Inhoudsopgave van Editie 9 - 2025 - Historisch Nieuwsblad

Jongeren belanden steeds vaker in de schulden door ‘koop nu, betaal later’-diensten. In de Roaring Twenties was ‘Buy now, pay later’ het motto van veel Amerikaanse families. Ze kochten huishoudapparaten, kleding en vooral auto's op krediet: aan het eind van het decennium was meer dan de helft van de Amerikaanse bolides via een afbetalingsplan gekocht. Al dat consumeren gaf de economie een boost, maar de hoge kredieten wreekten zich toen in 1929 de beurs crashte. Plotseling zaten duizenden families met hoge schulden die ze niet konden afbetalen. De vrouw op deze foto gaf gehoor aan een oproep van president Franklin Roosevelt: om een einde te maken aan de Great Depression vroeg hij burgers bij noodlijdende zaken te winkelen. Ook na de crisisjaren raakten de Amerikanen niet uitgeshopt: in de jaren…

In 1849 en 1850 liet Jacob D.C. baron van Heeckeren van Wassenaer 131.000 dennen planten op zijn Overijsselse landgoed Twickel. Daarmee deed hij een langetermijninvestering, want aan hout konden grootgrondbezitters aardig verdienen. Maar dan moesten de bomen wel eerst jarenlang groeien. Van Heeckerens actie was typerend voor adellijke grootgrondbezitters in de decennia na 1795, zo laat Piet van Cruyningen zien in TSEG. Nadat het revolutionaire Franse leger in de winter van 1794-1795 de Nederlandse Republiek was binnengevallen, waren edellieden hun adellijke voorrechten kwijtgeraakt. Dat was een grote financiële klap geweest, want een adellijke titel had lucratieve functies met zich meegebracht en die waren nu weggevallen. Een aanzienlijk deel van de Overijsselse en Gelderse adel kon het daarom niet meer bolwerken om het eigen landgoed te onderhouden en raakte zijn bezit…

Waarom nu? De Europeanen durven niet meer te vertrouwen op langdurige Amerikaanse militaire steun. Ze hebben op de NAVO-top afgesproken 5 procent van hun BBP te investeren in defensie en meer te gaan samenwerken. Maandagavond 30 augustus 1954. De Assemblée nationale – de Franse Tweede Kamer - biedt spektakel. De internationale pers en het toegestroomde publiek kijken verbijsterd toe. Na drie slopende vergaderdagen wijst een meerderheid van de parlementariërs de oprichting van een Europees leger af. Als de Kamervoorzitter de uitslag bekend maakt, breekt chaos uit. De communisten, felle tegenstanders van de zogenaamde Europese Defensiegemeenschap (EDG), heffen de ‘Marseillaise’ aan. Luid boegeroep uit het kamp van de voorstanders volgt. Bodes moeten voorkomen dat parlementsleden met elkaar op de vuist gaan. De voorzitter probeert de orde te herstellen door met een…

Waarom nu? De Engelse schrijfster Jane Austen werd 250 jaar geleden geboren, op 16 december 1775. Haar geboortedag wordt volop herdacht. De historische zedenromans van Jane Austen zijn ideale sjablonen voor moderne romantische komedies. Slechts zes schreef ze er in haar korte leven; ze stierf in 1817, pas 41 jaar oud. Haar boeken zijn stuk voor stuk diverse malen verfilmd, als klassieke kostuumdrama's die in haar eigen tijd spelen of als moderne adaptaties die in het heden zijn gesitueerd. Miljoenen mensen kennen de eigenzinnige heldin Elisabeth Bennet, die een eerste huwelijksaanzoek van de aantrekkelijke Mr Darcy afwijst. Vermoedelijk kennen ze haar niet allemaal uit het boek Pride and Prejudice (1813), maar uit een van de verfilmingen ervan. Sommige bewerkingen van Austens boeken zijn zo beroemd, dat die ook alweer iconisch…

