Inhoudsopgave van Editie 4 - 2020 - National Geographic Historia

TEN GELEIDE Op deze door griffioenen geflankeerde troon zou ooit koning Minos hebben gezeten, de mythische Kretenzische vorst uit de bronstijd, die in een labyrint de Minotaurus zou hebben gehuisvest. Zijn paleis werd rond het begin van de vorige eeuw opgegraven door de Britse archeoloog Arthur Evans. Diens ontdekkingen in Knossos vormen de basis van onze kennis van de minoïsche cultuur, maar zijn reconstructies in het paleis van Minos zijn omstreden. Toch mag ik er graag ronddwalen door de vele gangen en vertrekken. De karakteristieke zuilen, de albasten troon en de muurschilderingen (al zijn die misschien het werk van de Zwitserse kunstenaars Gilliéron, père et fils) spreken tot mijn verbeelding en maken de legende van de Minotaurus springlevend. De bloeitijd van de minoïsche beschaving viel gedeeltelijk samen met het Egyptische…

DAGELIJKS LEVEN De Haarlemmervaart, reizen met de trekschuit Ook in de 17de eeuw was een goede infrastructuur van groot belang voor de Nederlandse economie. Personenvervoer over het water bood uitkomst. RIJKSMUSEUM Wuivende grassen, een rietkraag, plompenbladeren op het water. Aan de overkant rijdt de trein naar Haarlem voorbij. Wie niet beter weet, zou denken dat hij langs een wat breed uitgevallen spoorsloot stond. Maar de kaarsrechte waterloop die net ten noorden van Amsterdam-West ligt ingeklemd tussen het spoor en de N200, is twee eeuwen ouder dan dat spoor zelf. In de tijd voordat er treinen over die lijn raasden, lieten reizigers zich massaal over dit water vervoeren. Dagelijks voeren meerdere trekschuiten volgens een strakke dienstregeling heen en weer tussen Amsterdam en Haarlem. En de N200, de Haarlemmerweg, ligt op het…

Wankele landbrug NOORD-HOLLANDS ARCHIEF Op deze kaart uit circa 1740 van ‘Rhynlands Waterstaat’ is het Haarlemmermeer afgebeeld, met daarboven de Haarlemmertrekvaart: de kaarsrechte streep die loopt van Amsterdam (rechtsboven) naar Haarlem (linksboven). Halfweg ligt op de smalle landstrook waar het Haarlemmermeer en IJ samenkomen; de trekvaart werd daar onderbroken en reizigers moesten overstappen. Op deze plek werden aan het eind van de 16de eeuw drie bakstenen sluizen aangelegd, die tot 1977 een rol speelden bij de afwatering van het Rijnland. In 1852 werd de Haarlemmermeerpolder…

Een profetie voor elke grote crisis in de geschiedenis Dankzij de raadselachtige stijl konden de Centuriën van Nostradamus als voorspelling worden gezien voor dramatische gebeurtenissen die tientallen of zelfs honderden jaren later plaatsvonden. 1610 De moord op koning Hendrik IV van Frankrijk ‘Vijf decennia en zeven zullen de baan niet stoppen / van de grote Keltische leeuw, wanneer een jonge leeuw / met zijn leeuwin de hulp inroept van de beer, / op de vlucht snijdt hij van zijn rivaal de klos.’ Terwijl Hendrik IV in zijn koets door een straat in Parijs reed, werd hij aangevallen door een fanaticus die het hem kwalijk nam dat hij concessies had gedaan aan de protestantse minderheid; hij stierf enkele uren later aan zijn verwondingen. In de weken daarvoor circuleerde er in Parijs…

Woestijnkunst In de Nazcawoestijn zijn honderden lijnen, geometrische vormen en figuratieve voorstellingen te zien. Sommige hiervan stellen dieren voor, zoals de kolibrie, de papegaai of de aap, die niet voorkomen in het woestijnklimaat van de regio. Waarom deze dieren hier dan wel zijn afgebeeld, is onduidelijk. Een van de theorieën luidt dat de dieren getuigen van een natter klimaat en de aanwezigheid van een jungle in het verleden. Maar de gangbaarste interpretatie is dat ze zijn geïnspireerd op intensieve handelscontacten met volken uit tropische gebieden. DIVERSITEIT Een van de belangrijkste kenmerken van de geogliefen is de variatie. Dierlijke figuren en bomen zijn afgebeeld naast rechthoekige en driehoekige banen. De begrenzingen zijn buitengewoon recht, terwijl sommige lijnen obstakels als heuvels en ravijnen vermijden. LOCATIE De lijnen liggen in de provincies Palpa…

