Inhoudsopgave van Editie 10 - 2023 - National Geographic

‘IK VIND HET PRACHTIG HOE HIJ IN EEN STER VERANDERT!’ Vanaf een heuveltje bij het Kennedy Space Center van NASA in Florida kijkt Christina Koch met drie andere astronauten naar de nachtelijke hemel, waar de krachtigste raket die ooit is gelanceerd een steeds kleiner lichtpuntje wordt. Het is 16 november 2022, en een paar minuten eerder, om 01.47 uur, is het 98 meter hoge gevaarte met de nogal prozaïsche naam Space Launch System (SLS) de lucht in gegaan. De 39,1 duizend kilonewton stuwkracht, gelijk aan die van 31 Boeing 747-vliegtuigen, geeft me bij elke drukgolf een dreun in mijn longen. Boven op de gigantische raket, die met een snelheid van uiteindelijk ruim 28.100 kilometer per uur schuin door de hemel suist, is de ruimtecapsule Orion bevestigd, die speciaal is ontwikkeld…

TOEN HET UNIVERSUM JONG WAS, ruim 13,5 miljard jaar geleden, schitterden er nog geen sterren in de duisternis. Astronomen noemen deze periode ook wel de ‘donkere eeuwen’, de tijd waarin de kosmos was gevuld met waterstofgas en heliumgas, de grondstoffen voor alle toekomstige werelden. Ook bestond er een mysterieuze stof die we donkere materie noemen, die voor het eerst werd beschreven door de Nederlandse astronoom Jan Hendrik Oort in 1932. Door de zwaartekracht van deze stof werden de gassen samengedrukt in een complex, draderig web. Toen alle materie in het uitdijende heelal afkoelde, concentreerde de donkere materie zich in opeenhopingen die gassen van gewone materie aantrokken. Door de toenemende druk van de zwaartekracht binnen deze ‘halo’s’ versmolten waterstofatomen met helium. Wellicht ontbrandden op deze manier de eerste sterren van het…

MET MIJN SNEEUWSCOOTER GLIBBER ik over een zee van sneeuw en ijs. In het schemerduister oogt het landschap als een schilderij in ijle tinten blauw. Ik ben op de weg terug naar de stad na een dag lang een van de vele bevroren fjorden te hebben doorkruist in Spitsbergen, de archipel in de Noordelijke IJszee waar het noorderlicht boven de bergtoppen danst en de omringende wateren het domein zijn van narwallen, beloega’s en walrussen. Het is maart en sinds een maand laat de zon zich eindelijk weer zien. Ik ben hier samen met tien wetenschappers die een eigenaardig type heuvels onderzoeken, zogeheten pingo’s, of beter gezegd, de microben die erin leven. Verankerd in permafrost variëren ze in grootte van bult tot kleine berg. Met het wisselen van de seizoenen sijpelt…

ALS JE FOTO’S onder ogen krijgt van de bouw van de James Webb-ruimtetelescoop (JWST), is er een dikke kans dat dit het werk is van Chris Gunn. Gunn werd in 2009 door NASA aangesteld als fulltime wetenschappelijk en technisch fotograaf bij het Goddard Space Flight Center in Greenbelt (Maryland). De daaropvolgende twaalf jaar heeft hij zich beziggehouden met het vastleggen van de bouw van het instrument, vanaf de aankomst van het eerste ‘chassis’ tot het moment dat de telescoop in een baan om de aarde werd gebracht. Heeft Gunn werkelijk elke schroef, moer en spiegel vastgelegd? ‘In algemene zin wel, al zijn er vast wel een paar schroefjes en moertjes aan mijn aandacht ontsnapt,’ grinnikt hij.  ‘Het wordt pas echt magisch wanneer de grote onderdelen worden gemonteerd en je werkelijk…

TWINTIG JAAR GELEDEN werd de eerste en enige maanmissie van ESA gelanceerd: SMART-1, een samenwerking met de Canadese en Japanse ruimtevaartorganisaties CSA en JAXA. Sindsdien heeft Europa echter allesbehalve stilgezeten. ESA en NASA werken innig samen aan diverse ruimtevaartprojecten, van Marsmissies tot ruimtetelescopen. Ook in het Artemisprogramma van NASA is Europese technologie een cruciale schakel. Twee voorbeelden springen in het oog. Ten eerste ontwikkelde ESA de servicemodule van de Orion-capsule, het ‘kloppend hart’ van het ruimteveer. De module voorziet in temperatuurregulatie, elektriciteit – opgewekt met in Nederland gebouwde zonnepanelen – en in de eerste levensbehoeften van de astronauten (water en zuurstof ). Bovendien heeft de servicemodule 33 kleine raketmotoren waarmee de capsule haar manoeuvres kan uitvoeren.  Naast de servicemodule voor Orion levert ESA belangrijke componenten voor de Lunar Gateway, een…

DIVERSE UNIVERSITEITEN en onderzoeksinstituten in Nederland en België hebben een bijdrage geleverd aan de meetinstrumenten van de James Webb-ruimtetelescoop. Enerzijds in opdracht van ESA voor de bouw van de Europese bijdrage Near Infrared Spectograph (NIR- Spec), het instrument dat spectra van meer dan honderd sterren tegelijk waarneemt. Anderzijds hadden de universiteiten van Leuven en Leiden een cruciale rol bij de ontwikkeling van Mid- Infrared Instrument (MIRI), een spectograaf die diepere infraroodkleuren detecteert en zowel de koele omgeving van jonge sterren als de verste uithoeken van het heelal ontsluit. Het is daarom niet verwonderlijk dat sterrenkundigen uit de Lage Landen ook betrokken zijn bij de grote doorbraken in het eerste jaar van Webb. We bekijken drie sterke staaltjes Webb-wetenschap van Nederlandse en Belgische bodem, binnen drie belangrijke wetenschappelijke pijlers van de…

