Inhoudsopgave van Editie 3 - 2021 - National Geographic Historia

Symbool van nationaal verzet 1828-’35 Manikarnika Tambe wordt ergens in deze periode geboren in de heilige stad Varanasi (Benares). In haar jeugd krijgt zij de bijnaam Manu. 1842 Ze trouwt met Gangadhar Rao en neemt de naam Lakshmibai aan. Kort daarna wordt haar man maharadja van Jhansi. 1854 Na de dood van haar echtgenoot geven de Britse autoriteiten Lakshmibai geen toestemming om te regeren in naam van haar geadopteerde zoon. 1857 De ‘Indiase Muiterij’ breekt uit, met de opstand van de sepoys (inheemse soldaten) tegen het Engelse gezag. 1858 Lakshmibai sterft in de buurt van Gwalior tijdens een gevecht met de Britten.…

Losgeslagen vakantiegangers Voor de Romeinen werd het toeristische Baiae een synoniem voor zomergekte. De herbergen, villa’s en thermen van deze stad in Campania, die uiteraard aan het strand lag, waren berucht. Ovidius schreef hoe makkelijk het hier was om op ongehuwde vrouwen en weduwen te ‘jagen’. Seneca schetste een panorama van dronken mensen aan de waterkant, orgies en boottochtjes op het Meer van Lucrinus, waarbij de opvarenden zich losbandig gedroegen. Het geschreeuw en gezang werd luider bij het vallen van de nacht, zowel op het strand als in de talloze tavernes. De uit Hispania afkomstige dichter Martialis beweerde dat zelfs een voorbeeldig trouwe matrona als Odyseus’ partner Penelope, Baiae zou verlaten als Helena van Troje.…

Apocalyps in Florence SAVONAROLA Vanaf het moment dat Savonarola in 1490 begon te preken in Florence, hield de dominicaner monnik de bevolking in zijn greep met doemprofetieën en aanklachten tegen corruptie. Acht jaar later was het gedaan met zijn roem: hij werd veroordeeld en ter dood gebracht. STEFANO DALL’AGLIO ALINARI/AGE FOTOSTOCK AURIMAGES MUSEO DI CASTELVECCHIO, VERONA. ERICH LESSING/ALBUM VATICAANSE MUSEA. Een oprechte profeet of een charlatan? Een heilige of een duivel? Al in zijn eigen tijd was Girolamo Savonarola een omstreden figuur die er een dubbelzinnige reputatie op nahield, en dat is hij nog steeds. Eind 15de eeuw, toen deze dominicaner monnik een hoofdrol vertolkte in de Florentijnse politiek, was het volk en de elite al sterk verdeeld in vurige bewonderaars en keiharde tegenstanders. Zelfs het macabere ritueel dat zich…

Profetie van de invasie AURIMAGES Toen op 1 november 1494 bekend werd dat Piero de’ Medici de poorten van Florence had opengezet voor Karel VIII van Frankrijk, hield Savonarola een vlammende preek in de kathedraal van Florence. Daarin riep hij de bevolking op berouw te tonen voor de begane zonden: ‘O zondaars, o koppigen, o jullie die lauwwarm zijn in het geloof, jullie die wachten tot het laatste moment om berouw te tonen, doe penitentie, doe het nu, wacht niet langer! (...) O Italië, o Florence, het is jouw slechtheid, jouw goddeloosheid, jouw zedeloosheid, jouw woekerhandel, jouw wreedheid – dit alles is de oorzaak van je ellende. Ziehier de oorzaak! Als je de oorzaak van het probleem hebt gevonden, dan moet je op zoek gaan naar de oplossing. Houd je…

Het vreugdevuur van de ijdelheden De gewoonte om zondige voorwerpen op de brandstapel te verbranden, als symbool voor de overwinning van het goede op het kwade, was in Florence al bekend sinds de vroege 15de eeuw, dankzij Bernardinus van Siena. Het meest memorabele vreugdevuur vond plaats op 7 februari 1497, op initiatief van Girolamo Savonarola. Het was bedoeld om de minder vrome burgerij, die zich opmaakte voor een uitbundige carnavalsviering, te intimideren. Botticelli en Savonarola Volgens Giorgio Vasari was de beroemde schilder Sandro Botticelli ‘aanhanger van de sekte van Savonarola, zelfs in die mate dat hij het schilderen opgaf en geen inkomsten meer had om van te leven, waardoor zijn leven in een totale chaos ontaardde’. Andere tijdgenoten vertellen dat Botticelli in 1497 een deel van zijn schilderijen in het…

