Inhoudsopgave van Editie 1 - 2020 - National Geographic Historia

OPMERKELIJK PERSOON Multatuli, schrijver tegen wil en dank Tweehonderd jaar geleden kwam Eduard Douwes Dekker, beter bekend onder het pseudoniem Multatuli, ter wereld. Het bewogen leven van een moeilijk mens. Op 2 maart is het tweehonderd jaar geleden dat Eduard Douwes Dekker, oftewel Multatuli, in Amsterdam ter wereld kwam. Hij wordt vooral herinnerd als schrijver van Max Havelaar, het boek waarin hij de misstanden van het Nederlandse koloniale bewind aan de kaak stelde en waarin hij vurig pleitte voor zijn eigen eerherstel. Douwes Dekker was voorbestemd om predikant te worden. Hij volgde enkele jaren de Latijnse school, de voorloper van het gymnasium, maar rondde zijn studie nooit af. Hij vond werk bij een katoenfirma in Amsterdam, maar besloot net als veel tijdgenoten zijn geluk te beproeven in Nederlands-Indië. In 1838…

CHRONOLOGIE Een heilig boek 2321-2306 v.C. In de piramide van Oenas (de laatste farao van de 5de Dynastie), verschijnen de eerste piramideteksten, dodenspreuken op de muren van piramidekamers. Ca. 1540 v.C. Tijdens het Nieuwe Rijk begint het Dodenboek vorm te krijgen. De teksten worden op de sarcofaag en de windsels van de mummie geschreven. Ca. 1464 v.C. Tijdens het bewind van Thoetmosis III worden nieuwe hoofdstukken toegevoegd aan het Dodenboek, zoals spreuken over het wegen van het hart. 1292-1191 v.C. Tijdens de 19de Dynastie krijgen illustraties een steeds belangrijkere rol in het Dodenboek. Het gebruik van teksten neemt af. 1076-655 v.C. Vanaf de Derde Tussentijd verschijnen er kleinere exemplaren van het Dodenboek. De teksten zijn veelal geschreven in hiëratisch schrift. 655-30 v.C. Van de Late Periode tot het einde van…

DE KINDERKRUISTOCHT Een middeleeuws avontuur In 1212 namen twee jonge herders de leiding over twee grote mensenstromen, met een hoofdrol voor kinderen die hoopten het Heilige Land te bevrijden – een tijd vol legenden waarvan maar weinig bekend is. ENRIQUE MESEGUER GRABADO: GRANGER/AURIMAGES. CRUZ: ALBUM In het jaar 1212 kwamen de levenspaden van drie herders samen. Van twee van hen was dit daadwerkelijk het beroep: een jonge Fransman genaamd Stefan en de Duitse jongen Nicolaas. De derde herder was paus Innocentius III, die met zijn staf zijn grote christelijke kudde de juiste weg wees. Innocentius was strijdlustig en duldde niet dat de vijanden van zijn kudde haar vernietigden. Sommigen – wolven in schaapskleren – verslonden haar van binnenuit, zoals de Kathaarse ketters in Zuid-Frankrijk. Anderen beslopen haar van buitenaf, zoals…

CHRONOLOGIE Van Rome naar Ferrara 1480 Lucrezia, het derde kind van Rodrigo Borgia, later paus Alexander VI, en Vannozza dei Cattanei wordt geboren in Subiaco, vlak bij Rome. 1493 Om familiepolitieke redenen trouwt Lucrezia met Giovanni Sforza, een huwelijk dat later weer wordt ontbonden. 1498 Ze wordt uitgehuwelijkt aan Alfons van Aragon, die uiteindelijk door de Borgia’s zal worden vermoord vanwege veranderende bondgenootschappen. 1501 Lucrezia trouwt in Rome met Alfonso I d’Este, de erfgenaam van de hertog van Ferrara, met wie zij vier kinderen zal krijgen. 1519 Na een aantal miskramen en meerdere kinderen op jonge leeftijd te hebben verloren, sterft Lucrezia na de geboorte van haar laatste kind. DEA/ALBUM…