De Duitse Orde had ook bezittingen op Nederlandse bodem. Van Zeeland tot Friesland bezat de balije van Utrecht vijftien commanderijen. Daarnaast behoorden de commanderijen Gemert en Maastricht tot de balije Biesen. Vanuit de Nederlandse commanderijen werden ook kruisridders uitgezonden, eerst naar het Heilige Land en daarna naar het Oostzeegebied. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog dwongen de Staten van Utrecht de ridderbroeders van de balije van Utrecht om afstand te nemen van de katholieke grootmeester en zich te bekeren tot het protestantisme. De balije van Utrecht werd een prestigieuze protestantse adellijke instelling, die zich ook vandaag de dag nog inzet voor charitatieve doeleinden. De commanderijen Gemert en Maastricht bleven tot 1794 bestaan, maar werden toen door Napoleon opgeheven.…

De werkdefinitie van de IHRA luidt: ‘Antisemitisme is een bepaalde perceptie van Joden die tot uiting kan komen als een gevoel van haat jegens Joden. Retorische en fysieke uitingen van antisemitisme zijn gericht tegen Joodse of niet-Joodse personen en/of hun eigendom en tegen instellingen en religieuze voorzieningen van de Joodse gemeenschap.’ Volgens de IHRA is er sprake van antisemitisme ‘wanneer de Staat Israël, opgevat als een Joods collectief gegeven, in het vizier wordt genomen’. Bij de definitie staan voorbeelden, zoals: ‘Het Joodse volk het recht op zelfbeschikking ontzeggen, bijvoorbeeld door te beweren dat het bestaan van de staat Israël is ingegeven door racistische overwegingen.’ ‘Met twee maten meten, in die zin dat van de staat Israël een bepaald gedrag wordt geëist dat niet van andere democratische naties wordt verwacht of…

1 Waarom wilde u fictie en non-fictie combineren in één programma? ‘Geschiedenis fascineert me. Niet alleen de feiten, maar ook de mensen erachter. Toen ik las over Napoleon en Van Gogh begonnen ze echt tot leven te komen in mijn hoofd. Die verbeelding wilde ik een plek geven. Onze reportages zijn stevig historisch onderbouwd, op basis van bronnen en getuigen. De fictiescènes voegen daar iets aan toe wat je niet in boeken vindt: ze geven een emotionele laag aan het verleden, maken het menselijk, voelbaar.’ 2 Welke ontmoeting raakte u het meest? ‘De scènes met Van Gogh en Napoleon maakten diepe indruk. Niet alleen door hun verhalen, maar ook door de intensiteit van het spel. De acteurs gaven zich volledig. Omdat ik me zo grondig had ingelezen, ontstond er tijdens die interviews…

In de jaren vijftig van de vorige eeuw haalde onderwijzer en schrijver Cor Bruijn, bekend van Sil de strandjutter, herinneringen op aan zijn jeugd in Wormerveer, waar hij in een huis aan de Zaan had gewoond. ‘Een der schoonste plekjes op aarde was het daar inderdaad, toen! Nu niet meer. Een niets ontziende geest van verkeerde zakelijkheid heeft er veel verknoeid.’ Bruijn was geboren in 1883 en in zijn jongensjaren begonnen de Zaanse molens in hoog tempo plaats te maken voor walmende fabrieken. Maar in Bruijns geboortejaar blikte de in 1819 geboren politicus J.P.J.A. van Zuylen van Nyevelt terug op de wereld van zijn jeugd, om te constateren dat die in veel opzichten nog op de zeventiende eeuw had geleken en radicaal anders was geweest dan het Nederland van eind…

Taal van vrede Als alle mensen dezelfde taal spreken, zal er nooit meer oorlog zijn. Dat is het ideaal van Ludwik Lejzer Zamenhof, de bedenker van het Esperanto. Een ideaal dat niet toevallig wordt geboren in een Joods getto in het Russische deel van Polen. Politiestaat Amerika Linkse migranten worden gedeporteerd, stakers krijgen harde klappen en zwarte mensen lopen het risico te worden vermoord door racistisch tuig. Onder het presidentschap van Woodrow Wilson wankelt de Amerikaanse democratie.…

Meesterzet of gênante vertoning? De meningen zijn verdeeld over hoe Mark Rutte op de NAVO-top stroop om de mond van Donald Trump smeerde. In eerste instantie leek het ‘Daddy’ gunstig te stemmen, maar voor hoelang? Waar de meeste analisten het over eens zijn, is dat de Europese lidstaten voor hun veiligheid op dit moment nog afhankelijk zijn van de Verenigde Staten – ook al doen de Fransen en Britten hun best op een eigen vorm van nucleaire afschrikking en draaien ze bij Rheinmetall overuren. Eerdere, Franse initiatieven om Europa autonoom te maken liepen stuk op onderling wantrouwen, zo leest u in het dossier. Nederland was doodsbenauwd dat Frankrijk te dominant zou worden. Onze soevereine natie had immers de eeuwen overleefd dankzij een machtsbalans tussen de grote landen rondom. Frankrijk en…

