Inhoudsopgave van Editie 1 - 2026 - Historisch Nieuwsblad

Deze unieke reis voert u langs plekken in Beieren die nauw verbonden zijn met Duitslands donkerste geschiedenis. Eerst reist u per vliegtuig naar Neurenberg. Hier bezoekt u de imposante overblijfselen van het stadioncomplex waar de NSDAP haar jaarlijkse partijdagen hield, bekend uit Leni Riefenstahls film Triumph des Willens. Ook vertelt reisbegeleider Willem Melching u alles over de naoorlogse Neurenberger processen tegen de hoogste nog in leven zijnde functionarissen van het Derde Rijk. In München, de ‘hoofdstad van de nazibeweging’, maakt u een stadswandeling langs onder meer de locaties waar Hitlers Bierkellerputsch van 1923 zich afspeelde. In uw vrije tijd heeft u gelegenheid om zelf een van Münchens beroemde musea te bezoeken. Samen met uw reisgenoten neemt u dan weer een kijkje in Garmisch-Partenkirchen in de Beierse Alpen, waar in 1936…

! Waarom nu? Op 4 juli 2026 is het 250 jaar geleden dat de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring in Philadelphia werd aangenomen. Dat was het begin van de Verenigde Staten. Na een zeereis van zes weken kwam Benjamin Franklin op 5 mei 1775 terug in Philadelphia. Als vertegenwoordiger van Pennsylvania in Groot-Brittannië had hij daar jarenlang de klachten van de Amerikaanse kolonies verwoord. Hij gold als loyaal en was niet geneigd tot opstandigheid. Toch had ook Franklin weinig meer op met de Engelsen. Dat had alles te maken met een serie wetten die de kolonies voor het hoofd stootten en in hun portemonnee raakten. De afkeer was wederzijds, zeker nadat protesterende Amerikanen bij de befaamde Boston Tea Party 342 kisten Engelse thee in de haven hadden gekieperd. Franklin arriveerde net op tijd om…

Op deze dag hoort u lezingen van Geraldien von Frijtag Drabbe Kunzel (Universiteit Utrecht), Daniël Knegt (UvA), Nikki Sterkenburg (VU) en Robin te Slaa. Zij geven antwoord op prangende vragen als: waarom kwam het fascisme op in het Europa van na de Eerste Wereldoorlog? Wat waren de ideologische grondslagen en uit welke intellectuele tradities sproten ze voort? Welk verband bestond er tussen de veroveringsdrang en het racisme van Hitler en Mussolini en het westerse kolonialisme? Wat leerden zij van het socialisme en wat was hun relatie met grote ondernemers? Welke rol speelden desinformatie en esthetiek in de mobilisering van het volk? Waren de aanhangers maatschappelijke losers en werden zij gedreven door rancune? Is het fascisme gestorven in 1945, of blijft het voortleven tot de dag van vandaag? Hoe handhaven naoorlogse…

Florrie Rost van Tonningen-Heubel, de weduwe van NSB-topman Meinoud Rost van Tonningen, was een verbindende factor voor neonazi's in Nederland én Vlaanderen. Haar man, die stond voor een radicalere en openlijk antisemitische NSB, pleegde in juni 1945 in de gevangenis zelfmoord. Florrie verspreidde na de oorlog nazi-lectuur en organiseerde nazi-bijeenkomsten. Als student in Berlijn was ze in 1936 onder de indruk van Adolf Hitler geraakt; tot haar dood stond ze achter hem en zijn ideeën. ‘Hij [Hitler] was een groot man in die tijd,’ zei ze in 2000 in het tv-programma Het zwarte schaap. ‘Het is onjuist om hem in deze tijd als zwart schaap te gebruiken.’…

De Amerikaanse architect Frank Lloyd Wright (1867-1959) gebruikte moderne bouwmaterialen als staal en beton en bouwde zijn ontwerpen op uit simpele geometrische vormen. Wright heeft keer op keer benadrukt dat de Fröbel gifts, die hij in 1876 van zijn moeder kreeg, van grote invloed zijn geweest op zijn werk als architect. De Amerikaanse schrijver en kunstverzamelaar Norman Brosterman stelt in zijn boek Inventing Kindergarten (1997) dat een generatie kunstenaars deels is grootgebracht in de geest van Fröbels onderwijsmethode. Onder hen de Duits-Zwitserse expressionist Paul Klee, de Franse kubist Georges Braque, de Russische expressionist Wassily Kandinsky en de Zwitsers-Franse architect Le Corbusier. Piet Mondriaan werd als tiener opgeleid tot tekenleraar, volgens de in Nederland vanaf 1850 populaire methode van het ‘natuurtekenen’. Die nam twee- en driedimensionale basisvormen (vierkanten/kubussen, cirkels/bollen, driehoeken/kegels) als…

