Inhoudsopgave van Editie 9 - 2023 - National Geographic

Met AI over de piste Een apparaat met kunstmatige intelligentie (AI) bekeek tachtig miljoen frames om het iconische computerspel Skiing uit de jaren tachtig te winnen. Een ander AIapparaat slaagde er na dertien miljoen pogingen in, maar moest daarvoor wel eerst de handleiding lezen. —PATRICIA EDMONDS BERICHTEN UIT DE WERELD VAN WETENSCHAP, CULTUUR EN INNOVATIE Tijdens een nachtelijke kanotocht in Townsville (Australië) deden biologen Eric Nordberg en Donald McKnight pardoes een wetenschappelijke ontdekking. Al peddelend over de Ross River zagen ze een stel zoetwaterschildpadden baden in het maanlicht. Van verschillende diersoorten is bekend dat ze overdag zonnebaden om hun lichaamstemperatuur en stofwisseling te reguleren. Zo rusten zoetwaterschildpadden vaak op boomstammen en rotsen terwijl ze de warmte van de zon opnemen. Maar voor de kanotocht van Nordberg en McKnight was er…

TOEN IK VOOR National Geographic een fotoreportage mocht maken over wilde dieren in steden in de Verenigde Staten kon ik mijn geluk niet op. Maar er was één probleem: hoe moest ik die nachtbrakers vastleggen? Ik droomde al van een langlopend fotoproject over dieren in de stad sinds mijn studententijd in San Francisco, waar ik eens ben ‘beroofd’ door een wasbeer. Ik dwaalde ’s nachts vaak door de stad om het mysterieuze, halfduistere landschap vast te leggen. Op een nacht kwam ik een wasbeer tegen die zich plots als een mens oprichtte en op me af rende met de bedoeling mijn zak Cheetos mee te grissen. Hoewel ik erin was geslaagd dat spannende moment voor de aanval vast te leggen, mislukten mijn verdere pogingen om het gedrag van wasberen te…

‘IK BEN DE HOEDER VAN DE GLETSJER,’ zegt Andrea Carretta terwijl hij zich langzaam op één knie laat zakken. De 46-jarige parkwachter vraagt de gletsjer daarna nederig toestemming om het afgelegen ijsveld te betreden. We staan aan de voet van de Exploradoresgletsjer in Nationaal Park San Rafael, in het zuiden van Chili. Het is begin september, het seizoen waarin zowel de hoeveelheid regen als het aantal toeristen afneemt. Donkere wolken pakken zich samen als we de bossen achter ons laten en onze stijgijzers onderbinden. We banen ons een weg over de gladde morene die naadloos overgaat in een waterval van kronkelend, lichtblauw ijs en mintgroene stroompjes smeltwater. De oerkracht van de Exploradores moet worden gerespecteerd, zelfs door iemand als Carretta die dagelijks op de gletsjer is te vinden. Als nieuweling…

Tegenover het stadhuis van Franeker, aan de andere kant van de gracht, staat een bescheiden klokgevelwoning met boven de voordeur in grote witte letters: ‘Planetarium’. Wie er binnenloopt reist terug in de tijd, naar het eind van de achttiende eeuw. Smalle gangen met krakende vloerplanken, kleine kamers, de geur van houten binten. In de woonkamer staat een fornuis en slapen kan er ook – zittend in een bedstee in de wand. Bijna alles in dit huis is zoals het in die tijd was. Alleen het plafond ziet er heel anders uit dan je verwacht. Omstreeks 250 jaar geleden woonde hier de Friese wolkammer Eise Eisinga, die bij leven internationaal bekend werd als bouwer van een bijzonder ‘hemelsplein’. Niet in de vorm van een bol of als tafelmodel, zoals gebruikelijk was…