Dominique Vivant Denon De Voyage dans la Basse et la Haute-Égypte van Dominique Vivant Denon weerspiegelt de mengeling van bewondering en minachting die de Europeanen van die tijd voelden bij de ontdekking van de cultuur van het oude Egypte. Als kind van het neoclassicisme noemt Vivant Denon de Egyptische tempels triest en eentonig. Maar over de tempel in Dendera schreef hij: ‘De Grieken hebben niets uitgevonden of gebouwd dat even groots is.’ In de Description d’Égypte komen De Villiers en Jollois tot een meer evenwichtige conclusie: ‘De Griekse en de Egyptische architectuur hebben allebei hun eigen merites en kunnen niet met elkaar worden vergeleken.’…

Kijken, tekenen en verkennen Op vele gravures in de Description de l’Égypte zijn de geleerden zelf afgebeeld terwijl ze bezig zijn met hun werk. We zien ze al tekenend en aantekeningen makend, en ook terwijl ze brokstukken van oude beelden opgraven of een gebouw uit de Oudheid binnentreden. Dit was niet alleen een handige manier om aan de hand van menselijke figuren de schaal aan te geven, maar ook was het voor de Franse geleerden een blijvende herinnering aan hun grootse archeologische avontuur. RMN-GRAND PALAIS DEA/ALBUM DEA/ALBUM DEA/GETTY IMAGES…

Het huis met de toren, werkplaats van Verne ALAMY/ACI Tegen het einde van zijn leven betrok Jules Verne een woning die in Amiens bekendstond als het ‘huis met de toren’, door de opvallende architectuur. Hij zou er achttien jaar wonen. Tegenwoordig is er een aan de schrijver gewijd museum gevestigd. In de constructie van het gebouw was veel ijzer en glas verwerkt, een trend die in de tweede helft van de 19de eeuw in zwang raakte. Bezoekers komen binnen via een serre, een vertrek met glazen wanden waar de schrijver gasten ontving. Op de begane grond bevinden zich meerdere kamers die zijn versierd met portretten van de heer des huizes. De verzameling ‘robinsonades’, boeken die waren geïnspireerd op Robinson Crusoe, en de vele scripts van toneelstukken herinneren aan de jeugd…

De risico’s van misbruik van technologie RUE DES ARCHIVES/ALBUM De optimistische benadering van wetenschap in de boeken van Jules Verne wordt meestal toegeschreven aan Hetzel, die meende dat lezers niet zaten te wachten op droevige of sombere verhalen over vooruitgang. Maar Verne was pessimistischer over technologie en de manier waarop die door de mens werd gebruikt. In 1879 verscheen zijn politieke avonturenroman De 500 miljoen van de Begum. Hierin verdelen een Duitse en een Franse wetenschapper een reusachtige erfenis om beiden een eigen stad op te bouwen in de Verenigde Staten. De Franse stad, France-Ville, groeit uit tot een utopische ode aan de ratio. De Duitse, Stahlstadt, wordt een militaire industriestad waar wapens worden geproduceerd om het ‘Latijnse ras’ uit te roeien. In het boek voert Verne giftige gassen en…

GROTE ONTDEKKINGEN Palenque, een Mayastad in de Mexicaanse jungle In 1784 stuitte een expeditie in de bossen van Chiapas op de ruïnes van een prachtige hoofdstad van de Maya’s. MASSIMO BORCHI/GETTY IMAGES Palenque was een van de vier regiohoofdsteden binnen het territorium van de Maya’s. Hun rijk, dat in het oerwoud lag verscholen, omvatte grote delen van Mexico en Midden-Amerika. Het besloeg een gebied van bijna driehonderdduizend vierkante kilometer, verdeeld over vier landen: Mexico, Guatemala, Belize en Honduras. De Mayacultuur bloeide op in het laagland ten zuiden van het Mexicaanse schiereiland Yucatán. De prachtige steden die hier waren gebouwd, werden tussen de 9de en 10de eeuw om nog altijd onbekende reden verlaten. De overblijfselen van Lakam Ha, zoals Palenque door de Maya’s werd genoemd, zijn te vinden in het noorden…

