Inhoudsopgave van Editie 10 - 2025 - Historisch Nieuwsblad

Openbare perken met rozenstruiken, liguster en afrikaantjes verdwijnen. Om de biodiversiteit te bevorderen, kiezen steeds meer gemeenten inheemse planten en laten ze grasland verwilderen. Zo kunnen insecten, vogels en planten meer hun gang gaan. Die kregen ook de ruimte in de eerste heemtuin van Nederland, Thijsse’s Hof in Bloemendaal. De tuin was in 1925 een verjaardagscadeau voor Jac. P. Thijsse, biologieleraar, schrijver van de beroemde Verkade-albums over de natuur en oprichter van Natuurmonumenten. Op een voormalig aardappelveld werden rondom een vijver honderden inheemse gewassen geplant. Thijsse was nauw betrokken bij de aanleg. Hij wilde dat de tuin ook een broed- en verblijfplaats voor vogels zou worden. Een plek om van te genieten én van te leren, waar hij zelf ook rondleidingen gaf. De tuin bestaat nog steeds, al is die…

Ergens tussen de late veertiende en de vroege zestiende eeuw reisde iemand uit Afrika, of vanaf het Arabisch schiereiland, naar Brugge. In zijn lijf droeg hij parasitaire wormpjes mee van de soort schistosoma mansoni, die problemen kan veroorzaken aan de ingewanden. In Brugge poepte hij eitjes van deze dieren uit en zo belandden ze in een beerput, waar onderzoekers een half millennium later een exemplaar aantroffen, waarover ze recent schreven in Medieval Archaeology. De parasiet illustreert dat Brugge rond de vijftiende eeuw al verbonden was met verre delen van de wereld. Ander bewijs komt van pollen van de kruidnagelplant die alleen op de Molukken groeide, parfumflesjes uit het Nabije Oosten en resten van luxe etenswaren uit het mediterrane gebied, zoals rijst, granaatappels en olijven. Ook honing haalden de welgestelde gebruikers…

De belangstelling voor mensen die zich anders gedroegen dan op basis van hun geboortegeslacht werd verwacht, was al in de achttiende eeuw opgeleefd. Er was toen sprake van een kleine golf van mannen die zich kleedden als vrouw. Maar in de negentiende eeuw probeerden wetenschappers intensiever vat te krijgen op het onderwerp. Ze bogen zich bijvoorbeeld over student Agnes/Arnold, geboren in een meisjeslichaam maar ervan overtuigd dat hij een man was. Arnold was suïcidaal en werd daarom opgenomen, maar moest vanwege zijn lichaam naar een vrouwenafdeling. Zijn behandelaar beschouwde de ideeën van zijn patiënt als wanen en ging ervan uit dat ze een gevolg waren van de opvoeding, waarin de patiënt in zijn ogen onterecht als jongen zou zijn behandeld. Dit soort manieren van denken, zo schrijft Janssen, lijken op…

! Waarom nu? Zelfhulpgoeroes en lifestyle-influencers krijgen steeds meer invloed. Ze verdienen kapitalen aan de onzekerheid van hun volgers. Alles begint met zijn naam. Sun Tzu klinkt goed. Compact en assonant; het rolt van de tong, met die verleidelijk fricatieve tzzz in het midden. Had hij Gong Xingjue geheten, dan was de man nooit zo bekend geworden. Je ziet dankzij die naam de oude wijsgeer zó voor je: met één hand verslaat hij een vijandelijk leger, met de andere harkt hij een zen-tuin aan. En in zijn vrije tijd schrijft hij De kunst van het oorlogvoeren, zodat gewone stervelingen in zijn wijsheid kunnen baden. Een veelgeciteerd boek; Sun Tzu is de ultieme leermeester geworden om op het slagveld te overwinnen. En in de directiekamer. Er is alleen één probleempje: heeft hij…