Trouwlustige priesters speelden een belangrijke rol in het ontstaan van de protestantse kerk in Pruisen. Al in 1525, slechts acht jaar nadat Maarten Luther zijn 95 stellingen tegen de misstanden in de katholieke kerk had verspreid, werd Pruisen protestants. Dat was vooral het werk van hervormingsgezinde priesters uit verschillende Duitse vorstendommen. Zij vonden het belangrijk dat priesters trouwden, voegden de daad bij het woord en moesten daarom vluchten uit het Heilige Roomse Rijk. Ze konden terecht in het hertogdom Pruisen, dat toentertijd een leen van de Poolse koning was. Hertog Albrecht von Brandenburg-Ansbach heette de vluchtelingen welkom en vervolgens hielpen zij het hertogdom verder richting protestantisme, zo schrijft Maximilian Miguel Scholz in Central European History. (GD)…

Het kabinet-Drees ging in 1952 met tegenzin akkoord met de oprichting van de Europese Defensie Gemeenschap. Niettemin was het erop gebrand dat Nederland als eerste lidstaat het EDG-verdrag zou ratificeren. Het kabinet hoopte zo de Verenigde Staten gunstig te stemmen en Amerikaanse economische en militaire steun aan Nederland veilig te stellen. Het kon hierbij gebruikmaken van het Europa-enthousiasme in het parlement. Veel volksvertegenwoordigers waren groot voorstander van een Verenigd Europa. Op 23 juli 1953 keurde de Tweede Kamer met ruime cijfers het EDG-verdrag goed. Op 20 januari 1954 volgde de Eerste Kamer, eveneens met een stevige meerderheid.…

Dat de zoektocht van single vrouwen naar een man van alle tijden is, bleek uit het reusachtige succes in 1996 van Het dagboek van Bridget Jones. Hierin schrijft de Britse Helen Fielding met humor over een jonge werkende neurotische vrouw die telkens opnieuw besluit om te stoppen met alcohol drinken, roken en chips eten. Ze valt uiteindelijk voor de charmes van Mark Darcy, een directe verwijzing naar Jane Austens Pride and Prejudice, waarvan Fielding ruiterlijk toegaf dat ze het plot had gestolen. Ook in de recente Netflix-serie Too Much van Lena Dunham – over een Amerikaanse die dweept met Engeland – wordt verwezen naar werk van Austen.…

Toen de Pruisische tak van de Hohenzollern-dynastie in 1618 uitstierf, erfde de Brandenburgse tak het hertogdom Pruisen. In 1701 ging het samen met Brandenburg en de andere familiebezittingen op in een koninkrijk. Het droeg de naam Pruisen, groeide uit tot een Europese grootmacht en was in de negentiende eeuw de drijvende kracht achter de Duitse eenwording. Na de ondergang van Hitlers Derde Rijk werd Pruisen opgedeeld tussen Polen en de Sovjet-Unie. Alle etnische Duitsers werden verdreven. Vandaag de dag zijn de kastelen van de Duitse Orde het enige dat nog resteert van de Duitse aanwezigheid in Pruisen.…

(1958) is hoogleraar aan Columbia University in New York. Hij is gespecialiseerd in de moderne Europese geschiedenis, met een bijzondere belangstelling voor Griekenland en de Balkan. Hij schreef enkele bekroonde boeken. Duister continent (1998) gaat over de existentiële strijd tussen liberale democratie, fascisme en communisme in het Europa van de twintigste eeuw. In Hitlers wereldrijk (2008) plaatst hij de veroveringsdrang van de nazi's in de traditie van het Europese kolonialisme. Onlangs verscheen Over antisemitisme. De geschiedenis van een woord (316 p. Uitgeverij Nieuwezijds, € 24,99).…