Slechts zes maanden was de 49-jarige James Garfield in 1881 president toen hij op een station in Washington werd neergeschoten door de rancuneuze en waanzinnige Charles Guiteau. De president had de aanslag mogelijk kunnen overleven, maar door een arrogante medicus die het niet zo nauw nam met de hygiëne overleed hij twee maanden later aan infecties. Death by Lightning toont het leven van Garfield en zijn moordenaar vanaf de Republikeinse conventie in 1880. Garfield heeft zich uit moeilijke gezinsomstandigheden – zijn vader overleed toen hij twee jaar was – opgewerkt tot politicus. Hij zit zeventien jaar voor Ohio in het Huis van Afgevaardigden als hij op de Republikeinse Conventie verrassend tot presidentskandidaat wordt gekozen. Hij is na 36 (!) stemrondes de compromiskandidaat tussen de corrupte oude garde en het hervormingsgezinde…

Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘Jazeker, het is datgene wat je blijft verwonderen, waardoor je als historicus je best doet om je in het verleden te verplaatsen. Dat geldt althans voor mij. Ik heb me niet voor niets gespecialiseerd in de vroegmoderne tijd. Juist omdat deze periode voor ons vreemd aanvoelt, vind ik hem fascinerend. Mijn boek De kronieken van de dood is gebaseerd op mijn recente promotieonderzoek naar de vraag hoe omstanders in de zestiende-eeuwse Nederlanden openbare terechtstellingen beleefden. Een onderwerp dat zo op het eerste gezicht heel ver van ons afstaat.’ Isabel Casteels (1994) studeerde geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Ze promoveerde aan de KU Leuven en de Universiteit Leiden op een onderzoek naar de rol die het publiek innam bij executies…

De les van de Tweede Wereldoorlog is volgens het comité dat democratische kernwaarden en instituties overeind moeten blijven. Deze boodschap krijgt een veel zwaarder accent dan in het oude beleidsplan voor 2021-2025, dat de nadruk legde op meerstemmigheid en nationale verbinding. Meerstemmigheid werd in het oude plan voorgesteld als ruimte geven aan de (familie)verhalen van alle Nederlanders, ook degenen met een migratieachtergrond, zodat niemand het gevoel zou hebben ‘er niet bij te horen’. Dat opende de deur naar een thematische verbreding met een open einde. Maar in het nieuwe beleidsplan, dat de koers uitzet voor de komende vijf jaar, is gekozen voor een andere invulling. ‘Een familieband met de eerste generatie is geen vereiste om een rol te hebben op de herdenking op 4 mei: iedereen kan zich in een…

Van alle Amerikaanse staatslieden was Thomas Jefferson ‘de meest ondoorgrondelijke’, schreef historicus Henry Brooks Adams in Geschiedenis van de Verenigde Staten onder Jefferson. Je had hem ook een vat vol tegenstrijdigheden kunnen noemen. Jefferson was een renaissance-intellectueel die geloofde in de gewone man. Hij was een levensgenieter die weinig gaf om mode of pracht en praal maar niet vies was van luxe en altijd enorme schulden had. Jefferson schreef mooie woorden over gelijkheid, maar hield op zijn landgoed honderden slaven. Hij was een man van de rede, maar ook een romanticus. Als politicus was hij zowel principieel als flexibel.…

Beatrice de Graaf is als hoogleraar verbonden aan de Universiteit Utrecht. Ze is gespe cialiseerd in de geschiedenis van veiligheid, (contra-)terrorisme en internationale betrekkingen. Ook onderzoekt ze hedendaagse vormen van radicalisering. ‘De Verenigde Staten kunnen hun veiligheidsbehoefte niet handhaven – zelfs niet met enorme kosteninspanningen – zonder de steun van de bondgenoten.’ De kracht van de trans-Atlantische coalitie hangt af van ‘de aanhoudende kracht en wil van de VS om als leider op te treden’ en de instemming ‘van de coalitiepartners om een passend deel van de verantwoordelijkheid te dragen’. Zo formuleerde de Republikeinse president Dwight D. Eisenhower in 1953 zijn Nationale Veiligheidsstrategie. Dat was ook toen, net na de Tweede Wereldoorlog, geen liefdesverklaring aan Europa. Het was hoogstens een contract op huwelijkse voorwaarden. Er was commitment, maar er waren…

