Inhoudsopgave van Editie 4 - 2021 - Margriet Bookazine

Het indrukwekkende verhaal over de crèche tegenover de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam, waar tijdens de Tweede Wereldoorlog zo’n zeshonderd joodse kinderen zijn gered, is bij veel mensen bekend. Dat Henriëtte Pimentel er in die jaren directrice was en een belangrijke rol speelde bij het wegsmokkelen van de kinderen is onderbelicht gebleven. Zij was een heldhaftige, gedreven en vooruitstrevende vrouw, maar bleef in de vele verhalen een bijfiguur. Frank Hemminga liep al een poosje met het idee rond om een boek te schrijven over Henriëtte Pimentel en de crèche en had daar de uitgever over benaderd. Enerzijds omdat hij vond dat haar verhaal een boek waard was, anderzijds omdat zijn moeder, Gea Venema, een opleiding tot kinderverzorgster in de crèche had gevolgd en daar tot in 1942 nog werkzaam was. Ze…

De aanmelding Wat komt zij hier doen? heeft de medewerkster van de personeelsadministratie van het Wilhelmina Gasthuis misschien wel gedacht toen een kleine vrouw zich op 19 december 1914 bij haar kwam melden. Meestal was het een komen en gaan van jonge vrouwen maar deze dame was de dertig al ruim gepasseerd. Henriëtte Henriquez Pimentel was haar naam en ze kwam zich inschrijven voor de verpleegstersopleiding. De medewerkster gaf haar weinig kans. Ze wist dat de Nederlandsche Bond voor Ziekenverpleging drie eisen stelde aan examenkandidaten; van de meisjes werd verwacht dat ze gezond waren en zedelijk van gedrag. Daarnaast werd algemene beschaving en ontwikkeling vereist, zo beschreef ook de Duitse arts Rudolf Virchow in de negentiende eeuw: ‘De verpleging, ook die van den man, is het veiligst in de handen…

‘Geen hoogvliegster, geen wereldhervormster, geen aanbidster van principes. Haar ongekunsteldheid, haar volstrekt argeloze kinderliefde is haar grote kracht.’ Eli d’Oliveira over Henriëtte Pimentel Uit:Op de Hoogte, 25 mei 1908 Binnengluren In de herfst van 1907 zag journalist Eli d’Oliveira jr. tijdens een wandeling door de Sarphatistraat een groepje mensen bij een raam naar binnen gluren en een paar straatschoffies die zich wonderbaarlijk rustig gedroegen. D’Oliveira voegde zich bij de groep om te zien wat er daar binnen zo bijzonder was. Zijn blik werd getrokken door een grote houten ooievaar die in de hoek van een warm ogende kamer de wacht leek te houden bij een groepje kinderen. De vogel stond op zijn hoge poten tussen een palmboom en een bos chrysanten. Een stuk of twintig kleine kinderen waren geconcentreerd bezig…

Ons kent ons – het eerste bestuur De mensen die door Suze Binger en Maria du Mosch waren gevraagd om zitting te nemen in het bestuur, kwamen allen uit vooraanstaande joodse families en waren beslist niet onbemiddeld. Ze kenden elkaar door familiebetrekkingen of vanwege bestuursfuncties die ze voor andere organisaties vervulden. Bij oprichting in 1906 bestond het bestuur uit: Herman J. Hartz, voorzitter, Maria du Mosch, secretaresse, mevrouw J. Keyser-Horwitz, Henk van Nierop, Suze Binger, mevrouw A. Benjamin-de Beer, Emmy Gompertz-Jitta, mejuffrouw T. Dresden, mevrouw L. Spinoza Catella-Lob en dr. Simon Simons. Mevrouw Benjamin-de Beer en Emmy Gompertz-Jitta kenden Suze Binger van het bestuur van de Vereeniging tot aanmoediging van het arme schoolkind. Simon Simons, Henk van Nierop en mevrouw Hartogh-Fuld waren aangetrouwde familie via de Hartoghfamilie. Zowel Simon Simons…

