Inhoudsopgave van Editie 11 - 2025 - Historisch Nieuwsblad

D66 wil de wooncrisis oplossen door tien nieuwe steden te bouwen. Om te voorkomen dat Amsterdam zou uitpuilen, begon Nederland vijftig jaar geleden aan de bouw van een nieuwe stad: Almere. De ‘jongste stad van Nederland’ moest voor 70 tot 80 procent uit sociale woningbouw gaan bestaan. In 1976 kregen de eerste families hun huissleutel. ‘Vanaf gisteren is Almere een echte woonplaats geworden,’ schreef Trouw. ‘Met enkele tientallen gezinnen, een school die maandag opengaat, een winkel en een café, dat de eerste tijd tegelijk dienst zal doen als kerk.’ De optimistische eerste bewoners zagen de opbouw van de stad als avontuur, maar vanaf het begin klonk er ook kritiek. Als snelgroeiende stad werd Almere geteisterd door sociale problematiek. Nog altijd is er een tekort aan leraren en huisartsen, en kampt…

Vrouwen die tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerden met de bezetter, werden na de bevrijding geïnterneerd. De meesten mochten na een jaar zonder veroordeling naar huis, maar bleven onder toezicht van een reclasseringsambtenaar. Wat was het doel van de reclassering? Wanneer vond de overheid dat ‘foute’ vrouwen waren veranderd in ‘goede’ vrouwen? Dat heeft historicus Lieke Speerstra uitgezocht op basis van een steekproef, waarover zij onlangs publiceerde in het Tijdschrift voor Geschiedenis. Het merendeel van de vrouwen was lid van de NSB. Toch werd hun collaboratie, anders dan bij mannen, minder als een politiek vergrijp dan als een morele uitglijder beschouwd. Collaborerende vrouwen heetten eerder zwak dan slecht te zijn. Zij zouden zich hebben laten meeslepen door hun echtgenoten of door een adoratie voor mannen in uniform. Om de vrouwen weer…

! Waarom nu? In 2005 werden mannen 4,7 keer zo vaak verdacht van een misdrijf als vrouwen. Daarna liepen de percentages naar elkaar toe. Sinds 2015 lopen ze weer uiteen; in 2021 lag de verhouding opnieuw op 4,7. Daarna is deze iets teruggelopen tot 4,4 in 2023. De Gevangenpoort tegenover het Binnenhof in Den Haag is vooral bekend vanwege het onfortuinlijke lot van de gebroeders Johan en Cornelis de Witt. Deze regenten zaten er opgesloten op verdenking van betrokkenheid bij een aanslag op stadhouder Willem III. Op 20 augustus 1672 werden ze door leden van de plaatselijke schutterijen voor de Gevangenpoort verminkt en vermoord. Vanaf de vijftiende eeuw werden in de Gevangenpoort verdachten opgesloten. Criminelen konden er in voorarrest zitten, maar aanzienlijke personen werden er ook vastgehouden als ze hun schulden…

De Duitse schrijver Hans Magnus Enzensberger muntte het begrip ‘helden van de terugtocht’ om politici te beschrijven die een verkeerd regime niet met een revolutie van buitenaf ten val willen brengen, maar door geleidelijke hervormingen van binnenuit. Dit vergt enorme balanceerkunst, geduld en bereidheid tot morele concessies, maar is op den duur vaak wel succesvoller. Enzensberger zag Adolfo Suárez, Michail Gorbatsjov en de Zuid-Afrikaanse leider Frederik Willem de Klerk als voorbeelden. Allen kwamen voort uit een systeem dat ze van binnenuit hielpen ontmantelen. Ze betaalden daarvoor ook de prijs van een geringe populariteit in eigen land.…

Weet dat er nog een manuscript in de brandkast ligt, zei Bob de Graaff toen hij begin december vorig jaar te gast was bij de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD). Onder zijn gehoor waren de oud-diensthoofden, die hun traditionele jaarlunch genoten. De Graaff was aangeschoven vanwege de Engelse vertaling van Ongekend en onderscheidend, zijn in 2022 verschenen boek over de geschiedenis van de dienst. Hij had daarvan een in eigen woorden ‘volledig uit de hand gelopen hoofdstuk’ terzijde moeten leggen, omdat het hele manuscript met duizend pagina's onleesbaar dik dreigde te worden. Dat hoofdstuk verdween voor onbepaalde tijd in de kluis van de MIVD. Het ging over de bemoeienis van Nederland met Suriname. Tijdens gesprekken na de lunch bleek volgens De Graaff dat het uitgeven daarvan ‘nog altijd moeilijk, moeilijk,…