In de huid van een heilige Voor dit schilderij wilde Lucrezia Borgia worden afgebeeld met de attributen van Beatrice d’Este, die leefde van circa 1230 tot 1262. De keuze voor haar is geen toeval: Beatrice was een dochter van markgraaf Azzo VII d’Este, en nadat ze had besloten non te worden, trok ze zich terug in het klooster Sant’Antonio in Polesine, dat haar vader aan haar had geschonken. Op deze manier kon Lucrezia tegelijk haar eigen vroomheid en haar verbondenheid met het huis Este onderstrepen.…

GEISHA’S Met hun extreme elegantie en verfijning en hun bedrevenheid in muziek en poëzie belichamen geisha’s nog altijd bij uitstek het traditionele Japan. V. DAVID ALMAZÁN TOMÁS 18DE EEUW. PHILADELPHIA MUSEUM OF ART. FOTO'S: BRIDGEMAN/ACI BRITISH LIBRARY/AURIMAGES KLEURENGRAVURE, 19DE EEUW.BRITISH LIBRARY, LONDEN. SEAN PAVONE/ALAMY/ACI SCHILDERIJ,19DE EEUW. AGE FOTOSTOCK Wie aan het traditionele Japan denkt, denkt wellicht meteen aan geisha’s en samoerai. Beide figuren zijn in het Westen symbolen geworden voor het traditionele Japan. Dat komt misschien doordat we behoefte hebben aan beelden die staan voor zowel het mannelijke als het vrouwelijke aspect van een cultuur, die voor westerlingen even exotisch als aantrekkelijk is. Maar die voorstellingen zijn simplificaties. Het leven van de gemiddelde Japanse vrouw was totaal anders dan dat van de geisha’s, net zoals de meeste Japanse mannen echt…

ACTUEEL Een optische revolutie In het Museum voor Schone Kunsten Gent (MSK) zijn tot 30 april meer dan honderd topstukken uit de Late Middeleeuwen te zien. Centraal staat de Vlaamse meester Jan van Eyck. Wereldwijd zijn van de Vlaamse schilder Jan van Eyck (ca. 1390-1441) niet meer dan een twintigtal werken bewaard gebleven. In zijn tijd had zijn naturalistische schildertechniek grote invloed en gold hij als de beroemdste schilder van Europa. Ruim de helft van zijn overgeleverde werk is nu te zien in het MSK. Om een volledig beeld te schetsen van Van Eyck en om zijn werk in een historisch kader te plaatsen, worden ook werken uit zijn atelier en stukken van tijdgenoten tentoongesteld. De Aanbidding van het Lam Gods werd op 6 mei 1432 ingehuldigd in de Gentse…

CHRONOLOGIE Een rusteloos leven 1820 Eduard Douwes Dekker wordt op 2 maart geboren in de Korsjespoortsteeg in Amsterdam. 1838 Hij vertrekt met het fregatschip Dorothea naar Batavia. 1856 Op 23 januari houdt assistent-resident Douwes Dekker zijn rede tot de hoofden van Lebak. 1856 Douwes Dekker vraagt op 29 maart eervol ontslag aan, dat hem onmiddellijk wordt verleend. 1860 Max Havelaar verschijnt in de door Jacob van Lennep gekuiste versie. 1875 Publicatie van de door Douwes Dekker geautoriseerde editie van Max Havelaar. 1887 Douwes Dekker sterft op 19 februari in Duitsland en wordt als eerste Nederlander gecremeerd.…

CHRONOLOGIE De revolutie van grafiet Rond 1560 In het noorden van Engeland wordt een hoogwaardige grafietafzetting ontdekt waarmee kan worden geschreven en getekend. 1683 De Engelsman John Pettus beschrijft de uitvinding als schrijfgerei ‘bestaande uit een houten omhulsel en bruikbaarder dan pen en inkt’. 1795 Nicolas-Jacques Conté ontdekt een methode om een hoogstaand potlood te maken uit een mengsel van grafiet en klei. 1812 William Munroe vindt het zeshoekige potlood uit en mechaniseert de productie ervan. In 1858 patenteert Lipman de gum. BRIDGEMAN/ACI MICHÈLE BELLOT/RMN-GRAND PALAIS…