Tijdens de regeerperiode van Deng Xiaoping waren de betrekkingen tussen de communistische Volksrepubliek China en de kapitalistische Verenigde Staten heel goed. De landen hadden een gemeenschappelijke vijand: de Sovjet-Unie. Onder Mao waren Beijing en Moskou gebrouilleerd geraakt en de Amerikaanse president Richard Nixon hanteerde het principe ‘de vijand van mijn vijand is mijn vriend’. ‘Pingpongdiplomatie’ – wedstrijden tussen tafeltennissers uit beide landen – braken het ijs en maakten de weg vrij voor een bezoek van Nixon aan Beijing in 1972. Maar het was onder Deng Xiaoping dat de banden echt werden aangehaald. President Jimmy Carter verleende volledige diplomatieke erkenning en onderschreef het één-Chinabeleid van de Volksrepubliek: Taiwan en China horen bij elkaar. Deng bezocht in 1979 tijdens een heus staatsbezoek diverse Amerikaanse steden. Beroemd werden de foto’s waarop hij een…

In 1742 verdiende een Hollander gemiddeld ruim 180 gulden per jaar en een inwoner van Brabant ongeveer 87 gulden. Hollanders hadden dus meer geld om uit te geven, maar het leven in hun gewest was ook duurder. En de belasting lag er aanzienlijk hoger: een Hollander betaalde circa 4,5 keer zo veel belasting als een Brabander. Vergelijkbare verhoudingen bestonden ook in andere jaren en met andere Generaliteitslanden. Relatief droegen Hollanders dus veel meer af dan de ‘uitgezogen’ regio’s.…

Het Esperanto is belangrijk voor de Japanse religie Oomoto, die ontstond nadat in 1892 een ongeletterde weduwe, genaamd Deguchi Nao, een visioen kreeg en meer dan tweehonderdduizend pagina’s aan profetieën schreef. Oomoto is, anders dan de meeste Japanse religies, monotheïstisch en verwijst naar één universele godheid, een soort oerbron waaruit alle wijsheid komt. Binnen de Oomoto-beweging wordt veel in het Esperanto gepubliceerd en de volgers beschouwen Lejzer Zamenhof als een soort engel. In de jaren dertig maakten Japanse nationalisten jacht op Oomoto-aanhangers en vernielden hun tempels. De reden daarvoor was vooral hun internationalisme en hun alternatieve visies op de keizer.…

!Waarom nu? In juli zijn de opnames gestart van een televisieserie over de tovenaarsleerling Harry Potter, die de Amerikaanse streamingdienst HBO in 2027 uitbrengt. De Romantiek is niet begonnen in een mondaine Parijse salon of een Londense club, maar in Schotland, een toentertijd onherbergzame uithoek van Europa. Als het Engelse regeringsleger de opstandige Schotse clans op 16 april 1746 in Culloden heeft verslagen, trekken Engelse soldaten de Schotse binnenlanden in om het gebied te pacificeren. Duizenden gewonde en gevangengenomen Schotten worden geëxecuteerd en overal in de Hooglanden verrijzen militaire forten om hen in de gaten te houden. De Schotten mogen geen wapens meer dragen en de Gaelische taal wordt verboden, net als de tartan en de doedelzakken. Het traditionele clansysteem wordt ontmanteld: de chieftains verliezen hun macht en moeten zich…

In 1809 verschijnen in New Yorkse kranten opvallende advertenties. De afzender is een hotelier die schrijft dat een van zijn gasten is verdwenen, een bekende historicus. Hij heeft – oh help – nog niet voor zijn kamer betaald. Mocht deze Diederich Knickerbocker zich niet snel melden, dan zal de hoteleigenaar een manuscript voor een boek dat op de kamer lag zelf publiceren en de royalty’s houden. De advertenties waren nep, geplaatst door de echte schrijver, Washington Irving. Hij had Knickerbocker bedacht om het boek geloofwaardigheid en een reclamecampagne mee te geven. Het lukt: A History of New York: From the Beginning of the World to the End of the Dutch Dynasty is een bestseller, Irving wordt een ster. Niet het minst omdat het boek smeuïg is geschreven; het is minstens…