Verschillende Ieren pikten de harteloze aanpak van de voedselcrisis niet. Een nationale beweging bestond er al vanaf 1840, waarin Daniel O'Connell met zijn Loyal National Repeal Association de belangen van zijn landgenoten langs diplomatieke weg wilde behartigen. Hij was wars van iedere vorm van geweld. Maar de leden van Young Ireland, die zich in de zomer van 1846 afscheidden van de club van O'Conell, dachten daar anders over. Zij wilden desnoods met geweld de Unie verlaten. George Villiers, vertegenwoordiger van de Britse kroon in Ierland ten tijde van de Grote Honger en bepaald geen medestander van Charles Trevelyan, waarschuwde voor een sociale revolutie. Hij leefde op een politieke vulkaan, liet hij het thuisfront weten.…

Zoals een kind om een ijsje, zo jengelt Donald Trump om de Nobelprijs voor de Vrede. Een bizarre wens, niet alleen vanwege het bombardement op Iran. Hij wil rust in de wereld, zodat hij kan focussen op zijn binnenlandse vijanden. In Zuid-Afrika is er discussie over de Nobelprijs die Frederik Willem de Klerk tegelijk met Nelson Mandela kreeg voor het vreedzaam ontmantelen van de apartheid. Want De Klerk heeft nooit verantwoordelijkheid erkend voor het geweld dat politiediensten tijdens zijn presidentschap gebruikten tegen ANC-activisten. Logisch gedacht verdienen alleen echte duiven een vredesprijs. Maar het is gemakkelijk om geweldloos te zijn, als je geen macht hebt. De Klerk had alle geweldsmiddelen van de staat kunnen inzetten om het einde van zijn regime te rekken, maar koos voor onderhandelen. ‘Helden van de terugtocht’…

Handelaren in de Late Middeleeuwen waren op hun reizen aan tal van gevaren blootgesteld. Betrouwbare informatie was vaak incompleet en kooplieden konden ten prooi vallen aan geweld of schade oplopen tijdens langdurige reizen. Desondanks werden zij niet aan hun lot overgelaten. Rechtshistoricus Jurriaan Wink laat in zijn proefschrift zien dat Nederlandse handelaren in het buitenland vaak bijstand kregen vanuit hun plaats van herkomst. Zij ontvingen van hun vorsten of stedelijke bestuursapparaten bijvoorbeeld vergunningen die hen beschermden tijdens reizen door gevaarlijk gebied. Steden stuurden daarnaast vertegenwoordigers naar de verschillende bestemmingen en kooplieden werden juridisch en financieel gesteund, bijvoorbeeld bij schadevergoedingen. Het thuisfront speelde zo een cruciale rol in de laatmiddeleeuwse langeafstandshandel. Deze werd hierdoor veiliger en voordeliger.…

De prijs die Spanje betaalde voor de succesvolle transitie was wat ‘het pact van de vergetelheid’ (el pacto del olvido) werd genoemd: een stilzwijgende afspraak tussen de oude franquistische elites, de democratische partijen en het maatschappelijke middenveld om het verleden te laten rusten. Er bestond veel angst dat oude wonden anders zouden worden opengereten. In 1977 werd een amnestiewet aangenomen waarin alle politieke gevangen werden vrijgelaten en amnestie werd verleend aan daders van mensenrechtenschendingen tijdens de Franco-jaren. Ook bleven veel standbeelden en straatnamen uit die tijd behouden, terwijl de dictator begraven lag in het protserige, door krijgsgevangenen aangelegde mausoleum Valle de los Caídos. Onder druk van een nieuwe generatie nam de linkse regering van José Luis Zapatero in 2007 de Wet van het historische geheugen aan, waardoor er meer erkenning…

Eeuwenlang voorzagen veel mensen in hun eigen voedsel. Ze hielden wat kippen en een varken, gebruikten de opbrengst van het land en hadden een moestuintje. Vorstelijk was het dieet niet, maar de meesten kwamen toch aan genoeg eiwitten. Die kregen ze binnen via granen, groenten, peulvruchten en dierlijke producten, zoals eieren, zuivel en een beetje spek – vaak konden ze geen ander vlees betalen. De elite kon meer geld aan voedsel uitgeven: haar dieet bestond daardoor uit meer dierlijke eiwitten, zoals gevogelte en vlees van runderen en herten. De industrialisatie doorbrak dit patroon. Mensen trokken massaal van het platteland naar de stad om in fabrieken te werken. Door de lange werkdagen en de krappe woningen hadden arbeiders weinig ruimte en tijd om in hun eigen voedsel te voorzien en maaltijden…