MEDIA TEKST: SERVAAS NEIJENS De dochters van de Winterkoningin Vierhonderd jaar geleden, in april 1621, kon Den Haag enkele opmerkelijke nieuwe inwoners verwelkomen. Een van hen was Elisabeth Stuart, dochter van de Engelse koning Jacobus I en kleindochter van Maria I van Schotland. Zij werd vergezeld door haar echtgenoot Frederik V. RIJKSMUSEUM Elisabeth en Frederik hadden als koningspaar tot november 1620 een jaar lang geregeerd over Bohemen, maar werden afgezet en moesten vluchten. Aan hun korte regeerperiode danken ze de spotnaam Winterkoning en Winterkoningin. Na hun afzetting werden ze welwillend ontvangen door Maurits van Nassau (die ooit een oogje op haar had gehad). Van de Staten-Generaal kregen ze een huis. In het eerste deel van haar boek legt Goldstone de nadruk op het leven van Elisabeth tot de dood van…

De schoonheid van de rani van Jhansi Een Engelsman die een nauwe band onderhield met Lakshmibai beschreef haar uiterlijk als volgt: ‘Ze was stevig, maar niet overdreven groot. Haar gezicht moet erg aantrekkelijk zijn geweest toen ze jong was en ook nu had ze nog steeds veel charmes (...). Haar uitdrukking was erg intelligent. Haar ogen waren bijzonder mooi en haar neus was prachtig gevormd. Haar jurk was gemaakt van een eenvoudige witte stof met een fijne textuur die ze droeg op zo’n manier dat haar contouren goed tot uiting kwamen. Ze had een prachtig figuur. Wat uit de toon viel, was haar stem.’…

CHRONOLOGIE Romeinse toeristen en reizigers 75 v.C. Wanneer de jonge Cicero als quaestor van Sicilië in Lilybaeum woont, reist hij het eiland rond en stuit hij op het graf van Archimedes. 29 v.C. De geograaf Strabo beschrijft in zijn Geographika een reis die hij samen met prefect Aelius Gallus maakte door het kort daarvoor veroverde Egypte. 1 ste  eeuw n.C. Plinius de Jongere beschrijft het vermaak waarmee hij zich bezighoudt wanneer hij zich terugtrekt in een van zijn villa’s op het platteland. 76-138 n.C. Keizer Hadrianus reist tijdens zijn bewind veel door zijn rijk. Hij heeft een bijzondere belangstelling voor Griekenland. 160-’80 n.C. In zijn tiendelige Beschrijving van Griekenland schrijft Pausanias over de plaatsen en monumenten die hij een bezoek waard acht.…

Kerkhervorming als missie Vanaf het moment dat Savonarola in 1482 was ingetreden in het San Marcoklooster in Florence, gaf hij uiting aan zijn zorgen om de corruptie die in de kerk heerste, in de eerste plaats in het Vaticaan. Nadat Innocentius VIII in 1484 tot paus was benoemd, schreef de dominicaner monnik een gedicht waarin hij smeekte: ‘Jezus (...) schiet uw heilige roomse kerk te hulp, want de duivel doet er alles aan om haar te vernietigen.’ Dat Alexander VI in 1492 tot paus werd gekozen, bevestigde Savonarola’s somberste voorgevoelens. Later zou hij in een preek zeggen: ‘Eerder, toen ik tegen jullie zei dat de kerk hernieuwd moet worden, gebeurde er in Rome iets wat maakte dat velen tegen me zeiden: ‘Nu zien we dat je de waarheid spreekt (...).’…

