Inhoudsopgave van Editie 3 - 2020 - National Geographic Historia

Een kwestie van gewicht De zeer corpulente Gerard Andriesz Bicker was de zoon van de belangrijke Amsterdamse koopman Andries Bicker. Diens portret en dat van zijn vrouw zijn bewaard gebleven. De zoon, hier ongeveer twintig jaar oud, zou 220 kilo hebben gewogen. De gewoonte om op de weegschaal te stappen om te zien of je bent aangekomen, is begonnen bij de 17de -eeuwse Italiaanse arts Sartorio. Hij hanteerde echter een enigszins afwijkende methode: dagelijks woog hij niet alleen zichzelf, maar ook het eten dat hij innam en zijn uitwerpselen. Wat Sartorio wilde bijhouden was niet zijn gewicht, maar de balans tussen wat bij consumeerde en zijn ontlasting. RIJKSMUSEUM, AMSTERDAM…

De hond die zijn edele baas beet PD In 1817 verscheen in Londen een acht pagina’s tellend pamflet met het ‘in steno opgenomen rechtbankverslag’ van de zaak tegen de hond Honesty, verdacht van het bijten van een edelman. ‘Dit dier had zo’n onverschrokken karakter dat het niet onder de indruk was van het gewicht van de hele zaak,’ meldt de anonieme auteur. ‘Hij was daarom in een respectvolle houding vastgemaakt […] en opdat de gevangene goed zou zien dat hij een eerlijk en onbevooroordeeld proces kreeg, had de rechtbank het dragen van een bril en een muilkorf bevolen.’ De rechtszaak vond plaats in aanwezigheid van een negen personen tellende jury. In een kruisverhoor worden zowel de aanklager, de edelman, als de verdediging van de hond gehoord. Uiteindelijk blijkt het boekje…

EEN ONGEMAKKELIJK VOORSCHRIFT Minder werken Volgens de regels van Sint-Benedictus moesten de monniken op gezette tijden arbeid verrichten. De beschikbaarheid van dienaren en de veeleisendheid van de religieuze activiteiten leidden er echter toe dat het lichamelijke werk van de monniken sterk afnam. Volgens een tekst van de abdij van Cluny uit het einde van de 11de eeuw was het niet meer dan een formaliteit geworden: ‘Om eerlijk te zijn wordt er niet veel meer gedaan dan bonen plukken, onkruid wieden in de tuin en soms brood bakken in de oven. Op de dagen dat dit gebeurt, na een korter kapittel dan gebruikelijk, zegt de abt: ‘laten we handwerk doen.’ Dan gaat iedereen naar de tuin, de jongeren voorop. Ze zingen een paar psalmen, om daarna een tijdje onkruid te wieden.…

Een keizerin als weldoener Maria Theresia was haar leven lang een fervent voorvechter van het rooms-katholieke geloof. Dat ging echter gepaard met intolerantie jegens het protestantse deel van de bevolking en vooral jegens de joden in haar rijk. Wel stond ze open voor de wetenschappelijke en filosofische beweging van haar tijd, de Verlichting. Zo stelde ze Gerard van Swieten (een beroemde leerling van Herman Boerhaave) aan als hofarts. Van Swieten ging de strijd aan met de jezuïeten om de censuur te verzachten en het onderwijs te hervormen. Hij moderniseerde de medische faculteit en was ook de grondlegger van de studies plantkunde en farmacie in Wenen. Zo gaf hij de wetenschap een flinke impuls. De beroemde arts was zelf niet vrij van vooroordelen: zo zag hij geen heil in vaccinaties. Inenting…

CHRONOLOGIE De studie naar mummies 1698 Benoît de Maillet, Frans consul in Egypte, onderzoekt in Caïro als eerste een mummie, ten overstaan van een groep landgenoten. 1718 De Duitse apotheker Christian Hertzog pakt een hoofdloze mummie uit en vindt 74 amuletten tussen de windels. 1821 De Londense arts Thomas Pettigrew, vriend en medewerker van Belzoni, doet grote aantallen publieke mummie-ontledingen. 1868 Samuel Birch, conservator van Egyptische oudheden in het British Museum, ontleedt enkele mummies die de prins van Wales cadeau heeft gekregen. 1908 Margaret Murray stelt een multidisciplinair team samen voor het bestuderen van de mummies van twee broers die worden bewaard in het Manchester Museum.…

