Inhoudsopgave van Editie 7 - 2021 - Margriet Bookazine

Ik heb me altijd afgevraagd waarom mijn moeder zo anders is dan de vrouwen in haar familie en omgeving, waarom zij wel een emancipatiestrijd heeft gevoerd. Lange tijd had ik geen antwoord op die vraag. Ik wist alleen dat mijn moeder zich voor mijn zus en mij had opgeofferd en dat ze haar handen altijd vol had gehad aan mijn vader, die maar niet wilde deugen. Ik wist niet wat eraan vooraf was gegaan, noch wat haar had aangespoord zich te emanciperen. Ik wilde haar beter begrijpen, haar beweegredenen doorgronden en de gaten opvullen in het verhaal over haar leven dat zich in mijn hoofd had gevormd. Ik wist dat ik daarvoor uitgebreid met haar in gesprek zou moeten gaan. Wat ik niet wist, en waar ik gedurende het schrijfproces…

Het beeld blijft me de dagen na het gesprek met mijn moeder achtervolgen: mijn oma die zich met de waanzin in haar ogen op mijn moeder stort en haar begint te wurgen. Ze is buiten zinnen omdat haar dochter niet naar haar wil luisteren en met de jongens in het dorp blijft omgaan. Maar is dat werkelijk genoeg reden om je bloedeigen kind te bespringen en je handen rond haar keel te slaan? Kan de ongehoorzaamheid van een kind van acht, negen jaar je tot zoiets ondenkbaars drijven? Het strookt niet met hoe ik me mijn oma herinner: een onverschrokken maar vooral ook zachtaardige vrouw, die ondanks haar gevorderde leeftijd continu bezig was het ons naar de zin te maken wanneer we bij haar op bezoek waren in de lange…

In een volgend gesprek vertelt mijn moeder terloops dat ze lange tijd dacht dat ze enig kind was, wat natuurlijk bizar is, aangezien haar moeder meer dan tien kinderen heeft gebaard. Op mijn vraag hoe ze daarbij kwam, vertelt ze het tragische levensverhaal van haar zusje Sevgi. Toen mijn moeder een jaar of vijf, zes was, schonk haar moeder ‒ na een paar miskramen en een relatief lange periode zonder geboortes ‒ het leven aan een kerngezond meisje dat de naam Sevgi kreeg, wat ‘liefde’ betekent, alsof haar komst een nieuw, gelukkiger tijdperk inluidde en misschien wel een omslag zou betekenen in mijn moeders onfortuinlijke familiegeschiedenis waarin veel kinderen jong stierven. Tot die tijd had mijn moeder gedacht dat ze enig kind was, simpelweg omdat er in huis geen broers…

Wanneer ik terugblik op de nieuwe serie gesprekken met mijn moeder, valt me op dat de boosheid die ze koestert jegens haar broer Hasan, veel groter is dan ik me op basis van onze eerdere gesprekken had gerealiseerd. Als mijn moeder over haar broer vertelt, klinkt de kwaadheid in vrijwel elke zin door. Het is een woede die ze tot in haar vezels lijkt te voelen en die gepaard gaat met een gezichtsuitdrukking die opvallende overeenkomsten vertoont met haar expressie tijdens de vele gesprekken die we over mijn vader hebben gevoerd. Haar kwaadheid betreft voornamelijk gebeurtenissen die zich in hun gezamenlijke jaren in Izmir hebben voorgedaan. Mijn moeder had zich als tienermeisje al snel verzoend met haar moeders conservatieve standpunt dat scholing voor haar als meisje onbelangrijk was, en dat…

In het voorjaar van 1973 raakte mijn moeder in verwachting. Wat tijdens onze gesprekken grote indruk op mij maakt, is de hoop die mijn moeder koesterde voor de geboorte van haar eerste kind. ‘Zoals iedereen in mijn omgeving wilde ik een zoon. Toen ik na de bevalling hoorde dat ik een dochter had gekregen, begon ik te huilen. Ik voelde zoveel verdriet, angst en wanhoop over het feit dat ik een meisje zou laten opgroeien in dit land. Ik wilde niet dat zij het net zo zwaar zou krijgen, dat ze dezelfde onderdrukking zou voelen in deze patriarchale machocultuur.’ Wat voor veel moeders een magisch moment is, ging bij de geboorte van mijn zus met droefenis en vrees gepaard. ‘Maar ze was een prachtige baby, en toen ik haar oppakte,…