De luchtballonvaarders ROBERT CLARK/NGS Enkele fantasierijke auteurs dachten dat de Nazca’s over de woestijn vlogen om hun lijnfiguren te observeren en ontwerpen. De Amerikaanse ontdekkingsreiziger Jim Woodman concludeerde dat ze luchtballonnen zouden hebben gebruikt, waarvan hij meende bewijzen te zien in de kunst van de Nazca’s. Hij beweerde ook dat het textiel dat de bevolking vervaardigde sterk genoeg was om luchtballonnen van te maken. Bovendien verklaarde hij dat de gevonden vuur-plaatsen langs het Nazcaplateau moesten worden gebruikt om warme lucht mee te produceren waarmee de luchtballonnen werden aandreven. Woodman bouwde vervolgens zelf een driehoekige ballon die hij in 1975 boven de geogliefen wist te laten vliegen.…

De trein van Europa’s gouden jaren 1876 Georges Nagelmackers richt de Compagnie Internationale des Wagons-Lits op om spoorwegmaatschappijen slaapwagons aan te bieden. 1883 Op 4 oktober maakt de Oriënt-Express, die door Nagelmackers’ onderneming wordt uitgebaat, zijn eerste reis van Parijs naar Istanbul. 1919 Na een onderbreking door de Eerste Wereldoorlog wordt de dienstregeling hervat, met nieuwe routes en de vertrouwde glamour. 1939 Door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog wordt de dienstverlening lamgelegd. Na de oorlog zal de trein uiteindelijk verdwijnen. DEA/ALBUM AKG/ALBUM MARY EVANS/SCALA, FLORENCE FINE ART/ALBUM…

Een trein voor de elite De Oriënt-Express bood een ervaring die te vergelijken was met luxehotels als het Ritz of het Savoy. Toegangsdeur tot de keuken. De dinergasten betraden het rijtuig aan de andere kant. Doorgeefluik met schuifraam, als verbinding tussen de keuken en de pantry. Interieur van gelakt hout, met verlichting op gas. Vlak plafond, afgewerkt met teakhout. Verbindingsdeur met de rooksalon, voorzien van een wandspiegel. Restauratierijtuig Dit houten restauratierijtuig, dat eind 19de eeuw en begin 20ste eeuw in gebruik was, had een keuken die was verbonden met de pantry. Daar konden de obers de borden ophalen om ze vervolgens op te dienen. In de restauratie zelf, die zich in het middendeel van de wagon bevond, mocht niet worden gerookt – aan het einde van de wagon was een…

ACTUEEL Loodzware verwensingen In de Romeinse tijd was een tabella defixionis, een vervloekingsplaatje, een beproefd middel om een tegenstander te verdoemen. In het Belgische Tongeren werd onlangs zo’n defixio gevonden. GALLOROMEINSMUSEUM In de Romeinse tijd was Tongeren de hoofdstad van de civitas Tungrorum. Dit grote bestuursdistrict strekte zich uit van oostelijk Vlaanderen en Wallonië tot gebieden in het huidige Nederland, Duitsland, Frankrijk en het Groothertogdom Luxemburg. De stad Tongeren herbergt de grootste archeologische vindplaats van de Lage Landen, met een omvang van ongeveer twee vierkante kilometer. Deze heeft al veel schatten prijsgegeven. Toch waren archeologen verrast toen op een bouwwerf een loden defixio werd gevonden die dateert uit de laatste decennia van de 1ste eeuw. Soortgelijke plaatjes zijn bekend uit Tunesië en Griekenland, maar voor België is het een unieke vondst.…

