Inhoudsopgave van Editie 6 - 2025 - National Geographic Historia

Ik moet bekennen dat ik tot voor kort bijna niets wist over de Caral-beschaving in Peru. Af en toe zag ik een los bericht over een ontdekking, maar het grote plaatje ontbrak. Totdat ik afgelopen oktober een bezoek kon brengen aan dit bijzondere, vijfduizend jaar oude archeologische complex. Ik raakte zeer onder de indruk van al het werk dat archeoloog Ruth Shady hier heeft verzet. Ik hoop dat mijn verhaal dat op u kan overbrengen. In het oude Rome was magie alomtegenwoordig. Toverspreuken en vervloekingen werden ingezet om het boze oog af te wenden of tegenstanders in het verderf te storten. Maar je kon magie ook inzetten voor positieve doeleinden. Betoverend zijn ook de onderwaterbeelden die het verhaal vertellen van verdronken steden in het Middellandse Zeegebied. Met moderne technieken kunnen…

Rond 3000 v. C. ontstond in het dal van de rivier Supe, zo’n 180 kilometer ten noorden van de huidige Peruaanse hoofdstad Lima, een stedelijk centrum dat volgens de ontdekkers de titel verdient van ‘Amerika’s eerste beschaving’. De oude stad kreeg de naam Caral, naar een nabijgelegen hedendaags dorp. Ook de beschaving zelf draagt deze naam. Ze is net zo oud als de beschavingen van Egypte en Mesopotamië, die meer dan twaalfduizend kilometer verderop ontstonden. Caral was niet zomaar een nederzetting. Het was een goed doordachte en geplande stad met piramiden, tempels, woningen en pleinen. Deze waren het product van een samenleving die monumentale bouwwerken oprichtte, handel dreef over grote afstanden, en een religieuze en sociaal-politieke organisatie kende die meer dan duizend jaar lang standhield – allemaal zonder sporen van…

PAVLOPETRI (de moderne naam van deze locatie) ligt in het zuiden van de Peloponnesos en ontstond rond 3500 v.C. als neolithische nederzetting. In de Myceense tijd (ca. 1650-1180 v.C.) was het een belangrijk Grieks handelscentrum. Maar omdat dit deel van de Egeïsche Zee gevoelig is voor aardbevingen en tsunami’s, zonk de stad geleidelijk aan weg. De bebouwing bij de kust werd lang door het water geteisterd en uiteindelijk kwam de gehele stad, door de langzame zeespiegelstijging van de Middellandse Zee, ruim drieduizend jaar geleden onder water te staan. Duizenden jaren lang waren de ruïnes van de stad onzichtbaar, ze lagen ongeveer vier meter diep onder water. Bovendien waren ze bedolven door een dikke laag zand. Maar de afgelopen decennia hebben veranderingen in de stromingen en het klimaat de natuurlijke barrière…

ONGEVEER 1200 JAAR GELEDEN werden twee van de belangrijkste havens van het oude Egypte overspoeld door het water van de Baai van Aboekir. Wetenschappers denken dat zowel Thonis als Canopus in de Nijldelta ten prooi zijn gevallen aan een combinatie van zeespiegelstijging en bodemdaling. Thonis (ook wel Herakleion) was een van de belangrijkste havensteden van Egypte. Het was een handelsknooppunt en een toegangspoort voor goederen uit het hele Middellandse Zeegebied. Thonis komt al sinds de 8ste eeuw v.C. voor in oude bronnen, maar raakte in verval toen Alexandrië in 331 v.C. steeds belangrijker werd. In 2000 lokaliseerden onderwaterarcheoloog Franck Goddio en het Europees Instituut voor Onderwaterarcheologie de ruïnes van deze stad, waaronder de buitenmuren van de beroemde tempel van Amon-Gereb en drie kolossale beelden van meer dan zestien meter hoog bij…

In november 1199 organiseerde graaf Theobald III van Champagne een toernooi in Écry (Asfeld). De Derde Kruistocht was zeven jaar daarvoor afgesloten met een overeenkomst tussen sultan Saladin en de Engelse koning Richard Leeuwenhart: christenen hadden voortaan vrij toegang tot Jeruzalem. Maar de Heilige Stad zelf, die in 1187 door Saladin was veroverd, bleef in handen van moslims. Geïnspireerd door de ophitsende preken van priester Fulco de Neuilly besloot een groep edelen om onder leiding van Theobald III een nieuwe kruistocht te beginnen om Jeruzalem te heroveren. Onder hen waren Simon IV van Montfort, die een belangrijke rol zou spelen in de daaropvolgende kruistocht tegen de Katharen, en Godfried I van Villehardouin, aan wie we een van de belangrijkste verslagen danken van de nieuwe, Vierde Kruistocht. Ook aanwezig was Bonifatius…