In de zomervakantie van 1991 gingen we voor het eerst terug naar Turkije, twaalf jaar nadat we vertrokken waren. We bereikten Izmir na een autoreis van drie dagen, waar een emotioneel weerzien volgde met familieleden die zich verzameld hadden in het kleine huis met de grote tuin waar we als gezin hadden gewoond. Het huis werd weer bewoond door mijn vaders moeder, die voor de tweede keer weduwe was geworden. Als tiener van veertien kon ik het toen onmogelijk zien, maar de verhoudingen waren volledig veranderd: mijn moeder werd nu, als een in Europa geslaagde dochter, bewonderend onthaald door mijn vaders moeder. Haar eigen moeder, mijn anneanne, had maandenlang naar het weerzien met haar dochter uitgekeken. Ze biechtte tijdens die vakantie aan mijn moeder op dat ze de dagen had…

Er is nog een inzicht: mijn solidariteit met mijn moeders emancipatiestrijd heeft van mij een feminist gemaakt. Als ik het zo opschrijf klinkt het als een bekentenis, terwijl het niet zo bedoeld is omdat ik het eigenlijk altijd ben geweest, onuitgesproken weliswaar, maar toch. Een onbewuste feminist wellicht, vooral actief binnen zijn eigen gezin en vriendenkring, waarin ik vriendinnen met een veelal Turkse achtergrond zo nu en dan adviseerde hoe ze met hun strenge en onderdrukkende vaders moesten omgaan. Als je ‘feminist’ zegt, kan dat activistisch klinken, realiseer ik me, terwijl ik dat niet per se ben, een activist. Wel ben ik iemand die zich zal uitspreken ‒ hopelijk in woord, in plaats van weg te kijken, maar zeker in geschrift ‒ als ik vind dat de rechtvaardigheid in het…

Op haar achtentwintigste ging Marian Mudder voor het eerst in therapie voor haar angsten en depressies. Het hielp haar niet. Integendeel, ze kreeg er juist nieuwe problemen bij. Ze ging op zoek naar een remedie waar ze wel baat bij had. Wat volgde zijn een bonte stoet therapeuten – regulier en alternatief –, een rits workshops en stapels zelfhulpboeken. In Sofasessies fileert Marian elke therapie die ze ooit is aangegaan op een hilarische, hartstochtelijke en schaamteloos eerlijke manier. Wijs geworden door ervaring en zelfstudie legt ze tevens op heldere wijze uit waaróm de therapieën niet hebben gewerkt en wat haar wél heeft geholpen. Sofasessies is een openhartig verhaal over emotioneel herstel. Inspirerend, geestig, herkenbaar, aangrijpend en vooral hoopvol. Vanaf september 2017 speelde Mudder de (gelijknamige) voorstelling Sofasessies in verschillende theaters…

‘Ik ben teruggekeerd uit de dood.’ Het zijn woorden die mijn moeder vaak gebruikt als het over haar kinderjaren in het dorp gaat. De naam van haar geboortedorp klinkt poëtisch: Kemere Hemgini. De betekenis is dat ook: stenen van honing. Maar Kemere Hemgini, in het oosten van Turkije, was allesbehalve poëtisch: het was armoedig en stoffig, zonder stromend water of elektriciteit. Een van God verlaten plek met zo’n vijftig stenen huizen, waar ongeletterde boeren met hun kinderen en vee leefden en een overlevingsstrijd voerden. Elke winter stierven er veel kinderen aan onschuldige ziektes omdat ze niet ingeënt waren en het dorp niet beschikte over medicijnen, laat staan dat een van de dorpelingen geschoold was in de geneeskunde. Mijn moeder was het negende kind van haar ouders, eenvoudige Zaza’s die het…