Jaagpad, kwakel en rolpaal RIJKSMUSEUM De trekschuit bestond al lang voordat er speciale trekvaarten werden gegraven. In smalle vaarten of als er geen wind stond, werden zeilschepen vanaf de wal ‘gejaagd’. Ook vervoer stroomopwaarts ging vaak met behulp van een jaaglijn. Alles was erop gericht de tocht zo snel en probleemloos mogelijk te laten verlopen. Naast de vaart lag een met schelpen verhard jaagpad, zodat het trekpaard vlot kon doorlopen. Tussen schuit en jaagpad mochten alleen struikgewas en riet staan; de jaaglijn zat hoog aan de mast vast. Het aantal bruggen werd tot een minimum beperkt. Waar ze onontkoombaar waren, kwam een ‘kwakel’, een hoge voetgangersbrug waar de schuit met staande mast onderdoor kon glijden. In bochten leidde de jager de lijn om een ‘rolpaal’ heen voor hij afsloeg. Door…

KEERPUNT 1842 Het jaar van de Britse nederlaag in Afghanistan De Eerste Brits-Afghaanse Oorlog mondde uit in een debacle voor de Britten. Na een reeks kapitale fouten werd het leger tussen Kaboel en Jalalabad genadeloos afgestraft. ALAMY/CORDON PRESS Op 13 januari 1842 zagen de Engelse wachtposten vanuit de vesting in Jalalabad in de verte een eenzame ruiter naderen. Ongerust werden ze niet – ze dachten dat het een koerier was. Maar toen de ruiter dichterbij kwam, zagen de wachtposten dat de man onderuitgezakt in het zadel hing en kregen ze argwaan. Er werd alarm geslagen en vanuit de vesting vertrok een patrouille te paard om te onderzoeken wat er aan de hand was. Toen de ruiters de vreemde verschijning tot op een paar meter waren genaderd, zagen ze dat het…

Waaraan stierven de Egyptische koningen? DE VAN KWALEN DE FARAO’S Ondanks hun bevoorrechte status, leden de Egyptische vorsten aan dezelfde ziekten als hun onderdanen, blijkt uit onderzoek van hun mummies. JOSÉ MIGUEL PARRA SPL/AGE FOTOSTOCK EGYPTISCH MUSEUM, CAÏRO. DEA/ALBUM NEW YORK ACADEMY OF MEDICINE. In de Oudheid genoot Egypte een benijdenswaardige reputatie als land van overvloed, waar de jaarlijkse overstroming van de Nijl de akkers bevloeide en waar boeren met relatief weinig inspanning grote oogsten binnenhaalden. Helaas strookt dit beeld niet met de werkelijkheid. Zoals overal in de Oude Wereld, werd het leven in Egypte voortdurend verstoord door natuurrampen en honger. Er kwamen ook veel ziekten voor, die artsen niet konden diagnosticeren, laat staan genezen. Dit harde leven heeft zijn sporen nagelaten bij de vroegere bewoners van Opper- en Neder-Egypte…

Het medisch dossier van Hatsjepsoet en Amenhotep III In 1903 werden in een klein graf bij de tombe van koningin Hatsjepsoet, in de Vallei der Koningen, twee vrouwelijke mummies gevonden. De ontdekker was Howard Carter, die negentien jaar later ook het graf van Toetanchamon zou opgraven. Een van de mummies behoorde toe aan een slanke vrouw en zat in een sarcofaag. De andere mummie, van een meer gezette vrouw, lag op de grond. De laatste had haar armen gekruist over de borst, een houding die was voorbehouden aan de farao’s. KENNETH GARRETT In 2007 bleek een kies, die was gevonden in een kist met gemummificeerde organen van koningin Hatsjepsoet in het verzamelgraf TT320 in Deir el-Bahri, precies te passen in de kaak van de mummie van de gezette vrouw. Howard…

MINOTAURUS Het monster in het labyrint De Grieken en Romeinen waren dol op de mythe van de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier was, en in een labyrint woonde tot hij werd gedood door de Atheense held Theseus. Die legende vertelt ons veel over het vroegste begin van de mediterrane wereld. AMARANTA SBARDELLA MUSEO NAZIONALE ROMANO, ROME. BRIDGEMAN/ACIMUSEO NAZIONALE ROMANO, ROME. ALBUM MUNT TATE GALLERY, LONDEN. Diep verborgen in een labyrint op Kreta woonde de Minotaurus, een monster dat half mens en half stier was. Hij was daar opgesloten door zijn stiefvader, koning Minos van Kreta, en at mensenvlees dat uit de stad Athene werd aangevoerd. Elke negen jaar werd door Minos aan Athene opgedragen om zeven jongens en zeven meisjes als offer naar Kreta te sturen.…