In de ochtend van 13 mei 1619 betrad een oude man, steunend op een stok, een inderhaast opgetrokken schavot voor de Ridderzaal op het Binnenhof in Den Haag. Er stonden zo’n drieduizend mensen rondom het bouwsel. Raadpensionaris Johan van Oldenbarnevelt, die kort daarvoor zijn doodvonnis had aangehoord, knielde op de ruwe planken. Er werd een gebed uitgesproken en Oldenbarnevelt zei tegen zijn lijfknecht, die hem hielp zijn tabbaard en wambuis uit te doen: ‘Maak ’t kort, maak ’t kort.’ Vervolgens richtte hij zich tot de omstanders: ‘Mannen, gelooft niet dat ik een landverrader ben, ik heb oprecht en vroom gehandeld, als een goed patriot en zo zal ik sterven.’ Hij trok zijn muts over zijn ogen en oren en vouwde zijn handen op borsthoogte. Met een slag scheidde de beul…

De Liangzhu-cultuur geldt als een van de eerste voorbeelden van staatsvorming in Oost-Azië. Zij is bekend om haar stedelijke centra, waterwerken en begraafplaatsen waar een sociale rangorde te zien is. Maar een Chinees-Japans onderzoeksteam vond in waterlopen buiten de bekende begraafplaatsen 183 menselijke botten, waarvan 52 bewerkt waren. Die bewerking bestond uit het splijten van schedels, en het polijsten en doorboren van schedeldelen en andere botten. Er zijn geen sporen gevonden die duiden op een gewelddadige dood of op een ritueel gebruik van de botresten, al werden schedelbekers in de Liangzhu-tijd mogelijk gebruikt voor religieuze of rituele doeleinden, of om prestige te verwerven. Als reden voor het ontstaan van het gebruik van bewerking van botten denken de onderzoekers aan veranderende sociale verhoudingen. In eerdere neolithische gemeenschappen in de Yangtze-delta kregen…

1866 Oostenrijks-Pruisische Oorlog Na de Slag bij Königgrätz (nu Hradec Králové in Tsjechië) werden de gewonden alleen verzorgd door artsen van het Pruisische Rode Kruis; Oostenrijk was nog niet toegetreden tot de Geneefse Conventie. Op de ingekleurde afbeelding hierboven is het veldhospitaal in Königgrätz afgebeeld. 1870-’71 Frans-Duitse Oorlog Hoewel dit conflict maar een paar maanden duurde, sneuvelden er bijna tweehonderdduizend militairen. Het leidde tot een ongekende mobilisatie van Rode Kruisgroepen uit heel Europa, onder andere uit Oostenrijk, België, Luxemburg, het Verenigd Koninkrijk, Nederland, Italië, Noorwegen, Spanje, Portugal, Rusland, Zweden en Zwitserland. 1877-’78 Russisch-Turkse Oorlog Ottomaanse eenheden die aan het Rode Kruis verbonden waren, kwamen tijdens de Russisch-Turkse Oorlog voor het eerst in actie. Ze werkten onder het islamitische symbool van de Rode Halve Maan. Zoals te zien op deze kleurenlitho…

> Ca. 7600 v.C. ARCHAÏSCHE PERIODE Culturen: Telarmachay, Chilca, Caral vanaf ca. 3000 v.C. > Ca. 1800 v.C. FORMATIEVE PERIODE Culturen: Kotosh, Ancón, Sechín, Chavín, Cupisnique, Paracas > Ca. 200 v.C. REGIONALE ONTWIKKELINGEN Culturen: Nazca, Vicús, Moche, Lima, Recuay > Ca. 600 n.C. WARI-RIJK Culturen: Tiwanaku, Wari > Ca. 900 REGIONALE STATEN Culturen: Chimú, Chincha, Chancay, Sicán (Lambayeque), Chachapoyas…

451 v.C. In de Twaalftafelenwet, het oudste Romeinse ‘wetboek’ stonden verwijzingen naar bezweringen om met opzet de oogst van een buurman te laten mislukken. 81 v.C. Sulla vaardigt een wet uit tegen Sicarii (‘dolkmannen’) en gifmengers, doelend op personen die werken met vergif en toverdrankjes. 158-’59 n.C. In een toespraak verdedigt schrijver Apuleius zich tegen beschuldigingen van zijn schoonfamilie dat hij zijn vrouw met magische kunsten zou hebben verleid. 321 n.C. Keizer Constantijn vervolgt personen die door magie iemands gezondheid willen schaden of willen aanzetten tot onfatsoenlijke daden. 356-’58 n.C. Constantius II verbiedt het raadplegen van haruspices, auguren, waarzeggers, astrologen en magiërs. Ook de activiteiten zelf worden verboden.…