Het ‘Mirakel van het Huis Brandenburg’ zou bijna twee eeuwen later een bron van hoop voor Hitler vormen. Hij spiegelde zich als veelvuldig bespotte Gröfaz (‘Größter Feldherr aller Zeiten’) graag aan het militair genie van Frederik de Grote. En hij koos internationaal even brutaal voor een politiek van voldongen feiten. De nazi's trokken een vergelijking tussen de dood van de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt op 12 april 1945 en die van tsarina Elisabeth in 1762. Roosevelts overlijden zou ook ditmaal de redding van Berlijn in uiterste nood brengen, dankzij terugtrekking van de Amerikanen uit de oorlog. Maar de nieuwe president Harry Truman was geen tsaar Peter III: terugtrekking en dus redding van het Derde Rijk bleef uit.…

Ook de Russen bewonderen de kwaliteiten van de Nepalese soldaat. Aan het front met Oekraïne worden niet alleen ‘vreemde’ troepen uit Noord-Korea, Syrië en Cuba ingezet, ook huurlingen uit Nepal. Het leger van Oekraïne nam enkelen van hen gevangen. In Kathmandu zijn Russische ronselaars actief die hen lokken met een soldij van bijna 2000 euro per maand, een jaarsalaris in Nepal. Hoewel Nepal sinds begin 2024 geen uitreisvisa naar Rusland meer uitgeeft en protest heeft ingediend in Moskou, zouden er nog altijd honderden Nepalezen aan Russische zijde meevechten. Tientallen zijn er inmiddels gedood.…

Een pil van 512 pagina's over een politiek partijtje dat met maar één zetel in de Tweede Kamer was vertegenwoordigd en nog geen acht jaar heeft bestaan? Is dat niet een beetje overdreven? Hoewel een kortere versie wellicht volstond, is Meine Henk Klijnsma's doorwrochte en informatieve studie naar het Verbond voor Nationaal Herstel zeker relevant. Deze uiterst rechtse, ‘nationaal-conservatieve’ partij bevond zich in de jaren dertig in het schemergebied tussen de gevestigde rechtse partijen en de extreem-rechtse NSB. Het Verbond probeerde van twee walletjes te eten: salonfähig blijven voor het behoudende establishment, terwijl de partij aan de andere kant electoraal hoopte te profiteren van de onvrede bij conservatieve kiezers. Klijnsma ziet parallellen met partijen als JA21 en BBB tegenwoordig, die niet zo extreem willen zijn als PVV en FvD, maar…

Is december staatsgreepmaand in Zuid-Korea? Je zou het denken met twee staatsgrepen in die maand: vorig jaar op 3 december en in 1979 op 12 december. Met als verschil dat die in 1979 succesvol was. De historische Zuid-Koreaanse politieke thriller 12.12: The Day toont de gebeurtenissen rond de coup in 1979. Op 26 oktober 1979 werd dictator Park Chung-hee, die in 1961 de macht had gegrepen, vermoord. De thriller toont de strijd om de macht na zijn dood. De spil is generaal Chun Doo-hwan, die uit is op de absolute macht. Omdat hij het onderzoek naar de dader(s) van de moord op Park leidt, kan hij iedereen die hem in de weg staat als verdachte laten arresteren. Tegenover hem staat generaal Jang Tae-wan, die Chun doorziet en met een groepje…

In 1242 trok de Duitse Orde vanuit Lijfland ten strijde tegen het Russische vorstendom Novgorod. Op het bevroren Peipusmeer kwam het tot een treffen tussen de ridderbroeders en een leger onder aanvoering van vorst Alexander Nevski. Die won de Slag op het IJs en hield daarmee het katholieke geloof buiten de deur. Nevski werd heilig verklaard door de Russisch-Orthodoxe kerk, maar ook Stalin was fan omdat de vorst een ‘Duitse’ invasie had gestuit. Poetin onthulde in 2021 een standbeeld van Nevski bij het Peipusmeer. Volgens hem was de Duitse Orde de eerste in een reeks vijanden uit het Westen.…