(1955) studeerde geschiedenis aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij promoveerde op het proefschrift Kalm temidden van woedende golven. Het ministerie van Koloniën en zijn taakomgeving, 1912-1940. De Graaff ging in 2022 met emeritaat als hoogleraar intelligence en securitystudies aan de Universiteit Utrecht. Hij schreef diverse boeken, waaronder: Gladio der vrije jongens (met Cees Wiebes, 1992), Spion in de tuin (1992), Villa Maarheeze. De geschiedenis van de inlichtingendienst buitenland (met Wiebes, 1998) en Ongekend en onderscheidend. De geheime geschiedenis van de MIVD (2022). Coups, contracoups en constitutie. Een kwarteeuw Nederlandse bemoeienis met Suriname verschijnt bij Boom Uitgevers (416 p., € 29,90).…

! Waarom nu? De relaties tussen China en Nederland zijn gespannen. De veiligheidsdiensten waarschuwen voor ongewenste beïnvloeding en spionage. Op zaterdagmiddag 16 juli 1966 kreeg de meldkamer van de gemeentepolitie Den Haag een melding dat er een gewonde man op straat lag voor een woning aan de Prins Mauritslaan 17. Twee dienders reden in hun Volkswagen Kever zo snel mogelijk naar het opgegeven adres. Daar troffen ze de melder aan, een zakenman die toen hij passeerde het slachtoffer voor de deur had zien liggen. Ondanks herhaaldelijk aanbellen had niemand de deur opengedaan, vertelde hij. Daarna had hij maar bij nummer 19 aangeklopt om daar de politie te bellen. Toen hij terugkeerde was het lichaam verdwenen. Een buurtbewoner had gezien hoe het slachtoffer door Aziatische types bij nummer 17 naar binnen was…

1 Waarom wilde u een boek schrijven over de relatie tussen vrouw en meid? ‘In mijn familie gingen verhalen rond over mijn grootouders die met dienstbodes leefden en ik kon me nauwelijks voorstellen hoe dat geweest moet zijn. Het viel me op dat er weinig aandacht was voor dit onderwerp, juist omdat het zo alledaags was. In de geschiedschrijving blijven groepen als vrouwen en dienstbodes vaak onderbelicht. Als antropoloog was ik nieuwsgierig naar hun manier van leven, die zo anders was dan de onze. Vanuit die beperkte kennis ben ik mijn onderzoek begonnen.’ 2 Wat ontdekte u over de verhouding tussen vrouw en meid? ‘Ik kende vooral de verhalen uit de negentiende eeuw over de onderdrukking van dienstmeisjes en ging ervan uit dat het altijd zo was geweest. Maar tot mijn verbazing…

Wie weet nog wie Aert van der Goes, Paulus Buys, Adriaen Pauw, Gaspar Fagel, Isaäc van Hoornbeek of Pieter Steyn waren? Waarschijnlijk doet de naam Jacob Cats wel een bel rinkelen, maar in het collectieve geheugen is hij toch vooral de dichter van regels die tegeltjeswijsheden zijn geworden, zoals ‘Kinderen zijn hinderen’ en ‘Al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel’. Maar Cats was net als bovengenoemde heren ‘raadpensionaris’ of ‘landsadvocaat’. De bekendste bekleders van dat ambt zijn uiteraard Johan van Oldenbarnevelt en Johan de Witt, wat niet in de laatste plaats komt door hun gewelddadige dood. Niet zelden wordt de functie van raadpensionaris voor hedendaagse lezers ‘vertaald’ als ‘de minister-president van de Republiek’. In dit handzame overzicht van de ontwikkeling van deze functie maakt Arnout…

Van 1948 tot 1971 presenteerde Ed Sullivan wekelijks met The Ed Sullivan Show een staalkaart van Amerikaans variété- en muzikaal talent. Vergeten is dat hij met zijn tv-show de kleurbarrière doorbrak. Zwart talent kreeg van hem even veel kans als wit talent. Dat was moedig in de tijd van rassensegregatie en gewelddadig verzet tegen zwarte burgerrechten. De Netflix-documentaire Sunday Best brengt een eerbetoon aan de man die zich niet als activist manifesteerde, maar dat stiekem wel was. En dankzij zijn populaire show bovendien een uiterst effectieve. Zijn tientallen miljoenen kijkers verschaften Sullivan een machtspositie, die hij stevig inzette. Zo trok hij zich in 1953 niets aan van de angst en weerstand van zijn bazen bij tv-netwerk CBS om Harry Belafonte, die om zijn inzet voor zwarte burgerrechten als een linkse…