Machiavelli en de ‘ontwapende profeet’ Savonarola en Machiavelli (zie ook Historia 2-2020) worden vaak neergezet als symbool van twee radicaal verschillende mentaliteiten: religieus, middeleeuws en reactionair, tegenover seculier, modern en pragmatisch. Deze tegenstelling is weliswaar een beetje simplistisch, maar helpt wel om te begrijpen waarom Machiavelli Savonarola omschreef als een ‘ontwapende profeet’, die niet in staat was om te begrijpen dat het geloof en het woord alleen, dus zonder gebruik van geweld, geen garanties boden voor het behouden van de macht. Machiavelli had veel kritiek op de politieke handelwijze van de monnik en de verdeeldheid die hij onder de Florentijnse bevolking zaaide. Toch heeft Machiavelli meer dan eens zijn bewondering uitgesproken voor de leer en de voorbeeldige levensstijl van Savonarola. Hij zei dat ‘over een dergelijk man met eerbied gesproken…

Het geleerde leger van Napoleon EGYPTE ONTSLUIERD De geleerden die met Napoleon Bonaparte meereisden tijdens zijn Egyptische campagne, legden de resultaten van hun onderzoek vast in een monumentale reeks boeken. Deze vormden voor veel Europeanen een eerste kennismaking met het sensationele erfgoed van de faraonische cultuur. MIGUEL ÁNGEL MOLINERO POLO BRITISH MUSEUM, LONDEN. FOTO’S: BRIDGEMAN/ACI…

In de woestijn verzonken tempels In de gravures die zijn gemaakt door de tekenaars die deelnamen aan de Franse wetenschappelijke expeditie, ligt de nadruk op het contrast tussen de vergane glorie van de gebouwen uit de Oudheid en de werkelijkheid van hun eigen tijd. Zo laat de tekening van de ptolemeïsche Horustempel in Edfoe (boven), van de hand van André Dutertre, bijvoorbeeld zien dat het bouwwerk nog helemaal intact is, maar half ligt verzonken in het woestijnzand. De tekenaar heeft een bedoeïenentent naast de tempel gezet om perspectief en couleur locale aan het geheel te geven. Rechts is een gravure van Jean Baptiste Réville te zien die de ingang van de tempel van Luxor toont. Achter de twee obelisken (het exemplaar rechts is in 1831 overgebracht naar Frankrijk), en geflankeerd…

JULES VERNE Een visionair schrijver De populaire romans van de Franse auteur Jules Verne zijn een afspiegeling van twee grote ambities in de 19de eeuw: het verkennen van de wereld en technologische vooruitgang. PEDRO GARCÍA MARTÍN FOTO'S: AKG/ALBUM BRIDGEMAN/ACI Jules Verne werd geboren op 8 februari 1828 in een bourgeoisgezin uit Nantes. Zijn vader, Pierre Verne, was notaris en kwam uit een geslacht van advocaten. Zijn moeder, Sophie Allotte, stamde af van een militaire familie. De jonge Verne groeide op in een welvarende wijk. De meeste van de luxe herenhuizen die er stonden, waren eigendom van reders die rijk waren geworden door slavenhandel, die zijn discutabele hoogtepunt beleefde in de 18de eeuw. Nantes was het centrum van de handel in slaven tussen Frankrijk en de Verenigde Staten, en nog altijd…

Hetzel, zo veel meer dan een uitgever BNF Pierre-Jules Hetzel, de atheïstische en vooruitstrevende uitgever van Jules Verne, stond ideologisch lijnrecht tegenover de schrijver, hoewel ze er allebei naar streefden de wetenschap toegankelijk te maken voor het volk. Hetzel had deelgenomen aan de revolutie van 1848 en was een overtuigd aanhanger van de nieuwe regering, die zich hardmaakte voor onderwijs voor de jeugd. Dat moest volgens Hetzel seculier, gratis en verplicht zijn. Hetzel was voor Verne meer dan een uitgever. De auteur liet in zijn manuscripten de helft van de bladzijden leeg voor correcties, vaak suggesties van zijn uitgever. Dat ging zelfs zo ver dat Hetzel een ander einde schreef voor Reizen en lotgevallen van kapitein Hatteras. Anders dan Verne van plan was, liet Hetzel de kapitein géén zelfmoord plegen.…