Mijn moeder en ik zitten in restaurant Marmaris in de Bijlmer. Vanaf onze plek aan het raam kijken we uit op het grote plein voor station Amsterdam Bijlmer ArenA, het Hoekenrodeplein. ‘Ze hebben het hier heel mooi opgeknapt,’ zegt mijn moeder, en in haar stem hoor ik iets van trots, want dit is haar wijk, de plek waar ze woont en waar ze mijn zus en mij heeft opgevoed. De kantoren om ons heen stromen langzaam leeg en in de avondschemering zijn velen op weg naar huis. Maar sommigen voegen zich bij ons, om een hapje te eten in dit restaurant, waar nog maar een paar tafels vrij zijn, of in een van de omliggende eetgelegenheden. ‘Er zit hier nu zelfs een Hilton Hotel.’ ‘Hampton by Hilton,’ zeg ik. ‘Wat?’…

Een paar maanden na het overlijden van Sevgi werd mijn moeder erg ziek. Het valt onmogelijk te achterhalen wat haar precies mankeerde, maar het is niet onaannemelijk dat ze een flinke longontsteking had opgelopen, iets waaraan waarschijnlijk een groot deel van haar broers en zussen was overleden. In die tijd en streek was het bijna een wetmatigheid: hoe jonger een kind een longontsteking oploopt, hoe groter de kans dat het zal overlijden. Mijn moeder was een jaar of zes, zeven en had tot dan toe de dans ontsprongen, ook doordat ze het eerste ingeënte kind uit het gezin was ‒ de rafelige afdruk van de inenting, die werd uitgevoerd door een dokter die eind jaren vijftig door de staat naar de dorpen rond Varto werd gezonden om de hoge kindersterfte…

We wandelen over de Geniedijk in Hoofddorp. De korenmolen baadt in het zonlicht en op de uitgestrekte grasvelden grazen honingbruine koeien. Mijn moeder haakt haar arm in de mijne wanneer het pad even steil omhoogloopt. ‘Ik wil mijn knieën niet te veel belasten.’ Ze vertelt dat de terugkeer naar haar ouders nog een gevolg had waar ze niet bij stilgestaan had. ‘Mijn moeder en broer vonden het tijd dat ik ging trouwen. Er bleek al veel interesse te zijn. Ik had juist gehoopt dat het in Izmir anders zou gaan dan in het dorp.’ Izmir was dan wel modern, mijn grootouders waren nog steeds dezelfde conservatieve mensen. ‘Niet lang na mijn terugkeer deelde mijn broer mij mee dat ik zou trouwen met een jongen uit ons dorp. Ik zei meteen…

Mijn moeder had besloten terug te keren naar haar ouders zodat haar moeder op mijn zus en mij kon passen en zij op zoek kon gaan naar een baan. Het huis zou ze verhuren, zodat ze kon sparen voor onze school en andere noodzakelijke uitgaven. We zouden nu waarschijnlijk nog steeds in Izmir hebben gewoond als er aan het einde van dat jaar niet een telefoontje uit Hamburg was gekomen. ‘Het was een complete verrassing toen je vader belde. Hij zei gehaast dat hij niet meer met zijn broer in één huis kon wonen en stelde in één adem een gezinshereniging voor omdat hij alleen zo aan een woning in Duitsland kon komen. Hij had geen Duitse vrouw kunnen vinden om een schijnhuwelijk mee te regelen. Je vader klonk teleurgesteld…

Nadat ze financieel onafhankelijk was geworden van mijn vader, vond er nog een belangrijke stap in mijn moeders emancipatie plaats. Mijn zus en ik waren toen al een paar jaar het huis uit en mijn moeder had ons uitgenodigd voor een etentje bij haar favoriete Griek, To Ouzeri in Amsterdam-West, om ‘het grote nieuws’ te vertellen. Nog voordat de koude mezze werden opgediend, zei ze opgewonden: ‘Ik heb een huis gekocht.’ Mijn zus en ik konden het nauwelijks geloven. Haar oog was maanden daarvoor op een nieuw bouwproject in de Bijlmer gevallen. Vervolgens had ze het makelaarskantoor van het project benaderd, bij de bank een hypotheek aangevraagd en die gekregen dankzij haar vaste contract bij het amc. Geen moment had mijn moeder onze hulp ingeschakeld en toen we die avond…