DE NAZCALIJNEN De mysterieuze geogliefen van Peru De oude bewoners van de Peruaanse zuidkust tekenden in de woestijn met gigantische lijnen vormen van dieren en geometrische figuren. Duizend jaar later is het nog steeds een raadsel waarvoor deze enorme afbeeldingen dienden. ARIADNA BAULENAS ROBERT CLARK/NGS Oop het plateau van Nazca en Palpa, aan de zuidkust van Peru, bevinden zich de verbazingwekkendste archeologische overblijfselen van de Andes: de beroemde Nazcalijnen. Deze enorme figuren, soms wel 275 meter lang, zijn in de bodem gekerfd en brengen een van de dorste landschappen ter wereld tot leven. De lijnen zelf zijn niet uniek in de Andes: aan de Peruaanse kust bevinden zich nog veertig locaties met vergelijkbare archeologische sporen. Maar nergens vind je zo veel van de bijzondere figuren als op dit plateau. De…

Putten en aquaducten ROBERT CLARK/NGS De Nazca’s legden ondergrondse kanalen aan die waren te bereiken via puquios of putten (foto hierboven). Hierdoor was, en is, het kanalenstelsel beter te onderhouden. De ingang is spiraalvormig, waardoor eenvoudig kan worden afgedaald tot het diepste punt en tegelijkertijd wordt voorkomen dat er stof en vuil in de kanalen terechtkomen – alles wat door de wind wordt meegevoerd blijft liggen op de bovenste traptreden. De verschillende nabijgelegen dorpsgemeenschappen onderhouden de aquaducten.…

Bidden tot de goden IILLUSTRATIE: JON FOSTER/NGS De Nazcalijnen moeten het podium zijn geweest van plechtige rituelen die werden uitgevoerd om de oogst zeker te stellen. Men denkt dat de deelnemers offers achterlieten op stenen altaren aan het begin van een trapeziumvormige baan. Daarna werd de processie voortgezet richting een ander altaar aan het uiteinde van de lijnen. Er speelden muzikanten op keramische fluiten, terwijl een van de aanwezigen de goden aanriep en een aardewerken pot brak. Offers aan de goden konden bestaan uit bonen, fruit en andere geschenken, zoals de gewaardeerde schelpen van stekeloesters, die werden meegebracht in een schaal door een van de priesters (zie afbeelding hierboven). AGLI ORTI/AURIMAGES…

Duurzame renovatie van Pampus Om Amsterdam te kunnen verdedigen tegen indringers, werd eind 19de eeuw het zelfredzame fort Pampus gebouwd. Ruim een eeuw later wordt het eiland in het IJmeer wederom zelfvoorzienend. Precies 150 jaar geleden werden de kaarten om de macht in West-Europa opnieuw geschud, in de Frans-Duitse Oorlog. Onder aanvoering van de Pruisen streed de Noord-Duitse Bond tegen het Franse leger van Napoleon III. De Pruisen trokken aan het langste eind, waarna de overwinning in 1871 werd beklonken met de oprichting van het Duitse Rijk. In Nederland vreesde men dat het nieuwe keizerrijk grotere expansieplannen had, waarop werd besloten dat Amsterdam met een verdedigingslinie moest worden beschermd tegen de mogelijke agressor. In de jaren daarna werden er 45 forten gebouwd rond de hoofdstad, die gezamenlijk de Stelling van…

De Spaarndammerdijk STADSARCHIEF GEMEENTE AMSTERDAM Op deze tekening uit 1778 is goed te zien dat de dijk bochtig en onverhard was. Op de achtergrond de Haarlemmerpoort en Westerkerk in Amsterdam. Overal zijn molens, destijds de motor van de industrie. De dijk werd in eerste helft van de 13de eeuw aangelegd om de veenweiden ten westen van de stad te beschermen tegen het IJ, dat toen nog tot aan Beverwijk een groot open water was.…