GROTE ONTDEKKINGEN Teyuna, de verloren stad van de Tairona In 1976 wist een groep archeologen de ruïnes te bereiken van de oude Ciudad Perdida, diep in het regenwoud van Colombia. Het Taironavolk is zowel bekend om zijn verzet tegen de Spaanse conquistadores als om het verfijnde edelsmeedwerk, dat vandaag de dag is te zien in het Museo de Oro (Goudmuseum) in Bogotá. Dit precolumbiaanse volk leefde onder meer in de Sierra Nevada de Santa Marta, in het noorden van Colombia. Het gebied is lang een magneet geweest voor de huaquero’s, of grafrovers, op zoek naar de schatten van de Tairona. In de jaren zeventig van de vorige eeuw waren er naar schatting vijfduizend van deze rovers actief. Een van hen was Florentino Sepúlveda. Op een dag in 1975 ging zijn…

ACTUEEL Schatten uit Doggerland Het Rijksmuseum van Oudheden kreeg onlangs een schenking van twee omvangrijke collecties prehistorische vondsten uit de Noordzee. De objecten zijn door twee verzamelaars gevonden op de stranden van Rockanje en de Eerste en Tweede Maasvlakte. Jan Hendriks en Charlie Schouwenburg hebben daar vele honderden uren gestoken in het afstruinen van het opgespoten Noordzeezand. ‘Een prachtig voorbeeld van citizen science,’ aldus conservator Luc Amkreutz. De meeste objecten dateren uit het Mesolithicum (ca. 8000-5000 v.C.), een periode waarin jager-verzamelaars leefden in Doggerland. Dit gebied vormt nu de bodem van de Noordzee, maar was tot ca. 6000 v.C. een groot, met rivieren doorsneden landschap dat zich uitstrekte van Denemarken, langs Nederland tot aan Engeland. Doggerland was een dynamisch gebied waar de bewoners zich voortdurend moesten aanpassen aan de veranderende…

Van feuilleton naar bioscoopscherm In zijn roman De burggraaf van Bragelonne, die van 1848 tot 1850 in meerdere delen werd gepubliceerd, populariseerde Alexandre Dumas het verhaal dat de man met het ijzeren masker een tweelingbroer van Lodewijk XIV zou zijn geweest. Later hebben vele romanciers en filmregisseurs hier nog een keur aan vergezochte verzinsels aan toegevoegd. VAN LINKS NAAR RECHTS: AKG/ALBUM. BRIDGEMAN/ACI. BRIDGEMAN/ACI…

Tussen overgewicht en obesitas BRIDGEMAN/ACI Om de Drie gratiën te schilderen, gebruikte Rubens zijn tweede vrouw Helène Fourment en haar zussen als modellen. Hij schilderde hun weelderige lichamen zeer realistisch. Zelfs zo, dat een arts gespecialiseerd in endocrinologie en diabetes tijdens een recent onderzoek in staat was de Body Mass Index (BMI) van de vrouwen te meten. Deze zou tussen de 26 en 29 liggen, een percentage dat vandaag de dag beschouwd wordt als overgewicht en bijna als obesitas (de gezonde waarde varieert tussen de 18 en 25). Het schilderij onthult ook tekenen van andere aandoeningen, zoals kromming van de wervelkolom.…

DE INDUSBESCHAVING In grote steden zonder muren schiepen ambachtslieden en boeren de basis voor een raadselachtige cultuur die abrupt verdween. We kennen zelfs de heersers niet. JULIA M. MENDOZA DEA/ALBUM De welvarende cultuur van de Indusvallei kende haar bloeiperiode tegelijk met die van Mesopotamië en Egypte. De economische, technologische en culturele ontwikkeling is vergelijkbaar, maar kwam er iets later op gang. De datering van de oorsprong en de ondergang zijn echter niet scherp begrensd en vormen onderwerp van discussie. Het feit dat het schrift nog niet is ontcijferd, is daar een belangrijke oorzaak van. Deze machtige beschaving, die als eerste steden bouwde in het Indiase subcontinent, is waarschijnlijk ontstaan vanuit neolithische landbouwgemeenschappen langs de Indus en zijn zijrivieren. Harappa was rond 3500 v.C. een klein dorp langs de Ravi en…