Doordat de overlijdensregisters op dorpsniveau zijn vernietigd is er jarenlang gediscussieerd over het aantal slachtoffers van de Holodomor. Na de Oekraïense onafhankelijkheid circuleerde lange tijd een dodental van 7 tot 10 miljoen. In een toespraak voor het Amerikaanse Congres had president Viktor Joesjtsjenko het in 2005 zelfs over ‘20 miljoen verloren Oekraïense levens’. De meest recente betrouwbare berekeningen komen tot zo'n 4 miljoen Oekraïense slachtoffers. Dat is nog steeds een ontstellend hoog aantal voor een hongersnood die door mensen is veroorzaakt. Een op de acht Oekraïners liet het leven tijdens de Holodomor.…

! Waarom nu? Extreem-rechtse activisten blokkeerden op 20 september in Den Haag de A12, vielen de politie aan, gooiden de ruiten van het D66-partijkantoor in en probeerden het Binnenhof in te komen. In de nacht van 20 op 21 augustus 1983 werd de 15-jarige Antilliaanse Kerwin Duinmeijer in Amsterdam met een knipmes doodgestoken. De dader was de 16-jarige skinhead Nico Bodemeijer. De reden: Kerwins huidskleur. ‘Jij moet terug naar je eigen land’ was Duinmeijer gezegd in de woordenwisseling die aan de steekpartij voorafging. De moord schokte Nederland. Een week later liepen duizenden mensen mee in een antiracismedemonstratie in Amsterdam. Die werd afgesloten bij de Dokwerker op het Jonas Daniël Meijerplein, het monument dat symbool staat voor het verzet tegen onderdrukking en racisme. De moord op Duinmeijer was niet het eerste incident…

NU TE BOEKEN De Eerste Wereldoorlog en de opkomst van het fascisme in Italië hebben rechtstreeks met elkaar te maken. Italië vocht in de Grote Oorlog tegen Oostenrijk-Hongarije. De ondergang van dat multinationale keizerrijk bood kansen om het Italiaanse grondgebied in het noorden uit te breiden. Rome mocht na de oorlog Zuid-Tirol annexeren, maar zijn aanspraak op de Kroatische stad Rijeka/Fiume werd niet gehonoreerd door de bondgenoten. Daarom besloot de dichter Gabriele d'Annunzio de stad op eigen houtje te bezetten met een legertje van oorlogsveteranen. Met zijn denkbeelden en zijn politieke stijl geldt D'Annunzio als een voorloper van Benito Mussolini, de oprichter van de fascistische partij. Zijn excentrieke landgoed aan het Gardameer is een van de hoogtepunten van deze reis. Ook bezoekt u hooggelegen forten en steile bergpassen waar tijdens…

De sergeant ligt plat op de grond. Zijn hoofd, waar de helm vanaf is gerold, naar je toe. Je ziet niet zijn ogen, wel zijn neus die in de lucht priemt. Armen en benen gespreid. Direct achter hem een eenvoudige kazemat, bestaande uit een blok beton van vier meter lengte en anderhalve meter hoogte, met in het midden een afsluitbaar schietgat. Van daaruit vuurde de Nederlandse militair op de vijand, die met pontons de rivier vóór hem overstak. Maar de Duitsers schoten natuurlijk ook. Nu ligt hij daar, gevallen voor koningin en vaderland, op de IJsseldijk bij Ellecom. Het is 10 mei 1940. In het boek En ineens was het oorlog staan nog honderden andere foto's van gesneuvelde of krijgsgevangen soldaten, brandende gebouwen, opgeblazen bruggen en wrakken van voer- en…

Verschijnt 27 JANUARI…

Lees hier elke maand over nieuw onderzoek, brandende kwesties en duiding van de actualiteit in binnen- en buitenland. De journalisten Siem Eikelenboom en Casper Rouffaer onderzochten hoe Israëlische staatsobligaties vanaf de jaren vijftig hun weg vonden naar Nederlandse particuliere kopers. De spil in deze handel was het Amsterdamse bedrijf Staatslening van Israël, een onderdeel van de in New York gevestigde Development Corporation for Israel (DCI). De Nederlandse overheid gaf toestemming voor de Israëlische obligatiehandel, zo blijkt uit stukken in het archief van de Generale Thesaurie (het agentschap van het ministerie van Financiën dat adviseert over het beleid van de financiële markten) die de journalisten hebben ingezien. De archiefstukken laten zien dat Staatslening van Israël op 18 juni 1986 om ontheffing vroeg voor enkele verplichtingen in de Wet Effectenhandel. Op 7…