WIE Fotograaf Colleen Pinski uit Colorado is gespecialiseerd in landschap en architectuur. WAAR Albuquerque (New Mexico), VS TECHNISCHE INFO • Brandpuntsafstand: 1200 mm • Sluitertijd: 1/200 s • Diafragma: f/22 • ISO: 100 Bij een zoneclips draait alles om timing. In 2012 reed fotograaf Colleen Pinski naar New Mexico in de hoop er de jaarlijkse zonsverduistering – wanneer de maan precies tussen de aarde en de zon in staat – in al zijn glorie te kunnen aanschouwen. Ze streek neer in een park, stelde haar camera in op de horizon en wachtte. Toen de hemel langzaam donker werd en zich de bekende lichtkrans om de maan vormde, liep een man het beeld in en bleef op een perfecte positie staan. Trillend van opwinding drukte Pinski af. Wie op 14 oktober…

BRIAN MAY GROEIDE OP in een arbeidersgezin in Londen. Al op jonge leeftijd bouwde hij zijn eigen telescoop, gevolgd door een elektrische gitaar. In 1968, slechts twee dagen na het behalen van zijn bachelor natuurkunde, stond hij met zijn band op het podium als voorprogramma van Pink Floyd. Inmiddels wordt de 76-jarige May gezien als een van de beste gitaristen in de rockgeschiedenis. Binnenkort gaat hij weer op tour in de recentste samenstelling van de legendarische band Queen, opgericht door hemzelf, Roger Taylor en Freddie Mercury. Ook komt deze maand zijn nieuwste boek uit: een atlas van de planetoïde Bennu, met door May zelf gecreëerde stereoscopische afbeeldingen. Ik ontmoette May voor het eerst toen hij in 2015 meewerkte aan de New Horizons-missie van NASA. Nu zijn we vrienden. We delen…

Niemand heeft er ooit een gezien, maar in 2019 was daar ineens het silhouet van een zwart gat in het hart van het sterrenstelsel Messier 87 (M87), op ruim vijftig miljoen lichtjaar afstand van de aarde. Het beeld kwam tot stand op basis van grote hoeveelheden data afkomstig van de Event Horizon Telescope, een wereldomspannend netwerk van radiotelescopen, waarbij computeralgoritmes de gaten in het telescoopnetwerk invulden. Het resultaat is een vaag beeld, maar een onderzoeksgroep heeft het nu met machinelearning weten te verscherpen. Via deze zogenaamde PRIMO-methode is een dunnere ring rond het zwarte gat te zien — deze lichtring geeft aan hoeveel materie er om het gat draait. Projectleider Lia Medeiros, een astrofysicus van het Institute for Advanced Study, vertelt dat er nog drie telescopen op M87 gericht zijn.…

De nieuwe generatie satellieten die in een baan om de aarde draaien, garandeert wereldwijd snel internet. Maar in het ruimteverkeer zorgen ze voor opstoppingen: inmiddels bevinden zich elfduizend satellieten in een baan om de aarde, en nog dit decennium kunnen dat er honderdduizend worden. Op telescoopbeelden zijn ze te zien als lichtstrepen. Ze kunnen het zicht op sterren benemen en foto’s bederven, wat het ruimteonderzoek bemoeilijkt. Zo’n drie procent van de beelden die ruimtetelescoop Hubble tussen 2002 en 2021 maakte, waaronder die op de rechterpagina, bevatte ten minste één lichtspoor van een satelliet, aldus een onderzoek dat werd gepubliceerd in Nature Astronomy. Tussen 2030 en 2040, denken de onderzoekers, vertoont mogelijk de helft van de Hubblefoto’s zulke strepen.…

PLANEETWETENSCHAPPER Inge Loes ten Kate zocht lange tijd naar leven op en ín de bodem van Mars. Ze vond organische moleculen, maar direct bewijs dat de rode planeet ooit leven herbergde, bleef uit. Daarop breidde ze haar zoekgebied uit. Zou er misschien leven verderop in ons zonnestelsel kunnen ontstaan? Of moeten we nóg verder kijken, naar de bouwstenen van leven in het verre heelal? Zo kwam ze terecht in de astrobiologie: de zoektocht naar de oorsprong van leven op aarde en de evolutie van leven elders in het heelal. Met laboratoriumonderzoek en computersimulaties blijft Ten Kate zoeken naar de signalen van leven buiten de aarde. Daarnaast zoekt ze vanuit haar nieuwe functie, bijzonder hoogleraar Planeetwetenschappen en Astrobiologie aan de Universiteit van Amsterdam, de samenwerking met wetenschappers uit andere disciplines: ‘Astronomen,…

FOTOGRAAF Chris Johns LOCATIE Namibië WANNEER December 1999 OP DE DREMPEL van een nieuw millennium schoot fotograaf Chris Johns deze foto van een luierende jachtluipaard, of cheeta, in Namibië. In de National Geographic-reportage waarvan het beeld deel uitmaakt, werd de noodklok geluid over het voortbestaan van het snelste landdier op aarde. In de laatste decennia van de twintigste eeuw had deze grote katachtige – de enige die niet kan brullen – immers steeds meer terrein verloren op ’s werelds dodelijkste roofdier: de mens, die grote delen van zijn leefgebied had afgesnoept. Anno 1999 leefden er nog zo’n twaalfduizend dieren in het wild, waarvan het grootste deel in Afrika ten zuiden van de Sahara. Ruim twintig jaar later is daarvan nog maar de helft over. Maar er klinken ook positieve geluiden:…