Palenque in detail ORONOZ/ALBUM Ricardo Almendáriz werd geboren in Guatemala en sloot zich in 1784 aan bij Antonio del Río om archeologische ontdekkingen te documenteren die werden gedaan in de ruïnes van de oude Mayastad bij Palenque. Almendáriz nam vooral de reliëfs over die op het paleis waren aangebracht. Veel van de details die hij vastlegde, zijn later vernietigd als gevolg van erosie. Om die reden zijn de tekeningen van zijn hand van onschatbare wetenschappelijke waarde. De dertig schetsen die Almendáriz maakte, werden gepubliceerd in het verslag van Antonio del Río.…

OPMERKELIJK PERSOON Lakshmibai, oorlogskoningin van India In 1858 vecht Lakshmibai mee in de slotakte van de Eerste Indiase Onafhankelijkheidsoorlog. Door haar dood op het slagveld wordt zij een nationale legende. BRIDGEMAN/ACI Halverwege de 19de eeuw werd een groot deel van India bestuurd door de Britse Oost-Indische Compagnie, zowel rechtstreeks als via lokale vazallen. Het expansionistische beleid van de Britten lokte in 1857 een bloedige opstand uit, die door de Britten de Indiase Muiterij werd genoemd, maar bij Indiërs bekendstaat als de Eerste Indiase Onafhankelijkheidsoorlog. Onder de opstandelingen bevond zich een moedige vrouw: Lakshmibai, de rani (vorstin) van Jhansi. Bij haar geboorte ontving ze de deugden van de hindoegodinnen Lakshmi, Durga en Sarasvati. Manikarnika, zoals haar ouders haar noemden, werd geboren in het huidige Varanasi. Op vierjarige leeftijd verloor ze haar…

Zwavel en dwaallichten MARY EVANS/SCALA, FLORENCE Naast afwijkende ontbindingsverschijnselen zijn er nog andere elementen die hebben bijgedragen aan de myrthevorming rond vampiers. Men dacht bijvoorbeeld dat er een zwavelgeur uit hun lichamen kwam, of dat er dwaallichten dansten boven de graven van vampiers. Ook epidemieën en natuurrampen werden aan deze wezens toegeschreven. Zulke verschijnselen leidden vaak tot het plegen van invallen op begraafplaatsen, in de hoop de lijken van vermeende vampiers te kunnen opsporen.…

CHRONOLOGIE Savonarola: geroemd en verketterd SCALA, FLORENCE 1475 Op 22-jarige leeftijd ontvlucht de in 1452 geboren Girolamo Savonarola zijn ouderlijk huis in Ferrara, en trekt hij naar het dominicaner klooster San Domenico in Bologna, waar hij na korte tijd toetreedt tot de orde. 1490 Na een eerder verblijf in Florence van 1482 tot 1487, keert Savonarola terug naar deze stad op verzoek van Lorenzo il Magnifico, het hoofd van de familie De’ Medici, een geslacht dat al ruim een halve eeuw over de stad regeert. 1494 Na de komst van Karel VIII van Frankrijk komen de Florentijnen in opstand tegen Piero de’ Medici, die de stad ontvlucht. Savonarola wordt vervolgens de belangrijkste figuur op het politieke toneel van Florence. 1498 Ten overstaan van een grote menigte wordt de monnik ter…

Door marteling afgedwongen bekentenis JOSSE/SCALA, FLORENCE Het proces tegen Girolamo Savonarola bestond uit drie verhoren die direct na zijn arrestatie begonnen en plaatshadden in april en mei 1498. De verhoren werden afgenomen door een commissie die was benoemd door het bestuur van Florence, maar bij het derde verhoor waren ook twee politieke afgezanten van Alexander VI aanwezig. Het was een politiek proces, met een uitkomst die al bij voorbaat vaststond. Het was dan ook geen toeval dat de verhoorders waren geselecteerd uit de politieke tegenstanders van Savonarola. Er is veelvuldig gespeculeerd dat er zou zijn gerommeld met het proces-verbaal, zodat de geestelijke gemakkelijker kon worden veroordeeld. Zo zouden uitspraken aan Savonarola zijn toegeschreven die hij niet heeft gedaan. Met name zijn volgelingen en hagiografen wezen hierop, maar bewijs is er…