Familieverhalen Henriëttes nichtje Ella, de dochter van Jacob Pimentel, kwam regelmatig met haar gezin bij tante Jet op bezoek. Ella’s kinderen gingen graag mee, ze vonden hun tante lief en dat was niet in de laatste plaats omdat ze hen met het speelgoed van de crèche liet spelen wanneer die gesloten was. Ella kwam uit een vermogend gezin, haar vader had een autohandel en zorgde ervoor dat zijn twee kinderen altijd een auto tot hun beschikking hadden – dit in een tijd waarin het niet vanzelfsprekend was om een auto te bezitten. Hij had Ella ook al jong leren autorijden, waardoor zij haar tante regelmatig mee naar Zandvoort kon nemen om even uit te waaien op het strand. Toen Ella in 1931 haar eerste kindje verwachtte, was het Frits Goudsmit,…

Tot de meidagen van 1940 hadden Henriëtte en haar medewerksters nog gehoopt dat Nederland neutraal kon blijven, maar adjunct-directrice Jeanne Burghoorn was in de nacht van 9 op 10 mei wakker geschrokken van aanhoudend vliegtuiggeronk. Ze was uit bed gestapt en had Henriëtte opgezocht. Samen hadden ze boven uit het raam staan kijken. Het was lastig te zien geweest, maar een uur later zagen ze in de verte, uit de richting van Schiphol, grote rookpluimen opstijgen. Zou het dan toch oorlog zijn? De nieuwsberichten op de radio gaven uitsluitsel: om acht uur die ochtend werd de koninklijke proclamatie voorgelezen: Ik en mijn regering zullen ook thans onze plicht doen. Doet gij de uwe, overal en in alle omstandigheden, ieder op de plaats waarop hij is gesteld, met de uiterste waakzaamheid…

Kinderarts Hein Fiedeldij Dop had een grote kinderartspraktijk in Amsterdam-Zuid. Hij kende veel mensen en hoorde van een contact bij de politie wanneer razzia’s gepland stonden. Hij wist vele ouders te bewegen hun kind op een veiliger adres onder te brengen. Piet Meerburg, oprichter en leider van de Amsterdamse Studenten Groep, vertelde Bert Jan Flim hoe dat ging: ‘Hij werkte met ons gewoon samen. En hij zat natuurlijk midden in die razzia’s. Hij waarschuwde ook. Ik weet nog wel dat die razzia’s hier in Zuid waren en dat hij ons ook waarschuwde en onze hulp nodig had en kinderen op dat moment wegwerkte en dat soort dingen. Daar was hij heel erg bij betrokken, hoor. Hij had een grote joodse kinderpraktijk. Vooral in Zuid.’ Sommige kinderen werden thuis opgehaald door…

13 september 1943 rond 11.00 ’s morgens klonk het gegil van de stoomlocomotief. Op de hoofdweg werd een lange sliert goederenwagens en personenrijtuigen derde klasse het kamp binnengereden. Gemmeker liet de eerste selectie van namen voor de transportlijsten over aan zijn ondergeschikten. Als eersten werden de strafgevallen, toen gehuisvest in barak 67, op de lijst geplaatst. Vervolgens werden lopende Sperres behandeld, en werd besproken wie men nog in de kamporganisatie nodig dacht te hebben en wie niet meer. Daarna toog de chef van de Antragstelle, Hans Ottenstein, aan het werk om mensen van de conceptlijst af te krijgen. Op maandagmiddag legde hij zijn verzoekschriften tot vrijstelling voor aan de kampcommandant; voor iedere vrijgestelde moest een ander in de plaats komen. Volgens een getuige haalde Gemmeker zelfs op de vroege ochtend…