TEGEN HITTE BEN IK NOOIT ECHT BESTAND GEWEEST. Op een warme dag plof ik dus het liefst met een boek neer onder een grote boom die me beschermt tegen de brandende zon. Een van mijn favoriete plekken is het Oosterpark in Amsterdam, waar langs de rand van een groot open veld enkele (voor onze begrippen) hoge bomen staan waar ik vaak dankbaar gebruik van maak. Twee van die bomen zijn een vreemde eend in de bijt, hoewel je dat er niet meteen aan afziet – maar wellicht wel ruikt. De hemelboom, een soort uit China, Taiwan en Korea die zo’n 25 meter hoog kan worden, kwam in de achttiende eeuw voor het eerst naar Europa. Een Franse Jezuïet stuurde vanuit China zaadjes op naar Engeland, die daar werden opgekweekt. Twee…

‘WIE WIL BESCHRIJVEN WAT HIJ HIER ZIET, ZAL PRATEN TOT ZIJN TONG KRIMPT,’ zou ontdekkingsreiziger Ibn Battuta hebben gezegd toen hij Jeruzalem in 1326 bezocht. ‘Dit is een van de allermooiste gebouwen, gekenmerkt door zijn haast perfecte bouwstijl en hoogst opmerkelijke vorm.’ Al ruim dertien eeuwen is de Rotskoepel het opvallendste onderdeel van de heilige akropolis van Jeruzalem, een uitgestrekt gebied dat onder joden en christenen bekendstaat als de Tempelberg en onder moslims als Haram al-Sharif. De Rotskoepel, het oudste bouwwerk van de islam, kan zich in spiritueel belang meten met de ernaast gelegen Heilig Grafkerk, en in schoonheid met de Taj Mahal. De strakke geometrische vormen in combinatie met rijke materialen en patronen geven het bouwwerk een tijdloos aanzicht. Op een frisse winterochtend vult het heiligdom zich geleidelijk met…

IN HET BINNENLAND VAN SURINAME, een landschap van moerassen, mangroves en dichtbegroeid oerwoud, liggen de dorpen van de marrons. Hun voorouders waren Afrikaanse slaafgemaakten die zichzelf wisten te bevrijden van plantages. Op de vlucht voor de koloniale autoriteiten trokken ze het regenwoud in, waar ze zich vestigden in dorpen. Generaties later is deze Afrikaanse oorsprong nog steeds voelbaar aanwezig in de marroncultuur – in hun talen, hun geloof én hun gebruik van planten. ‘Surinaamse plantennamen zijn vaak overgenomen van de namen die in West- en Centraal- Afrika worden gebruikt,’ zegt onderzoeker Tinde van Andel. Als etnobotanicus houdt ze zich al tientallen jaren bezig met de relatie tussen planten en mensen. ‘Ik doe onderzoek naar traditioneel plantgebruik. Je hebt ook industrieel plantgebruik, zoals de landbouw in Nederland en België met allemaal machines.…

Een winterdag in Franeker. Het Eise Eisinga Planetarium is gesloten voor bezoekers vanwege jaarlijks onderhoud. Directeur Adrie Warmenhoven – een fanatiek amateurastronoom, net als Eisinga zelf in zijn tijd – poetst de gouden bol die het middelpunt vormt van het planetarium: de zon. ‘Monnikenwerk’, vertelt fotograaf Loek Buter, die dit bijzonder onderhoud vastlegde voor zijn reportage op pagina 118. ‘Niet alleen de zon, maan en zes planeten, maar ook de duizenden tandwielen, spijkers, hoekjes en gaatjes boven het plafond worden door Warmenhoven en zijn collega even vakkundig als geduldig afgestoft en schoongemaakt.’ Hoe weten de huidige hoeders van het Eisinga’s ‘hemels uurwerk’ precies wat ze moeten doen? Eisinga liet geschriften na met duidelijke instructies voor het onderhoud. ‘En dat wordt zichtbaar met overgave uitgevoerd,’ aldus Buter. Overigens was het fotograferen…