Amuletten voor de reis naar het hiernamaals De Egyptenaren hoopten op een gelukkig en vredig leven in het hiernamaals. Om die kans te vergroten werden op grafkamermuren spreuken uitgeschreven en kreeg de overledene tal van amuletten mee die hem moesten beschermen tijdens de reis naar het hiernamaals. Die waren er in allerlei soorten en maten: amuletten van de giergodin, hartscarabeeën (waarschijnlijk de belangrijkste, omdat ze ten gunste van de overledene moesten spreken), Wedjat (oog van Horus), van cobragodinnen, gouden ringen, diverse soorten scepters, Isisknoop (tyet), djed-pilaren, de anch… Hoe belangrijk amuletten waren, blijkt uit het feit dat er ruim honderd werden aangetroffen in het graf van Toetanchamon. PRISMA/ALBUM BRITISH MUSEUM, LONDEN.…

Was er echt een Kinderkruistocht? Er werd wel beweerd dat er nooit een Kinderkruistocht heeft plaatsgevonden. In 1977 stelde de Nederlandse historicus Peter Raedts echter dat de Latijnse term pueri (meervoud van puer) niet alleen degenen aanduidde die naar hun leeftijd kinderen waren, maar ook degenen die sociaal gezien ‘klein’ waren, dat wil zeggen de laagste niveaus van de samenleving. Tegelijk is erop gewezen dat, hoewel de beweging ook bestond uit volwassenen (de aanwezigheid van mannen, vrouwen en ouderen wordt in de bronnen genoemd), de term puer werd gebruikt om te verwijzen naar mannen jonger dan vijftien jaar, de wettelijke leeftijd om te trouwen. In dezelfde bronnen wordt ook het woord infantes gebruikt, een term die ondubbelzinnig verwijst naar kinderen. Andere auteurs zijn van mening dat het idee dat de…

De wereld zal van de armen zijn De volksbewegingen voor kruistochten hadden enkele gemeenschappelijke kenmerken. Ze ontstonden in het gebied tussen Normandië en het Rijnland en waren van korte duur: ze bloeiden op voor Pasen en eindigden in de zomer. Ze ontwikkelden zich buiten de kerk om, die hen niet vertrouwde of zelfs veroordeelde. De deelnemers kwamen uit de laagste standen. De leiders van de kinderkruistochten waren twee kinderen, Stefan van Cloyes en Nicolaas van Keulen. Het is niet verwonderlijk dat twee soortgelijke bewegingen uit 1251 en 1320 met volwassenen in de hoofdrol, de naam ‘herderskruistocht’ kregen. In de Middeleeuwen vormden herders de laagste sociale klasse van de plattelandsmaatschappij. De religieuze gedrevenheid werd gevoed door leiders die beweerden in direct contact te staan met de goddelijkheid, zoals Stefan en Nicolaas…

Briefwisseling in geheimschrift tussen hertog en hertogin Er is maar weinig informatie uit de eerste hand over de relatie tussen Alfonso I d’Este en zijn vrouw Lucrezia. Wel bestaat er een reeks brieven in geheimschrift uit de periode dat Alfonso ver van huis was, verwikkeld in een oorlog tegen Venetië. Lucrezia was achtergebleven in Ferrara, waar ze zich bezighield met het beheer van het hertogdom en de opvoeding van hun twee jonge kinderen. In een serie brieven hielden ze contact over de oorlog, de gezondheid van de kinderen en het bestuur over het hertogdom. Doordat de brieven zijn ontcijferd, hebben we een beeld gekregen van hun relatie. Zo schrijft Alfonso dat hij vertrouwen heeft in de bestuurlijke vaardigheden van zijn vrouw.…

Utamaro, schilder van vrouwelijke schoonheid Geen enkele kunstenaar slaagde er beter in dan Kitagawa Utamaro (1753-1806) om de schoonheid van de wereld van de vrouwen van zijn tijd uit te beelden. Utamaro woonde in Edo (het huidige Tokio) in de tijd dat in de stad een aantrekkelijke stedelijke cultuur opkwam, die draaide om volksgebruiken en openbare voorstellingen. Utamaro was vooral bedreven in de ukiyo-e, de populaire Japanse houtsneden waarin de wereld van het vermaak centraal stond. Hij was gespecialiseerd in het genre van de bijinga, afbeeldingen van mooie vrouwen. Hij beeldde kimono’s en haardracht af met veel gevoel voor detail, maar daarnaast was hij er heel goed in de emoties van zijn modellen aan te voelen en weer te geven. Zijn modellen waren voornamelijk geisha’s en courtisanes uit de wijk…