De Nederlandse jeugd moest vertrouwd raken met de eigen regio, zijn geschiedenis, cultuur en natuur. Heemkundelessen op de middelbare school waren hiervoor het beste middel, dacht Jan van Dam, die in november 1940 aantrad als secretaris-generaal op het departement van Onderwijs. De tijd was er rijp voor: ‘Op dit punt bestaat geen verschil van gevoelens met de bezettingsautoriteiten,’ zei hij tegen zijn afdelingshoofden. Toch werd de invoering van heemkundig onderwijs geen succes, zo blijkt uit het proefschrift van historicus Nienke Altena. Al voor de oorlog waren er in Nederland voorstanders van heemkunde, met name in katholieke onderwijskringen. Kennis over eigen plaats en regio zou het gemeenschapsgevoel versterken. De Nederlandse Unie, een politieke beweging die de Duitsers aan het begin van de bezetting gedoogden, zag er een middel in tegen het…

Hoe zag de Westelijke Sahara eruit voor de komst van de Spanjaarden in 1884? ‘Er leefden nomadische groepen die zichzelf Sahrawi's noemden: mensen van de Sahara. Tijdens jaarlijkse ceremonies beloofden veel van die stammen trouw aan de Marokkaanse sultan. Daarmee erkenden ze zijn religieuze, maar niet per se zijn politieke macht. Voor zijn huidige claim op het gebied verwijst Marokko vaak naar deze geschiedenis. Dat er voor de koloniale periode al religieuze, loyaliteits- en politieke handelsbanden tussen de Sahrawi en de Marokkaanse sultan bestonden, is voor Marokko een belangrijk argument, want de monarchie presenteert zichzelf als erfgenaam van het sultanaat. De internationale gemeenschap erkende in 1975 het bestaan van deze historische banden, maar concludeerde ook dat dit niet genoeg was om de Sahrawi zelfbeschikking te ontzeggen.’ ‘Marokko heeft enorm geïnvesteerd…

Volgens de officiële ontstaansgeschiedenis van de VS zouden protestantse vluchtelingen, zoals de ‘puriteinen’ en de quakers, door hard werken en spaarzaamheid de morele basis voor de latere VS hebben gelegd. Dat beeld kreeg een flinke knauw met de publicatie van Pirate Nests and the Rise of the British Empire (2015) van Mark G. Hanna. Hij beschrijft daarin hoe Engelse ondernemers en piraten de westwaartse expansie van het Britse Rijk voor een belangrijk deel vormgaven. Fameuze zestiende-eeuwse piraten als Francis Drake en Walter Raleigh beschouwden zichzelf als frontsoldaten van de protestantse Reformatie. De katholieke Spaanse koning was in hun propaganda de ultieme ‘Hoer van Babylon’. Quakers rechtvaardigden piraterij met een beroep op de Bijbel. Ze citeerden uit Deuteronomium (7∶2), waarin God zijn Uitverkoren volk opdraagt zijn ongelovige vijanden ‘te vernietigen, zonder…

In Common Sense ging filosoof Thomas Paine er meteen stevig tegenaan. Hij nam geen pretentieuze citaten op of verwijzingen naar de literatuur en klassieke schrijvers, en ging ervan uit dat zijn lezers maar twee boeken kenden: de Bijbel en het Book of Common Prayer. Het maakte van Common Sense een bestseller, die veel invloed had in de cruciale eerste maanden van 1776. Tijdens de Amerikaanse Revolutie publiceerde Paine nog een serie pamfletten om de moed erin te houden, onder de titel The American Crisis. De eerste woorden zijn beroemd geworden: ‘These are the times that try men's souls.’ (‘Dit zijn tijden die de ziel van de mens op de proef stellen.’) In 1791 publiceerde hij Rights of Man, een verdediging van de Franse Revolutie.…