Botsing van twee rijken BRIDGEMAN/ACI Wat de Engelsen achteraf The Great Game noemden en de Russen het Schaduwtoernooi, was een conflict tussen het Britse Rijk en het tsarenrijk in het Nabije Oosten en Centraal-Azië, dat in de loop van de 19de eeuw uitmondde in een intense machtsstrijd. De Britten probeerden te voorkomen dat de Russen een doorgang naar de zee wisten te bemachtigen, waarmee ze een bedreiging zouden vormen voor het Britse monopolie in India, het juweel van de Britse kroon.…

De liesbreuk van Merenptah SPL/AGE FOTOSTOCK Een liesbreuk bestaat uit een uitstulping van het buikvlies in de liesstreek, waardoor organen uit de buikholte kunnen gaan uitpuilen. Het resultaat is een doorgaans pijnloze verdikking in de lies of het scrotum. Om de kwaal te behandelen, werd in de Oudheid het scrotum ook wel verwijderd. Sommige onderzoekers geloven dat dit is gebeurd bij Merenptah (hieronder), de opvolger van Ramses II. Bij zijn mummie ontbreekt het scrotum, terwijl de penis nog steeds aanwezig is. Ramses V had een vergroot scrotum, een symptoom dat de balsemers van zijn lichaam verborgen door het naar het perineum te vouwen.…

Astroloog tussen twee vuren Als telg van een joodse familie die halverwege de 15de eeuw tot het christendom was bekeerd, probeerde Nostradamus een neutrale positie in te nemen tegenover de spanningen tussen katholieken en protestanten. Toch werd hij op een zeker moment door beide groepen aangevallen. In 1558 werd hij in pamfletten, die klaarblijkelijk door calvinisten waren geschreven, ‘Monstradabus’ genoemd, ‘misdadig monster’. In 1560 werd hij fysiek bedreigd in Salon-de-Provence, toen een franciscaner prediker zijn volgelingen zover wist op te zwepen dat vijfhonderd van hen zich gewapend met ijzeren staven op een protestantse kerk stortten. Hun bedoeling was de lutheranen uit te roeien, en tot hen rekenden ze ook Nostradamus. Hij vluchtte naar Avignon en bleef er twee maanden, tot de orde werd hersteld. AKG/ALBUM…

Stap voor stap: hoe maakten de Nazca’s hun geogliefen? Archeologen hebben zich tientallen jaren gebogen over de wijze waarop de Nazcageogliefen zijn gemaakt. Na meerdere studies denken onderzoekers nu eindelijk een antwoord te hebben gevonden. De tekening hieronder geeft een indruk van hoe de rechte lijnen en spiralen in de grond kunnen zijn getekend. Lijnen maken in de woestijn Voor de aanleg van de lijnen gebruikten de Nazca’s eenvoudige materialen: manden, houten palen en touw. Een rechte lijn werd gemaakt door twee staken op afstand van elkaar in de grond te slaan en deze met elkaar te verbinden door middel van een strak gespannen touw. Voor de ronde vormen sloeg men een paal in het midden van het gebied waar de figuur moest komen. Door een touw vanuit het midden…

Een mythische treinreis ORIËNTEXPRESS In 1883 werden Parijs en Istanbul met elkaar verbonden door een legendarische spoorlijn. De luxueuze wagons van deze trein vormden het decor van feesten voor selecte gezelschappen, clandestiene romances en diplomatieke intriges. MARÍA PILAR QUERALT DEL HIERRO BRIDGEMAN/ACI ALBUM BRIDGEMAN/ACI BEAUX-ARTS DE PARÍS/RMN-GRAND PALAIS ÉCOLE NATIONALE SUPÉRIEURE DES BEAUX-ARTS, PARIJS. Op 4 oktober 1883 kolkte het Parijse Gare de l’Est van spanning. Een groep van 24 onbevreesde passagiers maakte zich gereed om in een luxueuze trein te stappen, die om halfacht ’s avonds vanaf dit station zou beginnen aan een lange reis, met Istanbul als eindbestemming. Geen van de passagiers kon op dat moment voorzien dat de trein later een legendarische reputatie zou krijgen en bekend zou worden als de Oriënt-Express. Het idee van een spoorlijn…