Vrijwel direct na de oorlog, nog in 1945, werd al gesproken over een herstart van de crèche. De Vereeniging Zuigelingen-Inrichting en Kinderhuis was tijdens de oorlog opgeheven, maar kreeg rechtsherstel. Er werd opnieuw een bestuur gevormd waarin ook enkele vooroorlogse bestuursleden zitting namen. Het eerste bestuur bestond uit de heer Spijer, Heiman van Dam, Louise Schwarz-Pop, de heer Van Oven, Annie Spijer-Van Hertzfeld, Bep Cronheim-Citroen en Alice David-Kahn. Misschien was het te vroeg, te kort na de oorlog, want na sterke meningsverschillen over de doelstelling besloot het bestuur in 1946 een pauze in te lassen. Pas in januari 1949 werden er opnieuw vergaderingen belegd, maar ook toen ontstond er onenigheid; zou de crèche een joodse crèche worden of een neutrale? De meerderheid van het bestuur had een voorkeur voor een…

Op zondagmiddag 25 juli 2021 zal Henriëtte Henriquez Pimentel postuum geëerd worden met de Jewish Rescuers Citation - een internationale onderscheiding voor Joodse verzetshelden die tijdens de Tweede Wereldoorlog mede-Joden hebben gered. De onderscheiding wordt sinds 2011 door B’nai B’rith uitgereikt. B’nai B’rith is een internationale serviceclub met wereldwijd aangesloten loges (clubs). Eén van de doelen van B’nai B’rith is het bestrijden van antisemitisme en het onder de aandacht brengen van Joods verzet in de Nederlandse media. Orlando Heijmerink, voorzitter van B’nai B’rith Amsterdam, zal de oorkonde overhandigen aan familieleden van Henriëtte Pimentel.…

Harry & Sieny: Overleven in verzet en liefde Harry: ‘Ik ben toch tot de conclusie gekomen dat wij ook behoorlijk wat meegemaakt hebben.’ Harry Cohen en Sieny Kattenburg leren elkaar kennen in de crèche van Henriëtte Pimentel. Hij werkt als fietskoerier voor de Joodse Raad, zij is kinderverzorgster in de crèche en doet actief mee met het verzet en het wegsmokkelen van joodse kinderen. Het verhaal van Harry en Sieny is een unieke liefdesgeschiedenis die ruim 75 jaar duurde. Auteur Esther Shaya heeft met haar geweldige inlevingsvermogen en steunend op honderden uren research en interviews een schitterend en ontroerend portret van deze bescheiden helden geschreven. ‘Een prachtig boek, van grote betekenis voor naoorlogse generaties.’ –Femke Halsema, burgemeester van Amsterdam Harry & Sieny: Overleven in verzet en liefde, Esther Shaya €…

‘Wacht maar, als ik eens een school opricht… hoe precies ’t zal worden weet ik niet, maar ’t moet helemaal, hélémaal anders worden als wat ik tot nu toe heb gezien.’ Dat waren de woorden die Henriëtte Henriquez Pimentel als jong meisje uitsprak tegen haar onderwijzeres Cornelia de Jong. Zij was het die Henriëtte de liefde voor het vak bijbracht. In 1877 werd Cornelia directrice van de Sarphatischool in Amsterdam, waar zij de kleine Jet Pimentel ergens in de jaren tachtig van de negentiende eeuw in de klas kreeg. Cornelia en haar leerlinge hadden een klik en hielden contact nadat Henriëtte de school verlaten had. Door hun vriendschap zou de invloed van Cornelia doorwerken in het leven van haar pupil. En die invloed was niet gering. Ze was op onderwijsgebied…