! Waarom nu? Vanwege de Russische dreiging voeren meerdere Europese landen een vorm van dienstplicht in. In Frankrijk kunnen jongeren binnenkort vrijwillig in militaire dienst. Vóór het bestaan van een algemene dienstplicht waren oorlogvoerende regeringen en landheren vooral afhankelijk van betaalde beroepssoldaten. Na een verloren slag konden ze niet zo gemakkelijk weer een nieuw leger samenstellen. Tijdens de Franse Revolutie kwam hierin verandering. Het revolutionaire bewind voerde in 1793 de levée en masse in als crisismaatregel. Alle burgers werden geacht het vaderland te dienen, jongemannen aan het front. In 1798 werd dit een algemene, permanente dienstplicht, zodat Napoleon telkens weer een beroep kon doen op een nieuwe lichting soldaten. Het Franse leger groeide van 300.000 tot een miljoen manschappen. De enorme aantallen doden die Napoleons oorlogen kostten, waren ironisch genoeg mede…

Philip Dröge is schrijver en journalist. Hij schrijft voor diverse kranten en magazines in binnen- en buitenland. Zijn boeken, waaronder Pelgrim, Moresnet, De schaduw van Tambora en Moederstad, werden met veel lof ontvangen. In 2023 verscheen van zijn hand De Tawl. Hoe de Nederlandse taal (bijna) Amerika veroverde. Ik loop door München, dat kan niet anders. Kletskoek, kijk die balkonnetjes, het is Parijs. Wacht even, toch York of een andere historische Engelse stad, zulke gevels heb je niet in Frankrijk. Nee, ik ben niet krankzinnig geworden, de namen van al deze steden flitsten door mijn hoofd toen ik recent door het Vinpearl Resort in zuidelijk Vietnam liep. De ontwerpers van dit gigantische vakantieparadijs willen je laten geloven dat je in een grote Europese stad bent, maar overtuigen geen moment. Ook…

De geschiedenis heeft onbarmhartig geoordeeld over de opvoedkundige Friedrich Fröbel. Zeker in vergelijking met zijn Italiaanse vakgenoot Maria Montessori, die net als Fröbel – maar veel later – verkondigde dat ouders en onderwijzers de natuurlijke scheppingsdrang van kinderen alle ruimte moeten geven. Anders dan Montessori, die een strakke regie hield over het gebruik van haar naam en methode, was Fröbel niet bezitterig over zijn nalatenschap. Hoewel zijn Kindergärten zich snel verspreidden in Europa en Noord-Amerika, bleek zijn roem minder slijtvast dan die van Montessori. In de Engelstalige wereld leeft zijn nalatenschap weliswaar voort in het woord ‘kindergarten’, maar in Nederland raakte de gangbare term ‘fröbelschool’ na de Tweede Wereldoorlog snel in onbruik, om plaats te maken voor ‘kleuterschool’. Fröbel had ook nog eens de pech dat zijn achternaam hier in…

Onze recensenten laten u elke maand kennismaken met de belangrijkste geschiedenisboeken van dit moment uit binnen- en buitenland. Nadat stadhouder Willem V begin 1795 met zijn familie naar Engeland was gevlucht en met steun van Franse troepen de Bataafse Republiek ontstond, leek de rol van de familie Oranje-Nassau in Nederland uitgespeeld. Maar vooral de oudste zoon van de voormalige stadhouder, ‘erfprins’ Willem Frederik, legde zich er niet bij neer. Aan het hof van zijn zwager, de Pruisische koning Frederik Willem III, smeedde hij plannen om met Pruisische, Britse en Russische hulp de oude orde in Nederland te herstellen. Frederik wilde geen oorlog met Frankrijk, zodat eind augustus 1799 een louter Brits- Russische interventiemacht van 42.000 man in Noord-Holland landde. Er vonden bloedige confrontaties plaats. Nadat in de Slag bij Castricum…

Vaak worden Athene en Rome aangewezen als de belangrijkste locaties waar de westerse beschaving zou zijn ontstaan. Tijdens de klassieke Oudheid zou in dat deel van het Middellandse Zeegebied de wieg van onze moderne cultuur hebben gestaan. Daar vonden de wereldliteratuur en de filosofie hun oorsprong, daar ontstonden ideeën als vrijheid en democratie, daar werd een schoonheidsideaal geformuleerd dat eeuwenlang standhield. Josephine Quinn, hoogleraar oude geschiedenis in Cambridge, werd er een beetje moe van: elk jaar las ze de aanmeldingsformulieren van eindexamenkandidaten die haar vak wilden gaan studeren en die hun keuze vrijwel altijd op dezelfde wijze motiveerden. Oude geschiedenis en klassieke talen waren vooral belangrijk omdat Griekenland en Rome ‘de bakermat van de westerse beschaving zijn’. Vermoedelijk dachten de kandidaten dat dit was wat Quinn en haar collega's wilden…