moet zijn gemaakt. Dat betekent dat de Dode Zeerollen mogelijk al zijn geschreven ver voordat de sekte zich vestigde in Qumran. In de kurkdroge Woestijn van Judea bleven de rollen redelijk intact, maar sinds de jaren vijftig is de kwaliteit door slechte opslag en blootstelling aan wisselende klimatologische omstandigheden behoorlijk achteruitgegaan. Wat niet hielp, was dat de boekrolsnippers aanvankelijk in gewone kantoorenveloppen met plakrand werden bewaard.…

Het boek Genesis vertelt twee grote verhalen: de oorsprong van de wereld als schepping van God, en het ontstaan van Israël, via de levensbeschrijvingen van de aartsvaders. Daarmee wordt duidelijk gemaakt dat Israël vanaf zijn vroegste geschiedenis een goddelijke connectie heeft gehad. Het eerste deel van het boek heeft een universeel karakter en gaat over de oorsprong van de aarde en alle schepselen. Daarna spitst het perspectief zich toe tot de levensloop van de aartsvaders, vanaf Noach tot aan de omzwervingen van Abraham, Isaak, Jakob en Jozef, die in Egypte verzeild raken. Dat is de opmaat naar de dramatische ontknoping in het boek Exodus, waarin God zijn uitverkoren volk uit de greep van de farao verlost. Maar eerst verklaart Genesis hoe de mens op de wereld is gekomen. Toen de…

De boeken Jozua en Rechters vertellen hoe de Israëlieten Kanaän veroveren en zich er vestigen, al is inmiddels aangetoond dat de ‘invasie’ waarschijnlijk minder gewelddadig en abrupt verliep dan in Jozua wordt geschetst. Uit archeologische vondsten blijkt dat de vestiging van de Israëlieten in Kanaän vermoedelijk een geleidelijk proces was, en dat er alleen werd gevochten om grond die belangrijk was voor de landbouw. Dat geldt bijvoorbeeld voor de weelderige plantages van Jericho en de vruchtbare vlakte van Jizreël, die ook van militair belang was door de ligging aan de voet van een strategische bergpas. Jozua is de hoofdpersoon in het verhaal over de intocht in het Beloofde Land. Zijn naam betekent ‘God redt’, en dat is ook de hoofdboodschap van het boek Jozua. Toen de meeste Kanaänitische koninkrijken, althans…

Volgens sommige experts heeft de schrijver van het sektarische document dat de Gemeenschapsregel (1QS) wordt genoemd, ook meegeschreven aan de Grote Jesajarol. De woorden van de profeet Jesaja (of Jesjajáhoe, ‘Redding is de Heer’) hadden vermoedelijk een bijzondere betekenis voor de Joden in de Hasmonese en de Romeinse tijd, en met name voor de gemeenschap van Qumran. Jesaja was actief in de zevende eeuw v.C., toen het koninkrijk Juda als gevolg van het riskante beleid van de koningen door vijandelijke mogendheden werd bedreigd. Jesaja trad zelfs op als adviseur van verscheidene koningen, vanaf de laatste jaren van het bewind van koning Uzzia. In de donkere dagen dat Juda werd binnengevallen door de Israëlische koning Pekach en de Syrische koning Resin, drukte Jesaja koning Achaz op het hart: ‘Bedwing u! Blijf…

Het niet-Bijbelse deel van de Dode Zeerollen valt grofweg uiteen in twee categorieën: sektarische teksten, zoals de Gemeenschapsregel, Bijbelcommentaren en dankpsalmen, de zogeheten hodajot, en niet-sektarische geschriften over Israël in het algemeen, zoals visioenen van een apocalyptische strijd (zie inzet). De Gemeenschapsregel (Serek ha-Yachad) gaat over de ideologie, de gebedsrituelen en de dagelijkse gebruiken van de bewoners van Qumran. Van de Gemeenschapsregel is een twaalftal exemplaren gevonden; kennelijk was deze tekst van grote betekenis voor de sekte, misschien als een soort handboek voor nieuwkomers. Een belangrijke gebeurtenis was het jaarlijkse ritueel om het verbond met God te bekrachtigen. Ook is er een boekrol die alle leden van de gemeenschap, ook de vrouwen en kinderen, op het hart drukt om Thora-onderwijs te volgen. De pesjariem, tekstinterpretaties, zijn kanttekeningen bij een aantal…

Al deze groeperingen stelden hun aanhangers verlossing in het vooruitzicht als ze weer zouden gaan leven naar de wetten van het verbond (de Thora). Josephus schreef zelfs over messiaanse predikers die wonderen verrichtten, zoals Choni de Cirkeltrekker en Chanina ben Dosa, die dezelfde naam voor God gebruikten als Jezus gewoon was: Abba (‘vader’ in het Aramees). Volgens het Damascus-document ontstond de gemeenschap van Qumran onder leiding van de Leraar van de Gerechtigheid (moreh tzedek), die zijn gezag ontleende aan zijn kennis en interpretatie van de Hebreeuwse Bijbel – een rabbijn, met andere woorden. Volgens een van de manuscripten was de Leraar van de Gerechtigheid degene ‘aan wie God alle geheimen heeft onthuld van de uitspraken van zijn dienaren, de profeten’. Hij zou dus behalve een leraar zelf ook een profeet…

Uit de Dode Zeerollen wordt duidelijk dat dit soort ideeën aan het eind van de Tweede Tempelperiode in opkomst waren. Tal van profeten hadden het over een ‘heerschappij van God’, blijkt onder meer uit het boek Daniël (7:27) en 1 Samuel (12:12). Het verlangen naar een goddelijk koninkrijk had na de ballingschap steeds meer voet aan de grond gekregen. Voor de meeste Joden was het een politieke kwestie: het volk moest weer volgens de joodse wet worden geregeerd, door een legitieme, Davidische koning in plaats van een vreemde mogendheid, zoals Perzië, Syrië of het Romeinse Rijk. Vrijwel alle predikers en profeten – met inbegrip van Johannes de Doper en de leiders van Qumran – dachten dat voor de komst van zo’n goddelijk koninkrijk een politieke machtswisseling of een grote catastrofe…

Alle vier de evangelisten leefden waarschijnlijk in de diaspora van het Romeinse Rijk. Het oudste evangelie, dat van Marcus, is waarschijnlijk eind jaren zestig van de eerste eeuw n.C. geschreven, een hele tijd na de reizen van Paulus en andere zendelingen in de eerste helft van die eeuw. Inmiddels begon zich een patroon af te tekenen. Sommige Joodse gemeenschappen zagen Jezus als de verlosser, maar de meeste wilden daar niet aan. Zij wezen verontwaardigd het idee van de hand dat een man die door de Romeinen was gekruisigd de joodse Messias kon zijn. Die afwerende houding plaatste de evangelisten voor een raadsel. De ‘heidenen’ in Klein-Azië stonden wél open voor de boodschap van Paulus en de andere zendelingen. Waarom weigerden zoveel Joden dan om Jezus als de Messias te zien?…