Aardappelen De eenenveertigjarige Henriëtte was na het sluiten van fröbelschool Cornelia, de voortijdig afgebroken verpleegstersopleiding en haar heftige ziekteperiode niet meer aan een goede baan gekomen. Misschien had dat ook wel te maken met de nasleep van de Eerste Wereldoorlog die Europa vier jaar lang had geteisterd. Ook in Amsterdam waren de gevolgen merkbaar geweest. Sinds 1916 waren levensmiddelen op rantsoen en vooral het arme deel van de bevolking leed honger. In de zomer van 1917 brak er een oproer uit dat bekend zou worden als het Aardappeloproer. Arbeidersgezinnen hadden nauwelijks meer te eten maar in de Prinsengracht zouden volgeladen schuiten met aardappelen liggen, bestemd voor de export, zo ging een gerucht in de Jordaan. Arbeidersvrouwen waagden een poging om een voorraadje te bemachtigen van de aardappelen, die overigens voor…

Suze en Maria Lang voordat Henriëtte Pimentel aan de Plantage Middenlaan kwam wonen en werken, lang voordat de crèche er in 1925 gevestigd zou worden, waren er twee vrouwen die zich de nood van gezinnen in de arme joodse buurt in de binnenstad van Amsterdam aantrokken. In het gebied dat begrensd werd door de Nieuwe Herengracht, de Prins Hendrikkade en de Binnen Amstel waren er rond 1906 verschillende kinderbewaarplaatsen, ook voor joodse kinderen. Maar opvang voor zuigelingen was er niet voor kinderen uit vrome gezinnen en juist zij hadden het heel hard nodig. Maria Hendrine du Mosch en Suzanna (Suze) Binger waren actief betrokken bij verschillende filantropische organisaties en hadden gezien dat het gemis van een joodse crèche tot grote problemen leidde voor joodse moeders die geen andere keus hadden…

‘De leiding der inrichting is in handen van ene beschaafde vrouw, die tevens ervaren kinderverzorgster is. (…) Zij heeft de noodige tact om met de moeders uit ’t volk op geschikte wijze om te gaan.’ Dr. Simon SimonsUit: Tijdschrift voor armenzorg, april 1927 Zusters aan de leiding Vanaf de oprichting in 1907 had het bestuur van de Vereeniging Zuigelingen-Inrichting en Kinderhuis een directrice in dienst die de dagelijkse leiding over de crèche had. De eerste in de lijn van vele directrices, onder wie Henriëtte, was vroedvrouw Sara van Tijn-Turksma. Ze nam vanaf de opening in 1908 in de Rapenburgerstraat de zorg voor maximaal vijfentwintig zuigelingen op zich en werd hierin bijgestaan door twee helpsters. Over haar andere opvolgsters is niet veel bekend, wel is duidelijk dat het bestuur vanaf eind…

Het was maar een klein cahier, met een donkerbruine kaft die versierd was met gestanste bloemetjes en patronen. Het leek net echt leer. Het cahier werd gebruikt als gastenboek en heeft de oorlog overleefd, mogelijk dankzij één bladzijde met drie opvallende handtekeningen. Wie het in 1943 uit de woning van Henriëtte heeft meegenomen blijft een raadsel; misschien was het haar adjunct juffrouw Burghoorn of haar opvolgster Virrie Cohen. Het cahier bleef bewaard en vond zijn weg naar het archief van het Joods Historisch Museum. Oranje boven In 1927, of mogelijk zelfs al eerder, had koningin Wilhelmina een brief ontvangen van de bestuursleden van de Vereeniging Zuigelingen-Inrichting en Kinderhuis. Ze leken zo trots op het werk dat er in hun crèche werd verricht dat ze de vorstin formeel hadden uitgenodigd voor…