GROTE ONTDEKKINGEN De schatten van de katgodin in Bubastis In 1906 werd een grote verzameling prachtige gouden en zilveren voorwerpen gevonden bij een tempel in het Egyptische Bubastis, die in 1887 was opgegraven door Henri Édouard Naville. De stad Bubastis, in het oostelijk deel van de Nijldelta, speelde een belangrijke rol in de geschiedenis van het oude Egypte. Als hoofdstad van nome (provincie) nummer achttien, beleefde ze haar bloeiperiode in de Derde Tussentijd, in het bijzonder tijdens de heerschappij van de 22ste Dynastie (ca. 945 tot 715 v.C.). De stad wordt genoemd in het Bijbelboek Ezechiël, wanneer de profeet een profetie uitspreekt tegen Egypte: ‘De jongemannen van Heliopolis en Bubastis zullen vallen door het zwaard, de jonge vrouwen zullen in ballingschap gaan.’ Lange tijd stond Bubastis vooral bekend om de…

BOEKEN TEKST: SERVAAS NEIJENS Vreemde verwanten Tussen 1400 en 1600 groeide in Europa de kennis over de rest van de wereld, en vooral over de ‘vreemde’ volken die daar leefden. Historicus Ernst van den Boogaart laat ons in zijn boek meereizen in deze tijd van grote ontdekkingen, waarbij we steeds weer nieuwe mensen ontmoeten. Hij beschrijft hoe in manuscripten en later ook in boeken, naar andere volken werd gekeken. Bewoners uit nieuw ontdekte gebieden werden ingedeeld naar religie, huidskleur en veronderstelde begaafdheid. Maar altijd, constateert van den Boogaart, vanuit de gedachte dat het toch ook afstammelingen waren van Adam en Eva. Het levert kleurrijke verhalen op die met vaak even kleurrijke illustraties worden ondersteund. Zoals de tochten van Marco Polo en John Mandeville naar Azië. Hun verbazingwekkende avonturen werden schitterend…

ZONDAG 29 MAART LEZINGEN: DE AKROPOLIS, STRIJD IN STEEN National Geographic organiseert in samenwerking met het Rijksmuseum van Oudheden een van de twee lezingen die draaien om nieuwe ontdekkingen over de Akropolis. Historicus Janric van Rookhuijzen bestudeerde de naamgeving en locatie van de tempels op de Akropolis, een van de hoogtepunten van de klassieke cultuur. Daarbij combineerde hij informatie uit antieke bronnen met archeologische vondsten. Dat leverde controversiële denkbeelden op over de naam en locaties van de verschillende tempels. Op zondagavond 29 maart is er in het Rijksmuseum van Oudheden de National Geographic-avond Strijd in Steen over de vraag welke tempel nu eigenlijk het Parthenon was – de centrale vraag uit het artikel dat van Rookhuijzen in januari publiceerde in het American Journal of Archaeology en National Geographic Magazine. Sprekers…

VOLGEND NUMMER VERSCHIJNT OP 9 APRIL 2020 (DE INHOUD IS ONDER VOORBEHOUD) Vrouwen in het oude Egypte Vrouwen hadden in het oude Egypte een duidelijk betere positie dan in andere landen in de Oudheid. Zij werden ‘persoon die in de stad woont’ genoemd, ‘burger’ dus. De vrouw was niet onderworpen aan het gezag van haar vader of haar echtgenoot. Ze had volledige handelingsbevoegdheid en was in dat opzicht gelijk aan de man: ze kon adopteren, verkopen, erven, contracten tekenen... In de Egyptische kunst is de vrouw alomtegenwoordig. We zien haar afgebeeld met een lichter gekleurde huid dan de mannen en met ogen die met make-up extra langwerpig waren gemaakt. Maar niet alles was positief. Onvruchtbaarheid was een geldige reden voor echtscheiding – al werd adoptie gezien als een betere optie…