Londen als handelshaven Londinium, het huidige Londen, werd gesticht kort nadat de troepen van Claudius in 43 n.C. aan de verovering van Britannia begonnen. De nederzetting lag aan de noordelijke oever van de Theems en had een brug over de rivier. Tacitus beschreef Londinium als ‘een plaats die niet de eervolle titel colonia had gekregen, maar die de voornaamste woonplaats was van handelslieden, en die een belangrijk handelscentrum was’. Camulodunum (Colchester in Essex), dat ruim tachtig kilometer verder weg lag, genoot het prestige van de Claudiusverering en was officieel de standplaats van de gouverneur, terwijl Londinium het centrum van de economische activiteit van de provincie was. Londinium had evenmin als Camulodunum een stadswal. Daardoor viel de stad gemakkelijk ten prooi aan de troepen van Boudica. In zijn Geschiedenis van Rome…

CHRONOLOGIE Monniken en broeders in de Middeleeuwen 540 Benedictus van Nursia sticht het klooster van Monte Cassino in Italië. Dit is de oorsprong van de benedictijner orde die floreerde in de Middeleeuwen. 910 In de Franse regio Bourgondië wordt het klooster van Cluny gesticht. Hier ontstaat een hervorming van het kloosterleven die in heel Europa veel invloed heeft. 1059-’63 In twee synoden in Rome wordt de orde van de reguliere kanunniken van Augustinus opgericht (de augustijnen), die de kloosterregel van Augustinus van Hippo navolgt. 1115 Bernardus van Clairvaux sticht het klooster van Clairvaux, de kern van de cisterciënzer orde, die ontstaat als afscheiding van de benedictijnen. 1274 Het Tweede Concilie van Lyon erkent vier orden van bedelmonniken: dominicanen, franciscanen, augustijnen en karmelieten.…

GREGORIAANSE ZANG Zingende monniken De kloosterregels van Sint-Benedictus vereisten dat gedurende een week, tijdens de zeven dagelijkse getijdengebeden, alle 150 psalmen van de Bijbel werden uitgesproken. De gewoonte werd dat deze teksten werden gezongen, net als de antifonen (beurtzangen) en responsoria, korte liederen die dienden als inleiding en conclusie bij elke psalm. Op deze manier kregen de kloosterorden een fundamentele rol in het ontstaan van de gregoriaanse zang, van de liturgie en van alle gebeden. De naam is afkomstig van paus Gregorius I (590-604), omdat men in de Middeleeuwen dacht dat hij de eerste was die de liederen van de kerk had gebundeld. Nu weten we dat dit pas later is gebeurd, ten tijde van Karel de Grote. Tijdens het mandaat van paus Gregorius VII (1073-1085) werd aan heel Europa…

De wekker van de monniken 12de -eeuwse geschriften vertellen over monniken aan wie de bediening van wateruurwerken was toevertrouwd. Er wordt aangenomen dat er destijds systemen bestonden waarmee een waterklok zo kon worden ingesteld dat er op een bepaalde tijd een bel zou afgaan. Deze diende om de monniken te wekken om de metten uit te voeren. De nachtelijke diensten stelden de monniken voor het probleem dat ze midden in de nacht wakke moesten worden. De Regula Magistri, (‘Regel van de Meester’) uit de 6de eeuw schreef voor dat twee monniken, vigigallus genoemd, de nachtwake moesten houden (twee, voor het geval er één in slaap viel). Om het exacte moment te weten waarop de hele gemeenschap wakker moest worden gemaakt, hielden ze de sterren in de gaten of werd gebruikgemaakt…