ASTRONOMEN STONDEN in augustus 2021 perplex van een ontdekking in ons zonnestelsel: Saturnus beschikt over een kolossale kern, die maar liefst zestig procent van de gehele breedte van de planeet beslaat. De kern blijkt ook nog eens een curieuze mix van ijs, steen en gas, zonder een duidelijke afgebakende korst of schil. ‘De kern is immens,’ zegt Chris Mankovich van het California Institute of Technology en auteur van de studie in vakblad Nature Astronomy.  Opmerkelijk genoeg gaven juist de ringen van Saturnus de geheimen prijs over het binnenste van de planeet. Het ringenstelsel fungeert als een soort seismograaf, die het interne geklots en getril van de planeet registreert. Door deze subtiele rimpelingen te ontcijferen, ontdekten onderzoekers dat de kern van Saturnus meer is dan alleen een afgebakende, compacte homp steen…

Bij de ingang van het Natuurhistorisch Museum Senckenberg in Frankfurt staat een wel heel bijzondere poortwachter. Psittacosaurus, een dinosauriër zo groot als een hond die zo’n 130 miljoen jaar geleden uitstierf, houdt hier trouw een oogje in het zeil. Het fossiel van het dier is zo goed bewaard gebleven dat wetenschappers de kleinste details van zijn huid onder de loep hebben kunnen nemen. Met verbluffend resultaat. SMF R 4970, de wetenschappelijke naam van het fossiel, werd in 1990 met andere daar opgegraven fossielen de Chinese provincie Liaoning uitgesmokkeld. Een Duitse handelaar nam het via de VS mee naar Europa en verkocht het in 2001 aan het Senckenberg museum. Zo bleef het fossiel beschikbaar voor de wetenschap – en dat werpt zijn vruchten af. Fossiele dinohuid is op zich niet zeldzaam.…

HET IS EEN FRISSE DAG IN DECEMBER. Boven op een ladder bemonstert David Stahle, dendrochronoloog aan de University of Arkansas, een moerascipres. De boom is even breed als hoog. Als een tijdreiziger boort hij zich een weg door de geschiedenis van het zompige zuiden van de VS. Na 2,5 centimeter passeert hij de Eerste Wereldoorlog, na vijf de eenwording van de Verenigde Staten, en na twaalf de ontdekking van Amerika door Columbus. Het ultradunne boormonster bevat zo veel jaarringen dat Stahle het ontstaan van de knoestige cipres plaatst in de tijd dat de eerste kruisvaarders naar Jeruzalem marcheerden, zo’n duizend jaar geleden. Maar het interessantst vindt hij de periode één centimeter verwijderd van de bast: 1900-’35. Rond 1935 was negentig procent van de oeroude moerascipressen in de VS gekapt, zegt…

Deze reportage kwam tot stand met steun van de National Geographic Society, een non-profitorganisatie die zich onder meer inzet voor natuurbehoud. IN HAAR DOORWEEKTE JURK staat Joana Liconde op een zandbank bij de heilige waterpoelen van Chemambo. Voor haar staat een altaar, een jonge, met witte stof omwikkelde baobab. Ze start het gebed, waarna de rest van de groep haar volgt. Zo-even spetterden de gelovigen nog haast kinderlijk uitgelaten rond in het water van de bron, maar nu heerst er een eerbiedige stilte. De groep neemt deel aan een chonde-chonde-ceremonie in Niassa, een beschermd natuurgebied in het noorden van Mozambique. Aan de voet van de baobab, die wordt gezien als een heilig voorportaal van de spirituele wereld, worden offergaven neergelegd in de vorm van voedsel en geld. De gelovigen richten…

HET IS NAAST de piramiden misschien wel het bekendste symbool van het oude Egypte: de grote sfinx van Giza. Millennia lang lag het mythische wezen begraven onder een dik pak zand in de Nijldelta. Gelukkig maar, want dankzij deze isolerende laag wist het bouwwerk de tand des tijds goed te doorstaan, waardoor we het 4500 jaar oude monument ook nu nog kunnen bewonderen. Toch was er meer voor nodig dan alleen woestijnzand om de sfinx te behouden: in de jaren tachtig en negentig werd het kalkstenen beeld grondig gerenoveerd en stond het geregeld in de steigers. Zo ook op deze foto van National Geographic-fotograaf O. Louis Mazzatenta in het aprilnummer van 1991. Vol trots werden in die editie computergegenereerde afbeeldingen getoond van de sfinx zoals die eruitzag in de tijd…