Vrijmetselaar en keurmerk In 1920, honderd jaar na zijn geboorte, werd dit gelithografeerde portret van Eduard Douwes Dekker gepubliceerd in het weekblad Het Leven. Destijds werd zijn bekendste werk, waarin Douwes Dekkers alter ego en vrijmetselaar Max Havelaar misstanden in Nederlands-Indië aan de kaak stelt, al geroemd in literaire kringen en door het brede publiek. Het verhaal wint aan populariteit als het in 1976 wordt verfilmd. In 1980 wordt de naam Max Havelaar verbonden aan Nederlands eerste fairtradekeurmerk, dat zich inzet voor een eerlijke distributie van onder meer koffie en suiker. FOTOCOLLECTIE HET LEVEN (PORTRET).…

De gemeten overgang De Venusovergang van 3 juni 1769 begon op Tahiti drie uur na zonsopkomst en duurde in totaal zes uur en zeven minuten. Rechts is afgebeeld hoe de schijf van Venus voor de omtrek van de zon schuift, zoals werd waargenomen door Thomas Cook en Charles Green. Het was de bedoeling zo exact mogelijk het moment te bepalen waarop de schijf van Venus de omtrek van de zon raakte, maar toen Cook en Green hun metingen vergeleken, bleek er een verschil van zeventien seconden tussen te zitten. ‘Onze contacttijdstippen verschilden veel meer van elkaar dan we hadden gehoopt,’ merkte Cook op.…

Werken voor de overledene Ten tijde van het Middenrijk, in de 2de eeuw v.C., werden aan de dode kleine mummiepoppetjes meegegeven die werktuigen vasthielden, zodat ze het werk konden verrichten dat Osiris van de overledene vroeg. Ze werden oesjabti of sjawabti genoemd, wat ‘degene die antwoordt’ betekent, omdat zij de oproep van Osiris dienden te beantwoorden. Op de beeldjes stond hoofdstuk zes van het Dodenboek gegraveerd, dat de volgende titel draagt: ‘Spreuk om een oesjabti het werk te laten doen voor iemand in het hiernamaals’, en dat als volgt luidt: ‘O, oesjabti van [naam van de overledene]! Als ik word geroepen, als ik word aangewezen om werken te verrichten die in het hiernamaals gebruikelijk zijn, weet dan dat jou die taak wacht. […] Neem mijn plaats in om het land…

CHRONOLOGIE Opkomst en neergang van Sybaris 750 v.C. Aan de kust van Campania wordt Cumae (Grieks: Kymátia), Italiës eerste Griekse kolonie, gesticht door kolonisten uit Chalkis en Eretria op het Griekse eiland Euboea. 720-710 v.C. Griekse kolonisten uit Achaea en Troizina stichtten de stad Sybaris in de Golf van Tarente. In dezelfde tijd werd ook de kolonie Croton gesticht in hetzelfde gebied. 510 v.C. Oorlog tussen Sybaris en Croton, dat wordt aangevoerd door de atleet Milo, een leerling van Pythagoras. Na de overwinning bezetten de legers van Croton Sybaris en vernietigen de stad. 446 v.C. Na de vernietiging van Sybaris sticht Perikles een nieuwe kolonie: Thouria. Deze stad werd bevolkt door kinderen van de vluchtelingen uit Sybaris en door Atheners en Spartanen.…

Van kinderen tot onschuldigen Twee schepen met kinderen waren uit Marseille vertrokken en leden schipbreuk bij Sardinië. In zijn kroniek, geschreven rond 1232, vertelt Alberik van Trois-Fontaines dat paus Gregorius IX jaren later opdracht gaf een kerk te stichten op de plek waar de, niet-vergane, lichamen van de kinderen waren aangespoeld. Volgens Alberik werden ze hier aan pelgrims getoond. Op deze manier werd de mislukte kruistocht van jonge en arme boeren geassocieerd met een bestaande cultus: die van de Onnozele Kinderen, de onschuldige kinderen die werden gedood door koning Herodes de Grote bij de kindermoord van Bethlehem. De chroniqueur Richer van Senones vergeleek deze laatste met de Duitse kinderen die op hun reis naar de zee stierven van de honger: een einde dat pijnlijker is dan door het zwaard, omdat…