KONINKLIJKE BRUILOFT AAN HET WEENSE HOF In 1760 trouwde de oudste zoon van Maria Theresia, de latere keizer Jozef II, met een Italiaanse prinses, Isabella van Parma. De bruiloft werd in Wenen groots gevierd met onder meer een defilé van koetsen, het kerkelijk huwelijk in de Augustijnenkerk, een banket in de Hofburg en een concert. Hofschilder Martin van Meytens legde de feestelijkheden vast in een reeks spectaculaire olieverfschilderijen. Keizerin Maria Theresia De keizerin en haar echtgenoot aan het hoofd van de tafel onder een enorm baldakijn. Het bruidspaar en de rest van de koninklijke familie, de enigen die mochten mee-eten, zaten vlak bij hen. De stoelen met hoge rugleuning gaven hun voorname positie aan. Gerechten en serviesgoed Het serviesgoed was van massief goud. Dit was een geschenk van de keizerlijke…

BOEKEN TEKST: SERVAAS NEIJENS Wie waren ook weer...? VERGETEN VOLKEREN Verloren culturen op de kaart gezet Philip Matyszak Uitgeverij Omniboek 288 blz., € 29,99 De geschiedenis wordt geschreven door de overwinnaars en daarom bepalen de Egyptenaren, Babyloniërs, Assyriërs, Perzen, Grieken en Romeinen ons beeld van het verleden. Maar dat is ten onrechte, zo blijkt uit het nieuwe boek van de Britse historicus Philip Matyszak. Hij begint zijn overzicht van ‘vergeten volkeren’ rond 2700 v.C. met de Akkadiërs, die leefden in het Tweestromenland. Aan hen wordt het eerste professionele leger toegeschreven, een ‘uitvinding’ die sindsdien de loop van de geschiedenis mede heeft bepaald. Hun machtige koning Sargon is wel een grote naam geworden. In de loop van de tijd breidt de beschaving zich steeds verder uit naar het westen en noordwesten,…

VOLGEND NUMMER VERSCHIJNT OP 13-08-2020 (DE INHOUD IS ONDER VOORBEHOUD) De Nazca en hun mysterieuze geogliefen De oude bewoners van de zuidkust van Peru maakten in de woestijn waar ze woonden gigantische lijnen in de bodem, in de vorm van dieren en geometrische figuren. De Nazcacultuur bestond in deze regio tussen 200 v.C. en 800 n.C. en had als hoofdstad Cahuachi, een ceremonieel centrum met honderden piramideachtige structuren. Het leven van de Nazcabevolking werd mogelijk gemaakt door een complex hydrologisch systeem waarbij het diepe grondwater werd gebruikt. De Nazca’s bouwden effectieve aquaducten en ondergrondse kanalen, en dankzij deze techniek en de enorme inspanningen voor het onderhoud ervan, waren ze in staat om de woestijn te bewerken en een grote populatie te voeden. NOSTRADAMUS EN ZIJN PROFETIEËN Michel de Notredame wilde…

DAGELIJKS LEVEN Toen zwaarlijvigheid als teken van succes werd gezien Lange tijd werd lichaamsvet geassocieerd met een hoge status en een goed leven. Toch waarschuwden artsen ook eeuwen geleden al voor de risico’s van overgewicht. De kijk op dik-zijn is door de tijd heen veranderd, maar vetzucht werd nooit zo fel veroordeeld als tegenwoordig. In de westerse wereld wordt overgewicht gezien als een aandoening die ernstige gezondheidsrisico’s met zich meebrengt, en dik-zijn wordt vrijwel gelijkgesteld aan lelijk-zijn. En al is het tegenwoordig een serieus probleem voor de volksgezondheid op wereldschaal (vooral voor de armen in rijke landen, en de rijken in arme landen), in het verleden werd zwaarlijvigheid lang niet altijd afgekeurd. Er zijn tijden geweest waarin dik-zijn zelfs werd beschouwd als iets om trots op te zijn. In de…

Gevaarlijke wilde dieren In de Late Middeleeuwen was een confrontatie met wilde dieren in West-Europa nog goed mogelijk. Links jaagt een man in een bos op een wild zwijn. Naast wolven en beren geloofde men dat vampiers en weerwolven zich schuilhielden in het bos. In 1573 werd in Dole een decreet uitgevaardigd dat de burgers toestemming gaf met alle middelen op jacht te gaan naar de weerwolf die het gebied teisterde en jonge kinderen at. ‘Zelfs op vrijdag’, staat in een verslag uit die tijd, schijnbaar uit verbazing dat de weerwolf geen respect had voor de katholieke vastendag. RIJKSMUSEUM…