Een documentaire over John Lennon en Yoko Ono? Is over The Beatles en het legendarische koppel niet alles getoond en gezegd? Dat zou je denken, maar One to One: John & Yoko focust op een minder bekende episode in het leven van het stel. Nadat The Beatles in 1970 uit elkaar waren gevallen, verruilden Lennon en Ono hun landhuis in Londen voor een appartement in Greenwich Village. Ze bleven er achttien maanden wonen. De film focust op deze periode, waarin het stel afkickte van The Beatles en politiek actief werd. Met archiefbeelden wordt het tijdsbeeld geïllustreerd: president Richard Nixon, protesten tegen de Vietnamoorlog, de Attica-gevangenisopstand en veel suffe tv-commercials. Lennon en Ono voelen zich prima thuis in het Greenwich Village-milieu van kunstenaars en activisten. Ze zijn bevrijd van het Britse…

Spanje na Franco Na het overlijden van Franco op 20 november 1975 staat Spanje op een tweesprong. Het leger en de inlichtingendienst willen de dictatuur voortzetten, sommige politici streven naar democratie. Kan de jonge koning Juan Carlos het land behoeden voor een burgeroorlog? Diplomatieke rel Het is 16 juli 1966 en er ligt een dodelijk gewonde man voor de Chinese ambassade. Hij is de leider van een delegatie raketgeleerden, op bezoek in Nederland. De Chinezen laten de politie niet binnen, agenten omsingelen de ambassade. Hoe loopt dit af?…

Terwijl Europa danste op de neergehaalde standbeelden van Lenin, mislukte de revolutie in Beijing. De beroemde beelden van de demonstrant die een tank de weg versperde op het plein met de ironische naam Hemelse Vrede, wierpen een smet op het jubeljaar 1989. Het bevel om het studentenprotest met dodelijk geweld te breken, kwam van de hoogste leider van de Chinese Communistische Partij: Deng Xiaoping. In dit nummer leest u waarom hij nog steeds wordt geëerd als een van de drie Grote Leiders van de Volksrepubliek. Deng wist het land uit de armoede te trekken, dankzij een vernuftige mix van socialisme en kapitalisme. Dat westerse leiders tegenwoordig sidderen voor de economische, technologische en militaire macht van China is grotendeels zijn verdienste. Het lijkt erop dat de CCP erin geslaagd is om…

Gezonde lucht was fris, vonden artsen aan het einde van de Middeleeuwen. Wie slim was, brandde daarom in huis alleen spaarzaam vuurtjes, en wel met hout. Andere brandstoffen, zoals turf en kolen, zorgden voor te smerige lucht, zo was het idee. Maar in de zeventiende en achttiende eeuw maakten de vieze brandstoffen toch een opmars in Nederlandse huizen en steeg bovendien het aantal vuurtjes. Binnenshuis ging de gemiddelde temperatuur een paar graden omhoog. Nederlanders associeerden huiselijkheid namelijk steeds meer met warmte, zo laat Wout Salens (Universiteit Antwerpen) zien in Past&Present. Dat die nieuwe voorkeur leidde tot ongezondere lucht, vooral ook buitenshuis, namen ze daarbij voor lief. (GD)…

Sun Tzu is niet de enige die een boek onder de titel De kunst van het oorlogvoeren heeft geschreven. Niccolò Machiavelli deed het in 1520 dunnetjes over; hij pende een genadeloze analyse van hoe je een leger bouwt dat niet meteen wegloopt zodra de eerste pijlen door de lucht suizen. Het is minder bekend dan zijn meesterwerk De heerser, maar op dezelfde toon geschreven. Machiavelli wil een natie van soldaten, geen professionele legers die alleen hun zwaarden slijpen als er iets te verdienen valt. In tegenstelling tot Sun Tzu is hij geen liefhebber van het vermijden van gewapend conflict. Voor hem is oorlog politiek met hakwapens. De legeraanvoerder moet niet bang zijn om aan te vallen en dient de touwtjes strak in handen te houden: alleen met ijzeren discipline win…