Gea Venema In de zomer van 1938 had Gea haar diploma aan de ‘spinazieacademie’ gehaald, zoals de Amsterdamse Huishoudschool aan het Zandpad spottend genoemd werd. Veel meisjes leerden er in die tijd huishoudelijke vaardigheden en de beginselen van de ‘moderne voedingsleer en hygiëne’. Ze wilde eigenlijk verpleegster worden, maar werd afgekeurd vanwege haar slechte rug. Ze schreef zich in bij de opleiding tot kinderverzorgster bij de Vereeniging Zuigelingen-Inrichting en Kinderhuis. Een joodse instelling, maar de opleiding en de dagcrèche stonden open voor iedereen, en adjunct-directrice Jeanne Burghoorn kwam net als Gea uit een protestants milieu. Dat vormde geen enkel probleem voor Henriëtte; in haar crèche was het vanzelfsprekend dat joodse en niet-joodse collega’s, christelijk of niet, met respect voor elkaar samenwerkten. In de opleiding werkte je overdag mee op de…

‘God, zie neer op dit kind en deze straat en deze trams en onthoud dat tot in eeuwigheid.’– gebed van een kinderverzorgster De eerste maanden van 1943 werden hele joodse zorginstellingen leeggehaald: ziekenhuizen, psychiatrische inrichtingen, sanatoria. Vanaf januari werden de Portugese joden niet langer gesperrt en in diezelfde maand werd besloten alle vondelingen standaard joods te verklaren, want ‘joodse pasgeborenen worden te vondeling gelegd’. Ze moesten naar de crèche in Amsterdam worden gebracht. De vondeling Remi van Duinwijck was al eerder gebracht door de SS. Niet alleen het personeel raakte aan hem gehecht, dat gold ook voor Duitse bewakers en Aus der Fünten. Volgens sommigen bezocht hij de kleine Remi bijna dagelijks. Het jongetje kreeg een grote pluchen beer en speelgoed van zijn Duitse bezoekers. Verzetsvrouw Semmy Glasoog: ‘Het heeft…

Na de ontruiming op 23 juli bleef de crèche voortbestaan, er kwamen nog steeds joodse kinderen binnen. ‘Frau Cohen’ was opgehaald van het verzamelterrein Polderweg en in een vrachtauto terug naar de Plantage Middenlaan gereden. Bij het uitstappen was tegen Sieny gezegd: ‘Und jetzt sind Sie Direktor.’ De volgende morgen stond Virrie Cohen plotseling voor de deur van de crèche: ‘We zijn een keer opgepakt, maar weer vrij, om m’n vader’, zou haar zus en collega Mirjam een maand later aan hun oud-collega Gea Venema schrijven. David Cohen had al op 22 februari 1943 een lijst met zesentwintig namen van familieleden voorgedragen voor een ‘absolute vrijstelling’ om zijn werk zonder zorgen over zijn familie te kunnen doen. Virrie was de enige gediplomeerd verpleegkundige en oudste leidster, en nam in plaats…

Tijdens ons onderzoek, dat de laatste maanden door Covid-19 belemmerd werd, zijn we enorm geholpen door mensen uit ons netwerk en door medewerkers van diverse instanties, zoals archieven en musea. Zij boden vaak snelle digitale oplossingen waar bezoek niet mogelijk was. We zijn hun heel veel dank verschuldigd. De mensen die we mochten interviewen – of met wie we per mail contact hadden – bedanken we voor hun openhartigheid en hun hulp. We realiseren ons dat ze ons een inkijkje gaven in hun vaak emotioneel beladen familiegeschiedenis. Ook ons beider ‘thuisfront’ bedanken wij voor het meedenken en voor hun steun. Ten slotte zijn we onze uitgever Harry Mock en zijn medewerkers erkentelijk dat zij ons in de gelegenheid stelden dit boek in deze vorm te publiceren.…