Ik kijk omhoog als ik voor haar flat sta, een moderne flat waar Bijlmerarchitect Siegfried Nassuth nooit een ontwerp van heeft gezien. Het gebouw staat symbool voor haar nieuwe leven. Het duurt lang, maar uiteindelijk steekt mijn moeder haar hoofd uit het raam. ‘Loop iets naar achteren,’ roept ze zoals gewoonlijk van boven, waarna ze een plastic zakje met daarin de afstandsbediening voor de garagedeur laat vallen. Ik vang het en maak zoals altijd een overwinnings gebaar. Ze lacht. Ik stap in mijn auto en rijd naar de garage waarin jarenlang de Audi A3 van mijn vader heeft gestaan. Na zijn overlijden hebben we die verkocht. Sindsdien parkeren mijn zus en ik onze auto op de vrijgekomen plek. Even later zwaait de voordeur open. Hoewel mijn moeder bijna met pensioen…

‘Een standbeeld van woorden door Aynurs eigen zoon. Een gepast en inspirerend eerbetoon.’– Het Parool In deze uitgebreide editie van Mijn moeders strijd, dat in 2019 als Boekenweekessay verscheen, beschrijft Murat Isik de onvermoede emancipatiestrijd van zijn moeder Aynur, die geboren wordt in een conservatief dorp in Oost-Turkije en opgroeit in de kuststad Izmir. Ze verzet zich tegen haar achtergestelde positie als vrouw en probeert de regie over haar leven in eigen hand te nemen. Hoe moeilijk dat is blijkt eens te meer wanneer haar broer haar eerst zonder overleg tewerkstelt als huishoudelijke hulp en haar daarna tegen haar wil probeert uit te huwelijken. Aynur komt in opstand en trouwt een man met wie ze wél een toekomst voor zich ziet, maar het wordt een moeizaam huwelijk. Begin jaren tachtig…

Tien jaar na de gesprekken voor mijn eerste roman kruip ik weer in de rol van interviewer. In het afgelopen decennium is er veel veranderd, meer dan in de decennia daarvoor. Mijn moeder is voor het eerste van een reeks gesprekken naar Hoofddorp gekomen, waar ik samen met mijn verloofde Iris, zoon Thorgan en dochter Elana in een hoekhuis woon, omringd door groen. We zitten aan de eettafel. Wat in die tien jaar onveranderd is gebleven, is dat mijn moeder ‒ door haar jeugdige uitstraling ‒ nog steeds wordt aangezien voor de zus van haar dochter als ze samen op stap zijn. ‘Je hebt zeker nog niet ontbeten, hè?’ vraag ik. Toen ik er een paar jaar geleden achter kwam dat mijn moeder met een lege maag naar haar werk…

Mijn grootmoeder Akgül was het eerste kind van Gülizar en Yusuf, een knap stel dat jong trouwde, zoals de gebruiken in die tijd voorschreven. Gülizar was een opvallende verschijning met haar groene ogen en kastanjebruine haar, dat goed zichtbaar was omdat ze haar hoofddoek altijd losjes droeg en daarmee de oudere vrouwen in het alevitische dorp Yekmal tartte. Yusuf was een man die wars was van autoriteit en die met zijn enorme handen, brede borstkas en bovengemiddelde lengte de dorpelingen veel ontzag inboezemde. Hij was een harde werker en een goede vechter, en als er conflicten dreigden hoefde hij er alleen maar bij te komen staan en de onruststokers indringend aan te kijken om escalatie te voorkomen. ‘Mijn moeder vertelde altijd vol trots dat haar vader Yusuf zo sterk was…