! Waarom nu? Sommige westerse intellectuelen kunnen begrip opbrengen voor de Russische president Vladimir Poetin. Ze wijzen erop dat hij zich door het oostwaarts uitbreiden van de NAVO nu eenmaal bedreigd voelt. Met duizenden stonden ze hem op te wachten, zwaaiend met rode vlaggen. Toen George Bernard Shaw uit de trein stapte, weergalmde een luid gejuich in de grote hal van het station in Moskou. ‘Voor de briljante meester Bernard Shaw – een warm welkom op Sovjet-bodem’, stond op een spandoek. Tijdens zijn rondreis in de Sovjet-Unie in de zomer van 1931 werd de 75 jaar oude Brits-Ierse schrijver overal waar hij kwam overladen met complimenten, cadeaus en copieuze diners. Na zijn terugkeer in Groot-Brittannië verkondigde hij aan iedereen die het wilde horen dat de Sovjet-Unie onder leiding van de briljante…

Enorm groot is de invloed van Ossian geweest op de muziek. Musicoloog Paul F. Moulton stelde in 2009 een lijst van bijna driehonderd composities samen die zonder Ossian nooit zouden zijn geschreven, met namen als Donizetti, Rossini, Haydn, Pleyel, Saint-Saëns en zelfs Schönberg. In Duitsland is zijn invloed het grootst. In 1815 schrijft Franz Schubert Ossians Lied nach dem Falle Nathos en Johannes Brahms komt in 1862 met Gesang aus Fingal. Het bekendst zijn Die Hebriden (ook bekend als Fingal’s Cave) en de ‘Schotse’ symfonie van Felix Mendelssohn-Bartholdy.…

Toen ik de lagere school bezocht in de jaren zestig, werd altijd besmuikt gesproken over wat toen de ‘Franse tijd’ heette. Tussen 1795 en 1813 was ons land immers geen zelfstandige natie geweest, maar eerst een vazalstaat en uiteindelijk zelfs een provincie van Frankrijk. De patriotten hadden allerlei buitenlandse ideeën geïmporteerd en het glorieuze Huis van Oranje stond buitenspel. Kortom, het was een zwarte bladzijde in de vaderlandse geschiedenis. Daarom werd de geschiedenis van deze periode slechts mondjesmaat beschreven. Pas sinds een jaar of dertig wordt er onderzoek naar dit tijdvak gedaan, waarbij steeds benadrukt wordt dat toen de basis werd gelegd voor het moderne Nederland. De vermolmde, federale structuur van de Republiek maakte plaats voor een centraal bestuurde eenheidsstaat, er kwam een democratische grondwet en minderheidsgroepen kregen eindelijk burgerrechten.…

Deze top 5 is gebaseerd op de verkoop van Librisboekhandels: www.libris.nl…

Bezwaar na bezwaar stuurde de meierij van Den Bosch – de stad en omstreken – in de zeventiende en achttiende eeuw naar Den Haag over de belastingen die Brabanders moesten betalen. Wie ze leest, krijgt snel medelijden met de inwoners. Die waren straatarm, volgens de teksten. Bij gebrek aan geld voor een goed matras sliepen ze op stro en ze liepen blootsvoets of op klompen, want schoenen konden ze zich niet veroorloven. Vlees was een haast ongekende luxe. En juist die arme bevolking werd geplaagd met zware lasten uit Den Haag: zwaarder dan de Hollandse gewesten zichzelf oplegden. Voor Brabantse historici van rond 1900 waren dit soort klachten aanleiding om te schrijven over het arme, uitgebuite Brabant. Maar historicus Ton Kappelhof, die ze later bestudeerde, concludeert dat ze strategisch waren…