Op een aantal data rond 25 juli a.s. is het mogelijk mee te rijden in een historische tram van stichting Electrische Museumtramlijn Amsterdam (EMA). De 'Verzetstram' rijdt langs locaties die een rol speelden in het leven van Henriëtte Pimentel en haar familie. Uiteraard zal de tram stoppen aan de tramhalte tussen de Hollandse Schouwburg en de Kweekschool. Welke rol deze halte bij het ontvluchten van kinderen speelde, zal hier worden getoond. (zie hst. 19). De ritten worden gecombineerd met een bezoek aan het Verzetsmuseum Amsterdam, gevestigd in een voormalig garagepand aan de Plantage Kerklaan, eerder eigendom van een broer van Henriëtte Pimentel. Omdat thans niet te voorzien is welke corona-beperkingen rond 25 juli gelden, is het programma onder alle voorbehoud. Mocht u op de hoogte gehouden willen worden van de…

‘Rahma is een inspirerende vrouw. Ze komt van heel ver en heeft haar droom van de vrijheid waargemaakt. Haar energie is aanstekelijk, haar verhaal uniek.’Abdelkader Benali Als 16-jarige komt Rahma el Mouden vanuit Marokko naar Nederland. Als schoonmaakster maakt ze carrière. Wanneer ze een verdiende promotie misloopt begint Rahma voor zichzelf. Twintig jaar later heeft haar bedrijf MAS vijfhonderd medewerkers en klanten zoals het Rijksmuseum, Endemol en de A’DAM Toren. Rahma’s buitengewone levensverhaal is het verhaal van een moslima die haar vrijheid wint door te ondernemen. Een inspirerend boek over emancipatie en ondernemerschap, trouw zijn aan je idealen en het volgen van je hart. Rahma is het inspirerende verhaal van succesvolle zakenvrouw Rahma El Mouden. Ze kwam vanuit Marokko naar Nederland en wist zich met haar eigen schoonmaakbedrijf succesvol omhoog…

Eerste interview Een journaliste van Belang en Recht, het orgaan van de Vereeniging tot Verbetering van den Maatschappelijken en den Rechtstoestand der Vrouw in Nederland, nam in 1903 contact op met de kersverse directrice Henriëtte Pimentel. Ze vroeg om een interview en wilde graag met eigen ogen zien op welke vernieuwende wijze er in haar fröbelschool met kinderen werd omgegaan. Belang en Recht was het tweewekelijks tijdschrift van verschillende vrouwenorganisaties, waaronder Thugatêr, de belangenvereniging voor onderwijzeressen die mede door Cornelia de Jong en Catharina van Tussenbroek was opgericht. Deze mediasteun kwam dus uit eigen hoek. Het artikel werd niet ondertekend, maar het kan goed zijn dat de redactrice van het blad, Henriëtte van der Meij, het zelf had geschreven. De journaliste liet zich rondleiden op de eerste locatie van het…

Het was voor de meeste dames niet toegestaan noch comme il faut om buitenshuis te werken, maar ze hadden toch vaak verplichtingen, zoals het bekleden van functies voor liefdadigheidsinstellingen. Het huishouden lieten ze graag over aan een dienstbode en de zorg voor de kinderen werd in handen van een kinderjuffrouw gegeven. Het beroep van kinderjuffrouw, ook wel gouvernante genoemd, was een populaire betrekking voor een ongehuwde, beschaafde vrouw waarmee zij haar eigen inkomen kon verdienen. Voor Henriëtte was de stap naar een betrekking als gouvernante waarschijnlijk een laatste redmiddel. In 1917 verhuurde de Bussumse pensionhoudster Suzanna de Leeuw-Roozendaal een kamer aan Henriëtte in haar prachtige vrijstaande villa in Het Spiegel. Henriëtte nam dagelijks de advertenties in Gooise kranten door op zoek naar geschikt werk. Na twee maanden vond zij een…