PAVLOPETRI LIGT ONGEVEER vier meter onder water, wat opgravingen lastig maakt. Vanwege het beperkte zicht en de wisselende omstandigheden hebben archeologen, toen ze in 2009 de vindplaats weer gingen bestuderen, technologische hulp ingeschakeld. De ruïnes werden vastgelegd met een prototype van een zelfsturende robot, uitgerust met gps en twee afzonderlijke camera’s. De gebouwen konden zo vanuit twee hoeken worden gefotografeerd. Er werden drie beelden per seconde gemaakt waaruit duizenden stereofoto’s met een hoge resolutie zijn gegenereerd. Nadat ze digitaal waren samengevoegd, ontstond er een nauwkeurig beeld van de complete locatie. Onder toeziend oog van archeologen hebben technici deze beelden gebruikt voor een impressie van hoe Pavlopetri er mogelijk uitzag tijdens zijn dagen als handelscentrum in de bronstijd.…

GOUDSCHATTEN OP DE ZEEBODEM komen vaak voor in boeken en films, maar bij zowel Thonis als Canopus is écht heel veel goud gevonden. Het wijst op het religieuze belang van deze steden. Goud werd vaak gebruikt als offergave aan de goden. In Thonis zijn bij de Amon-Gerebtempel, van waaruit de god Osiris elk jaar naar zijn heiligdom in Canopus werd gebracht, veel votiefoffers gevonden. Uit dit jaarlijkse ritueel blijkt dat de twee steden een spirituele stedenband hadden. De gouden artefacten leveren bovendien waardevolle informatie op die archeologen kunnen gebruiken bij het dateren van vindplaatsen. In Thonis is een gouden plaquette gevonden met de volgende Oudgriekse inscriptie: ‘Koning Ptolemaeus, [zoon] van Ptolemaeus en Arsinoë, de godenbroeders, schenkt dit gymnasion aan Herakles.’ De plaquette was een offergift ter ere van een gymnasion gewijd…

In de Oudheid zijn veel kustplaatsen door de zee verzwolgen. Straten, huizen en tempels werden overstroomd door het meedogenloos oprukkende water. Duizenden jaren lang deden er allerlei wilde verhalen de ronde over dit soort plaatsen, maar omdat ze in zee lagen, konden ze niet worden onderzocht. Vanaf de 20ste eeuw maakten technologische doorbraken het ontstaan van de onderwaterarcheologie mogelijk. Vanaf toen konden wetenschappers locaties in kaart brengen, artefacten verzamelen en de historie van deze verdronken steden boven water krijgen. Een aantal van de vroegste kustnederzettingen is verdwenen als gevolg van klimaatverandering. Op basis van geomorfologisch en sedimentonderzoek hebben wetenschappers vastgesteld dat tussen dertig-en twintigduizend jaar geleden, tijdens het Laatste Glaciale Maximum, de zeespiegel ongeveer 130 meter lager was dan nu. Maar aan het eind van deze periode steeg het zeeniveau…

DE GRIEKSE STAD Epidauros staat wereldwijd bekend om zijn prachtige theater, maar het was ook een van de belangrijkste handelshavens van het schiereiland Argolis. Omdat het land vruchtbaar was en de zee gemakkelijk bereikbaar, werden hier in de Romeinse tijd langs de kust meerdere villa’s aan zee gebouwd. Deze landgoederen lagen buiten de steden en hielden zich bezig met landbouw en de productie van wijn, olie en garum, de vissaus waar de Romeinen zo dol op waren. De bewoners waren hardwerkende mensen. Op hun landgoederen stond een comfortabele, soms luxueuze villa met baden en plekken voor vermaak en recreatie. Door meer seismische activiteit dan normaal in het gebied en een algemene zeespiegelstijging, kwam een van de villa’s aan de baai van Agios Vlasios in de 5de eeuw (iets meer dan…

1. Kerststal In dit 4de eeuwse Romeinse reliëf wordt het kerstverhaal uitgebeeld, het is een van de vroegste afbeeldingen van Maria met kind. De viering van het kerstfeest begon ook rond deze tijd. Vanaf de 5de eeuw, na het Concilie van Efeze (431) – waar Maria officieel werd erkend als Theotokos (‘Godsmoeder’) – wordt het een populair thema in de kunst. 2. Mariaverering In de Merode-kapel van de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek in Maastricht staat dit 15de eeuwse Mariabeeld, dat Sterre der Zee wordt genoemd. Het altaar is neo-gotisch. De kleding van Maria en Jezus wordt steeds aangepast aan het kerkelijke jaargetijde. 3. Isis en Horus De madonna met kind werd geïnspireerd door voorbeelden uit de Oudheid, zoals dit beeld van de Egyptische godin Isis en haar zoon Horus. Haar cultus duurde voort…