Kapitalen door het riool Nederlandse steden krijgen rond 1850 moderne riolering. Ze moeten er veel geld in investeren, dus is het zaak dat ze een goed systeem kiezen. Rotterdam kiest voor het degelijke spoelstelsel, maar Amsterdam begint aan een onzeker experiment. Soedan was altijd verdeeld Waarom volgt in Soedan de ene burgeroorlog op de andere? Het land was nooit een eenheidsstaat. De hoofdstad Khartoum is in 1823 gesticht als Ottomaans-Egyptische garnizoensstad, om van daaruit de niet-Arabische buitengewesten te beheersen en uit te zuigen.…

Lees hier elke maand over nieuw onderzoek, brandende kwesties en duiding van de actualiteit in binnen- en buitenland. Donald Trump wil dat musea afbeeldingen en informatiebordjes met betrekking tot het Amerikaanse slavernijverleden weghalen omdat ze een ‘destructieve ideologie’ zouden promoten. ‘Al bij zijn aantreden tekende Trump daarover een decreet waarin hij onomwonden zei dat “truth and sanity”, waarheid en gezond verstand, moesten worden hersteld in de geschiedschrijving. Die aanval op historisch onderzoek en de geschiedschrijving ging nadrukkelijk ook over slavernij en racisme,’ vertelt Fatah-Black, slavernij- onderzoeker en docent aan de Universiteit Leiden. Trumps decreet haalt nu opnieuw de Amerikaanse kranten vanwege het cancelen van een beroemde afbeelding. Op de foto uit 1863 toont een gevluchte slaaf, die bekendstaat als ‘Poor Peter’, zijn gegeselde rug. In Baton Rouge deed hij zijn…

Het was een scène die hij zelf nooit had durven verzinnen. Te wreed, te ongeremd in zijn voorspelbare symboliek: de kleine zwerver, wankelend over de kade, zijn wandelstok veilig opgeborgen, zijn hoed al lang bij de voddenboer, zijn reputatie aan gort. Ooit de beroemdste man ter wereld, nu slechts een voetnoot die zich inscheept naar Europa. Niet uit verlangen, maar uit noodzaak. Amerika, het land dat zich graag tooit met tweede kansen, had hem zonder pardon op straat gezet. Op 18 september 1952 stak Charlie Chaplin met zijn vrouw en kinderen de oceaan over. De volgende ochtend verscheurde Washington zijn verblijfsvergunning. De man die miljoenen had geleerd te lachen om armoede, honger en ongeluk, moest voortaan smeken om een visum als hij wilde terugkeren naar het land waar hij een…

Begin 1955 kreeg de afdeling Contraspionage van de Binnenlandse Veiligheidsdienst belangstelling voor China en werd een Chinese sectie opgericht. De Russische en Oost-Europese ambassades werden toen al – met technische hulp van de CIA – afgeluisterd met heimelijk geplaatste microfoons. Dat zou in 1958 ook in de Chinese ambassade gebeuren. In de afluistercentrale werden voormalige missionarissen ingezet die in China hadden gewerkt, al waren er problemen omdat zij vaak Kantonees spraken; toch net iets anders dan het Standaardmandarijn dat de meeste diplomaten hanteren. Microfoons konden toen nog niet draadloos communiceren. Om de ambassade te kunnen afluisteren, moesten kabels worden getrokken. Dit moest uiteraard onopgemerkt gebeuren. Volgens een anekdote in BVD-kringen werd daarvoor een rij heesters in de tuin van de Chinese ambassade tijdelijk verwijderd. Toen een BVD'er enkele dagen later…

Toen de zoon van Sedgewick werd geboren in de zomer van 2017, was het proces tegen Bill Cosby groot nieuws. Deze acteur was ooit de ideale vader in de legendarische Cosby Show, maar werd nu vervolgd wegens misbruik van tientallen vrouwen. In hetzelfde jaar barstte op Twitter #MeToo los. Sedgewick realiseerde zich dat de voorbeelden van mannelijkheid en vaderschap zoals hij die in zijn jeugd had gekend niet meer pasten. De jaren daarop onderzocht hij opvattingen over vaderschap van beroemde historische figuren, van Aristoteles en Hendrik VIII tot Charles Darwin en Bob Dylan. Het resultaat is Fatherhood, een intrigerend en soms vermakelijk verslag van de manier waarop deze groot heden hun privéleven en hun overtuigingen op één lijn probeerden te brengen. Van de Oudheid tot ongeveer 1800 gold de vader…