Het treffendste portret Dosso Dossi (1474-1542) schilderde wellicht het meest realistische portret van Lucrezia Borgia. Het werk stamt uit 1518 en toont de hertogin in een donkergekleurde jurk, als teken van bescheidenheid en deugdzaamheid. Ze houdt een zwaard vast, het symbool van gerechtigheid. Op de achtergrond zien we een mirtenstruik, wat staat voor geluk en vruchtbaarheid. De Latijnse tekst op de voorgrond betekent: ‘Schitterender dan de schoonheid is de deugdzaamheid in dit schone lichaam’.…

De laatste romances van Lucrezia? Ook al was Lucrezia Borgia bij aankomst in Ferrara van plan een voorbeeldige hertogin te worden, toch werd er geroddeld over de vriendschap met hofdichter Pietro Bembo en met haar zwager Francesco II Gonzaga, de markgraaf van Mantua. 1. Pietro Bembo De dichter werd direct verliefd op Lucrezia na hun eerste ontmoeting in Ferrara, in 1502. Ze schreven elkaar brieven waarin ze hun hart beschreven als een ‘kristal’ – een symbool voor diepe en breekbare liefde. Aan hun vriendschap kwam een ruw einde toen Bembo de stad Ferrara verliet tijdens de pestepidemie van 1505. 2. Francesco II Gonzaga Uit de intensieve briefwisseling tussen Lucrezia en haar zwager Francesco II Gonzaga blijkt dat ze een goede band hadden, al is niet bekend of er sprake was…

Amusementswijken, van Yoshiwara tot Gion De wereld van de geisha’s heeft in de loop van de geschiedenis een transformatie doorgemaakt. Aanvankelijk, in de eerste fase van de Edo-periode, reguleerde de regering de amusementswijken in de grote steden. De belangrijkste van deze wijken was Yoshiwara in Edo (Tokio), de hoofdstad van het land. In Yoshiwara waren vele theehuizen die feestmaaltijden en allerlei vormen van amusement aanboden. De oiran waren de courtisanes van de hoogste rang, die ook de hoogste honoraria vroegen. Geisha’s waren artiesten die waren gespecialiseerd in zang, dans, spitsvondige conversatie en spellen die de avond moesten verlevendigen. Tegenwoordig is de wijk Gion in Kyoto dé plek om de wereld van de geisha’s – die daar geiko worden genoemd – te leren kennen. De traditie wordt beschouwd als belangrijk Japans…

Offergiften voor Bastet 1. METROPOLITAN MUSEUM/SCALA, FLORENCE. 2., 3. EN 4. ARALDO DE LUCA. 5. METROPOLITAN MUSEUM/SCALA, FLORENCE Al deze voorwerpen, die werden gevonden onder de ruïnes van de aan Bastet gewijde tempel in Bubastis, bewijzen hoe bedreven de edelsmeden van die tijd waren. De voorwerpen werden geofferd aan de katgodin om haar gunst te verkrijgen. De hier getoonde stukken worden bewaard in het Egyptisch Museum in Caïro en in het Metropolitan Museum of Art in New York.…

Themaboekje Week van de Klassieken In Controverses, het themaboekje dat ter gelegenheid van de Week van de Klassieken wordt gepubliceerd, onderzoeken Tom Buijtendorp, Anton van Hooff en Daan Nijssen hoe dat vandaag de dag gebeurt. Een voorbeeld hiervan is hoe moderne Iraniërs refereren aan Cyrus de Grote en Darius I. Het gaat niet over academische debatten, of over de vraag of de receptie ‘juist’ is (al kan dat een belangrijke vraag zijn), maar over hoe het beeld van de Oudheid vanaf de Renaissance voor verschillende doeleinden wordt ingezet.…

HET VRIJHEIDSBEELD Het Vrijheidsbeeld was een Frans geschenk ter ere van de honderdjarige herdenking van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1775-’83), waarbij de Britse koloniën zich losmaakten van het moederland. De komst van het beeld naar New York had echter heel wat voeten in aarde. Toen het in 1885 klaar was om te verschepen, was er in New York geen geld beschikbaar voor de sokkel, en bijna verdween het beeld daarom naar Philadelphia. Door een inzamelingsactie werd het benodigde bedrag toch nog bijeengesprokkeld en kon Lady Liberty op 28 oktober 1886 worden onthuld op Liberty Island.…