Stel, je bent een historicus op leeftijd die al decennialang onderzoek doet naar een periode die langzaam wegzakt in het collectieve geheugen. En dan plotseling gebeurt er iets in jouw land, waardoor iedereen wil weten hoe die geschiedenis precies verliep en wat we daarvan kunnen leren. Het overkwam de Amerikaan Timothy W. Ryback (71) na de herverkiezing van Donald Trump, vorig jaar november. ‘Ik houd me al sinds de late jaren tachtig bezig met de Weimarrepubliek en het nationaal-socialisme. Destijds was het pure geschiedenis,’ zegt hij. ‘Soms schreef ik een artikel voor The New Yorker en dan duurde het vaak een jaar voordat de redactie om een volgend stuk vroeg. Maar het liep heel anders toen ik afgelopen januari voor The Atlantic een reconstructie schreef van de wijze waarop Adolf…

!Waarom nu? Donald Trump wil miljoenen immigranten deporteren. Ook dreigt hij mensen die hem niet zinnen, zoals Elon Musk en actrice Rosie O’Donnell, het staatsburgerschap te ontnemen. Op een ijskoude decemberdag werden 249 gevangenen ruw gewekt door schreeuwende bewakers. Ze zaten vast op Ellis Island, ooit de poort naar het vrije Amerika voor miljoenen migranten, maar in 1919 een deportatiecentrum. Het bonte gezelschap van mannen en vrouwen – feministen, anarchisten, socialisten en vakbondsleden – werd in de sneeuw door gewapende bewakers naar een gereedliggend schip gedreven. De aftandse Buford zou hen naar de Sovjet-Unie vervoeren. De gedeporteerden werden uitgezwaaid door een aantal Congresleden. De 24-jarige ambtenaar J. Edgar Hoover had het allemaal georganiseerd en vertelde de verzamelde pers trots dat dit pas de eerste scheepslading was: The New York Times…

1 Waarom wilde u een boek over uw pake Gerben schrijven? ‘Als journalist probeer ik stemmen te laten horen die niet vaak gehoord worden. Zo ook die van mijn pake Gerben, over wie ik weinig wist. De geschiedenis wordt gevormd door talloze mensen zonder beroemde naam of bekend verhaal. Juist daarom wilde ik dat van hem optekenen. Naarmate je ouder wordt, groeit ook je eigen ontvankelijkheid voor het belang van het familieverleden. Ik woonde zelf zeventien jaar in Turkije en ontdekte via het verhaal van mijn pake dat ik met mijn emigratie geen uitzondering ben binnen onze familie. Hij was in zekere zin mijn voorloper.’ 2 Waarom reisde uw opa naar Zuid-Afrika? ‘Tijdens de Boerenoorlog lieten de Britten een spoor van vernieling na door boerderijen in brand te steken. Na de…

Wat maakt Libanon zo bijzonder? Als klein land heeft het altijd in verbinding gestaan met andere, grotere landen en rijken, die de geschiedenis ervan ingrijpend hebben beïnvloed. De Fenicische handelssteden Byblos, Sidon en Tyrus waren vazallen van achtereenvolgens de Egyptenaren, Assyriërs, Babyloniërs en Perzen. De Romeinen, Arabieren en kruisvaarders bezetten het land, gevolgd door de mammelukken, Ottomaanse Turken en Fransen. En tegenwoordig is Libanon nog steeds niet vrij: Israël, Iran en tot voor kort Syrië drukken een stempel op de binnenlandse politiek van het land. Aan de andere kant heeft Libanon zelf ook invloed uitgeoefend op de wereldgeschiedenis. Zo dreven de Feniciërs handel over de hele Middellandse Zee, stichtten ze vele koloniën, waaronder Carthago, en kwamen ze zelfs in Groot-Brittannië terecht. Van wereldhistorische betekenis was ook de juridische school in…