De gebieden van de Indus De Indusbeschaving ontstond in de bekkens van de gelijknamige rivier en de inmiddels verdwenen Sarasvati. Het gebied is omvangrijker dan eerder werd gedacht en strekt zich zelfs uit over een brede kuststrook. BRON: MARK KENOYER/RELIËF: JOHN BONNER/NGS DE INDUSBESCHAVING bestond tegelijkertijd met het Egyptische Oude Rijk en Middenrijk en de opkomst van de Soemeriërs en de Akkadiërs in Mesopotamië. Soemerische bronnen spreken van drie centra waarmee werd handelgedreven: Dilmun (vermoedelijk Bahrein), Magan (vermoedelijk Oman) en Meluhha, een plek die wordt toegewezen aan de Indusbeschaving. INDUSVALLEI 3300 v.C. Harappa is al bewoond. Omstreeks 3000 v.C. komt de stedelijke cultuur op. 2600 v.C. Bloei van Harappa en Mohenjodaro. Grote stedelijke ontwikkeling en veel handelscontacten met de Soemeriërs en Akkadiërs in Mesopotamië. 1700 v.C. Door aardbevingen en klimaatverandering…

Onheilstempel De geschiedkundige Tacitus legt uit hoe de veteranen die Camulodunum (Colchester) hadden opgericht, zich gehaat maakten bij de Trinovantes, op wier grondgebied de stad lag. ‘De soldaten verjoegen de Trinovantes uit hun huizen en van hun land, en noemden hen gevangenen en slaven.’ Volgens Tacitus beschouwden de Britten de grote Claudiustempel van de stad als een ‘monument van eeuwigdurende overheersing’. Dat lag extra gevoelig voor de Trinovantes, omdat zij werden gedwongen mee te betalen aan de bouw ervan. De rebellen konden de colonia moeiteloos bestormen. Deze had geen verdedigingsmuren en werd maar door een beperkt aantal soldaten bewaakt. Omdat er geen geld voor was, hadden de bewoners geen loopgraven aangelegd en ook geen palissade neergezet. Het enige wat de Romeinse bevolking kon doen, was een veilig heenkomen zoeken in…

KLOOSTERSCHANDALEN Moe van al het bidden De ontwikkeling van vrouwelijke kloostergemeenschappen heeft veel discussies aangewakkerd over de specifieke regels die de nonnen zouden moeten volgen, zoals het afleggen van de kloostergelofte. In tegenstelling tot de totale afzondering van de buitenwereld die voorheen gebruikelijk was, hadden nonnen in de Middeleeuwen de vrijheid om het klooster zo nu en dan te verlaten, ook al mochten ze er niet buiten werken. Aan het einde van de 13de eeuw waren deze regels ook van toepassing op het klooster van Santo Domingo de Zamora. Dat leidde tot situaties die tot in Rome toe als schandelijk werden besproken. Enkele nonnen hadden de gemeenschappelijke gebeden verlaten en ze liepen het klooster uit, terwijl ze de spot dreven met degenen die zingend achter waren gebleven. Een andere non…

Gedroogd Faraovlees De geringe interesse van de eerste egyptologen voor mummies bleek maar al te duidelijk uit het gesol met de mummie die geheel intact werd gevonden in de piramide van Merenre I (6de Dynastie, de identificatie is echter onzeker). Hij werd in 1880 gevonden door de Duitse gebroeders Brugsch, allebei archeoloog. Ze legden de mummie in een kist en stapten ermee in de trein. Toen de trein door pech niet verder kon rijden, gingen ze lopen, waarbij ze aanvankelijk de kist achter zich aan sleepten, maar algauw haalden ze de mummie eruit en droegen hem, tot hij in twee stukken uiteenviel. Vervolgens namen ze een taxi die hen met hun bagage tot aan de douane bracht, aan de oevers van de Nijl. Daar stelde een beambte vast dat de…