Hoe macaber het ook klinkt, er was een natuurramp voor nodig om mijn moeders lot een gunstige wending te geven. Een jaar na Sevgi’s geboorte begon de grond rondom de stad Varto te schudden als nooit tevoren: op 16 augustus 1966 vond een van de zwaarste aardbevingen ooit in de regio plaats. Niet alleen de gebouwen in Varto maar vooral ook de krakkemikkige huizen in de omliggende dorpen ‒ waaronder Kemere Hemgini ‒ stortten in tijdens deze roemruchte aardbeving, die een kracht van 6,9 op de schaal van Richter had. En alsof het noodlot vaak genoeg had toegeslagen in het gezin van mijn moeder, werden zij dit keer gespaard, zij het dat mijn grootmoeder uit het puin gegraven moest worden en ervan afkwam met een gebroken enkel. Tientallen mensen uit…

Mijn moeder had inmiddels haar weg gevonden in haar nieuwe wijk Gümüşpala, in Izmir. Telkens als ze er door mijn vaders moeder op uit werd gestuurd om water te halen bij de stadskraan, die toen nog midden in de wijk stond omdat de huizen nog niet beschikten over stromend water, greep ze de gelegenheid aan om even bij te kletsen met de jonge, pasgetrouwde vrouwen uit de buurt. Al snel kwam ze erachter dat ze lotgenoten waren, en ze merkte dat het haar steun en vertrouwen gaf om verhalen uit te wisselen met vrouwen die evenmin uit liefde waren getrouwd en die, in een enkel geval, ook geschaakt waren. Maar aan de andere kant joegen hun verhalen over het huwelijkse geweld, en de vrees die zij koesterden voor hun onberekenbare…

Het valt in dezelfde categorie als haar migratie naar Izmir en haar vormende jaren bij het academische gezin, maar haar werk heeft haar in zekere zin nog meer gebracht. Het werkende leven veranderde haar op een manier die zij zelf niet had kunnen voorzien. ‘Ik was vastberaden mijn ambities te verwezenlijken, ik was heel gemotiveerd om mezelf op de werkvloer te bewijzen.’ Via het arbeidsbureau ging ze aan de slag in een bedrijfskantine van de ptt, waar ze tegelijkertijd een horecaopleiding volgde. En een dag in de week kreeg ze taalles. Het was een ideale combinatie van leren en geld verdienen. Mijn moeder werkte hard en bouwde goede relaties op met haar collega’s en leidinggevenden. Na een tijdje in de bedrijfskantine te hebben gewerkt, was ze toe aan uitdagender werk.…

De laatste jaren heb ik, door het schrijven van en het spreken over mijn roman Wees onzichtbaar, veel over mijn moeders emancipatiestrijd nagedacht. Pas tijdens het schrijven van dit boek heb ik mezelf de vraag gesteld hoe haar emancipatiestrijd mij heeft beïnvloed. Ik hoefde niet lang na te denken over het antwoord, want het is onvermijdelijk: als je ziet dat je moeder zich tegen de klippen op ontwikkelt en daarbij vele tegenslagen overwint, maakt dat je als zoon solidair met haar strijd. Vanaf mijn negende jaar heb ik, net als mijn zus, altijd aan de zijde van mijn moeder gestaan tijdens haar confrontaties met mijn vader. Met z’n drieën vormden wij een front tegen hem, nu eens angstig, dan weer vastberaden. Het heeft onze onderlinge band heel hecht gemaakt. Een…

Het begon met een verzoek, of eigenlijk een nieuwe opdracht van mijn moeder. Ten tijde van haar vorige opdracht was ik nog een kind, en zij een vrouw die gevangenzat in een huwelijk dat haar sloopte, maar haar ook strijdvaardig maakte, strijdvaardiger dan wie dan ook uit haar familie of omgeving. Haar opdracht aan mij was simpel, doch niet eenvoudig te verwezenlijken voor de dolende tiener die ik was: ‘Ga studeren aan de universiteit. Maak mij trots!’ Haar missie werd langzaam mijn missie. Haar nieuwe opdracht sprak ze uit toen ik een paar jaar geleden bij haar op bezoek was en we na het eten terugblikten op een turbulente periode die een gat had geslagen in ons familieverhaal. We spraken over de roman die ik aan het schrijven was en…