Een monumentale boekenreeks 1798 Het Egyptisch Instituut in Caïro wordt opgericht met als doel alle aspecten van het land te kunnen bestuderen. 1802 Napoleon wil dat de resultaten van het onderzoek in Egypte worden gepubliceerd in een groot boek. 1810-’28 In deze jaren verschijnen alle delen van de reeks Description de l’Égypte. 1825 Uitgever Panckoucke neemt het initiatief voor een tweede druk van de Description, nu in 37 delen en voor een lagere prijs. 1828 Nu pas mag het atlasdeel van de Description op de markt komen. De kaarten werden eerder als staatsgeheim beschouwd.…

De tempel van Dendera Op zijn pioniersreis door Opper-Egypte raakte Vivant Denon in de ban van de tempel in Dendera. Volgens hem was dit bouwwerk mooier dan welk oud-Grieks gebouw dan ook. Alvorens terug te keren naar Europa toonde hij zijn schetsen van de tempel aan twee assistenten, Jollois en De Villiers, die ook deel hadden genomen aan de missie van generaal Desaix naar Opper-Egypte. Onder begeleiding van een gewapende escorte bezocht het tweetal de tempel, die voor een Isistempel werd aangezien. Later werd bekend dat het een aan Hathor gewijde tempel is. Ze maakten tekeningen en plattegronden die verrassend accuraat waren. Het was binnen in de tempel zo donker dat ze fakkels moesten gebruiken om iets te kunnen zien. Het tekenwerk verliep daardoor ‘traag en moeizaam’, aldus De Villiers.…

CHRONOLOGIE Nantes, Parijs, Amiens 1828 Op 8 februari wordt Jules Verne geboren in Nantes. Na de middelbare school haalt zijn vader hem over om rechten te gaan studeren. 1847 Verne verhuist naar Parijs, waar hij in contact komt met intellectuele kringen. Hij ontmoet Alexandre Dumas fils. 1863 Na het succes van Vijf weken in een luchtballon tekent hij een contract bij uitgever Hetzel en moet hij jaarlijks twee boeken schrijven. 1872 Verne is inmiddels beroemd in heel Frankrijk. Na te zijn onderscheiden met het Legioen van Eer vestigt hij zich met zijn gezin in Amiens. 1886 Verne wordt geraakt door schoten van een overspannen neef, waardoor hij mank wordt. Later dat jaar sterven Hetzel en zijn moeder. 1905 Jules Verne overlijdt op 77-jarige leeftijd. Duizenden mensen komen af op zijn…

De reis naar de maan volgens Jules Verne GETTY IMAGES De boeken Van de aarde naar de maan (1865) en De reis om de maan (1870) beschrijven de lancering van een ruimteschip en zijn baan om de maan. Het verhaal kent verrassend veel overeenkomsten met de Apollo 8 in 1968, de eerste bemande missie die in een baan om de maan werd gebracht. In beide missies bestaat de bemanning uit drie mannen, het gewicht en de afmetingen van de raketten zijn vergelijkbaar, het traject dat ze afleggen is bijna hetzelfde en beide capsules belanden uiteindelijk in de Grote Oceaan. Verne rekende uit hoelang de reis naar de maan zou duren en welk effect de maanbaan op het ruimteschip zou hebben. Hij kwam tot de conclusie dat een lancering in de…

De tempels van Palenque DK IMAGES Van de 3de tot de 10de eeuw n.C. was Palenque een van de belangrijkste hoofdsteden van de Maya’s. De stad, die ook wel Lakam Ha werd genoemd, bereikte het hoogtepunt van zijn macht onder het bewind van Pacal de Grote (615-’83). De tekening hieronder toont de belangrijkste bouwwerken die in de jungle zijn blootgelegd. De stad omvat in totaal honderden gebouwen die verspreid liggen door het regenwoud. Ze waren beschilderd met felle kleuren – rood, geel en blauw – en voorzien van prachtige stenen kantelen. 1 Tempel van het kruis De kantelen verkeren in slechte staat, maar binnenin bevinden zich een aantal interessante sculpturen. 2 Tempel van het bladerenkruis Een steile trap leidt naar het bovenste gedeelte, dat is voorzien van bogen die worden…