Vanaf de oprichting van de Vereeniging Zuigelingen-Inrichting waren artsen als bestuurslid betrokken bij de dagelijkse leiding. In 1919 werd dat statutair vastgelegd in artikel zeven, waarin werd gesteld dat er ten minste vijf personen zitting moesten hebben in het bestuur, onder wie minimaal één arts. Huisarts en kinderarts S. Simons nam deze taak bij de oprichting van de vereniging op zich, in 1917 was hij Herman Hartz opgevolgd als voorzitter. De kaartenbak Nu komt de doctor met eene praktijk o zoo groot, Reeds duizenden redde hij van een wissen dood. Op hard werken is hij niet bijzonder gesteld, Over zijne liefde vind ik nog steeds niets gemeld.Uit: Familieschetsen, 8 maart 1907 De tweede helft van deze strofe uit een familiegedicht over de familie Simons is duidelijk als plagerij bedoeld. Simon…

Emmy Een goede kennis had Emmy Belinfante zó enthousiast en uitgebreid verteld over een zuigelingeninrichting aan de Plantage Middenlaan dat ze nieuwsgierig was geworden en de telefoon had gepakt. Ze sprak kort met de directrice en maakte een afspraak voor een dag ergens in de laatste maanden van 1927 om elf uur ’s ochtends – net na de ergste ochtenddrukte en vóór de lunchhectiek. Emmy Belinfante-Belinfante was haar volledige naam met twee keer dezelfde achternaam omdat ze met een neef was getrouwd. Ze was journaliste van beroep, maar was vooral bekend als auteur van kinderboeken en romans voor oudere meisjes. Ze had een vaste column getiteld ‘Dames Kroniek’ in het blad De Hollandsche revue, waarin ze schreef over het leven van de werkende vrouw. Emmy keek de directiekamer nieuwsgierig rond…

In januari 1940 verscheen er voor de laatste keer een artikel over kinderzorg in de crèche, zonder dat dit gekoppeld was aan het heldhaftige reddingswerk dat er onder leiding van Henriëtte Pimentel tijdens de Tweede Wereldoorlog zou plaatsvinden. Het tijdschrift Rijk der Vrouw had in 1939 een journalist opdracht gegeven om een artikel te schrijven over kinderbewaarplaatsen. Onder de titel ‘Een zegen voor moeder en kind’ werd er in januari 1940 uitgebreid verslag gedaan van de Centrale Vereeniging voor Kinderbewaarplaatsen in Nederland. In Amsterdam waren twee verenigingen aangesloten: de Amsterdamsche Vereeniging tot Instandhouding van Kinderbewaarplaatsen, die vijf locaties bestuurde, en de Vereeniging Zuigelingen-Inrichting en Kinderhuis met haar locatie aan de Plantage Middenlaan. Omdat de crèche een van de oudste bewaarplaatsen van Nederland was, benaderde de journalist juist Henriëtte voor een…

Vordering van de Hollandsche Schouwburg Op 26 juni 1942 werd bekend dat joden voor polizeilicher Arbeitseinsatz naar Duitsland gestuurd zouden worden. Het was het begin van de grootschalige deportaties. Drie dagen later publiceerde De Telegraaf een toespraak van de Generalkommissar zur besonderen Verwendung, waarin duidelijk werd dat alle joden uit Nederland zouden worden weggevoerd. Gingen de eerste groepen direct naar de vertrekpunten van de treinen, al snel ontstond de behoefte aan een plaats waar mensen verzameld konden worden tot de capaciteit voor een trein bereikt was, buiten het zicht van de overige Amsterdammers. Op 12 juli 1942 werd voor dat doel de Hollandsche Schouwburg gevorderd, tijdens de voorstelling; toneel-spelers en toeschouwers waren overdonderd. Ferdinand aus der Fünten droeg de artiesten op de eerste mensen op te vangen. Heintje Davids schreef…

Vanuit Berlijn werd het ‘quotum’ uit Amsterdam te transporteren joden op 14 mei 1943 verhoogd naar achtduizend per maand. Iedereen zonder Sperre diende zich op 25 mei te melden bij de marechausseekazerne aan de Polderweg. Aus der Fünten meldde de voorzitters van de Joodse Raad bovendien dat van de veertienduizend Sperres er zevenduizend kwamen te vervallen. Zoals altijd ‘mocht’ de Joodse Raad zelf beslissen wie dat betrof. Toen het beoogde aantal niet werd gehaald, volgden grote razzia’s. Daarop kwam de order in de nacht van 25 op 26 mei alle bruggen in de jodenbuurt op te halen; opgepakte mensen moesten naar het Jonas Daniël Meijerplein. ‘De trams stonden klaar in de Amstelstraat en brachten de ongelukkigen naar Polderweg en Muiderpoortstation,’ vertelde David Cohen. Vandaar gingen die nacht drieduizend mensen, onder…

5 mei 1945 was het grootste deel van Nederland bevrijd. Toen overlevenden terugkeerden uit de kampen, op zoek naar huis en haard, voelden ze zich niet altijd welkom; hun huizen waren inmiddels door anderen bewoond, huisraad was al direct na het oppakken verkocht. ‘Jullie zouden toch niet meer terugkomen is ons verteld…?’ kregen ze vaak te horen. Degenen die de kampen overleefden konden geen erkenning vinden bij de achterblijvers; ‘die hadden ook zware jaren beleefd’. Een zwijgen over de verschrikkelijke ervaringen was vaak het gevolg. Het leven werd opgepakt zo goed en kwaad als dat ging, het land moest weer worden opgebouwd. Professionele begeleiding ontbrak en psychische problemen waren onontkoombaar. Vele letterlijk en figuurlijk ‘ontheemden’ emigreerden, onder andere naar Israël. Dat gold soms voor kinderen zonder (pleeg)ouders, maar ook voor…

Bij het samenstellen van dit boek is uiterste zorgvuldigheid betracht wat betreft het gebruik van foto’s en documenten. Voor zover uitgeverij en redactie weten, is er in alle gevallen overeenstemming met de auteursrechthebbende over gebruik van het materiaal. Wie meent dat inbreuk is gemaakt op zijn of haar rechten gelieve zich te wenden tot de uitgeverij. Spelling van namen, titels en geografische aanduidingen is in overeenstemming met het Digitaal Monument, de officiële titelbeschrijving van de KB of andere gezaghebbende bronnen. Waar van toepassing zijn de naamgeving en spelling gebruikt zoals die ten tijde van de beschreven gebeurtenissen golden. De regel voor het al dan niet gebruiken van de hoofdletter in jood en alle afleidingen in de Nederlandse taal luidt simpelweg: jood verwijst naar de religie en cultuur, Jood naar het…

BOEKEN Appel, Lea. Het brood der doden. 1982 Asscher Pinkhof, Clara. Sterrekinderen. 1946 Bakker, Alex. Dag pap, tot morgen. Joodse kinderen gered uit de crèche. 2015 Barnouw, David, Mulder Dirk, Veenendaal, Guus. De Nederlandse Spoorwegen in oorlogstijd, 2019 Blaauw, Janneke, Beukema, Tieneke, Smit, Wieko. Verhalenuitde tweedewereldoorlog. 2020 Bolle, Mirjam. Ik zal je beschrijven hoe een dag er hier uitziet. 2003 Bosch, Mineke. Een onwrikbaar geloof in rechtvaardigheid, Aletta Jacobs 1854-1929. 2005 Bosch, Mineke. Het geslacht van de wetenschap, vrouwen en hoger onderwijsinNederland1878-1948. 1994 Bouman-van Tertholen. S.M. Kleiarbeid voor de fröbelschool. 1911 Cohen, Elie. Beelden uit de nacht. 1992 Cohen, Jaap. De onontkoombare afkomst van Eli d’Oliveira. 2015 Davids Henriëtte [Heintje Davids]. Mijn levenslied. 1948 Deruyttere, Michel. Markante vrouwen in de geneeskunst. 2014 Duparc, Herman. Lijnenloop openbaar vervoer Amsterdam 1839-1989. 1989…