Waarom nu? De rectoren van alle Nederlandse universiteiten sloegen onlangs alarm over de dalende positie van Nederland op de Academic Freedom Index. Volgens de rectoren bemoeit de overheid zich steeds meer met de inhoud van onderwijs en onderzoek. Het had weinig gescheeld of de Duitse universiteiten waren eind achttiende eeuw opgeheven. En dan niet vanwege overheidsbezuinigingen, maar omdat veel wetenschappers er zelf niets meer in zagen. Universiteiten waren verworden tot bolwerken van gezapigheid, waar kamergeleerden voorspelbaar onderwijs verzorgden. Docenten lazen vooral dictaten voor, hoefden hun vak niet bij te houden en verrichtten nauwelijks onderzoek. Wetenschappelijke kwaliteiten telden niet, aanstellingen gingen over van vader op zoon. Voor originele denkers was weinig ruimte; academici moesten zich schikken naar politieke en religieuze tradities. Wie het zich financieel kon permitteren, koos voor een bestaan…

Als hoogleraar geschiedenis aan Columbia University in New York bevindt Mazower zich midden in de commotie rond vermeend antisemitisme. De regering-Trump vindt dat de universiteit te weinig doet om haar Joodse studenten te beschermen tegen pro-Palestijnse uitingen van medestudenten en dreigde afgelopen juni de onderwijsaccreditatie in te trekken. De beschuldiging van antisemitisme is grotendeels gebaseerd op een ‘werkdefinitie’ die de International Holocaust Remembrance Alliance (IHRA) in 2016 heeft aangenomen, en die is onderschreven door meer dan veertig landen - waaronder de Verenigde Staten, maar ook Nederland (zie kader op p. 65). Volgens Mazower rekt de IHRA-definitie het begrip antisemitisme te ver op, zodat ook kritiek op Israël eronder kan vallen. Wat is concreet uw bezwaar tegen de IHRA-definitie? ‘Het probleem is de vage formulering. Aan de definitie hangen een aantal…

Waarom nu? Lange tijd leek Donald Trump de Russische president Vladimir Poetin als een vriend te beschouwen. Inmiddels is de verhouding bekoeld omdat Poetin niet van plan lijkt de oorlog tegen Oekraïne te staken. Meer dan tweeënhalve eeuw werd de Europese politiek gedomineerd door de machtsstrijd tussen de Franse koningshuizen – eerst de Valois, later de Bourbons – en de Oostenrijkse Habsburgers. Meer dan tweeënhalve eeuw kozen de meeste andere Europese vorsten partij voor een van beide kampen. Zo stond vanaf de late zeventiende eeuw Engeland steevast aan de zijde van Oostenrijk, en Pruisen aan de kant van Frankrijk. Maar in 1756 verruilden alle vier van kamp: de fameuze Renversement des Alliances. Frankrijk en Oostenrijk vonden elkaar en verenigden zich tegen Engeland en Pruisen, die elkaar voortaan eveneens steunden. Nu…

Waarom nu? Op 17 augustus 1945, tachtig jaar geleden, verklaarde de Republiek Indonesië zich onafhankelijk van Nederland. De opeengepakte vrouwen en kinderen in het Ursulinen-klooster aan de Hospitaalweg in het centrum van Buitenzorg, West-Java, deden die oktobernacht in 1945 geen oog dicht. Al dagen werden ze belegerd door pemoeda's, jonge Indonesische onafhankelijkheidsstrijders. ‘Er zou die nacht een aanval komen en we zouden in de pan worden gehakt,’ schreef Renée Scholten-Fischer in tijdschrift Moesson in 1999. ‘We hoorden allerlei onheilspellende geluiden achter de muur. Er werden leuzen geschreeuwd, steeds luider, er verschenen zelfs messen en bamboepunten boven de muur uit. We waren radeloos, iedereen huilde of bad.’ Opeens klonken schoten. Ze vroeg zich af: hebben de pemoeda's nu ook al geweren? ‘En toen gebeurde het wonder. Zomaar ergens vandaan sprongen tientallen…

Hoe onze wereld in elkaar zit. Zo luidt de ondertitel van het boek van De Rooy. Met een vraagteken erachter zou het een wel heel ruime onderzoeksvraag zijn, die door één auteur onmogelijk kan worden beantwoord. Maar De Rooij heeft dit leesteken weggelaten. Hierdoor lijkt het alsof we te maken hebben met megalomane pretenties à la Harry Mulisch en diens De compositie van de wereld (1980). Wie De Rooy (1944) wel eens heeft ontmoet, weet dat hij van een dergelijk opgeblazen ego geen last heeft. Hij is emeritus hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en auteur van een reeks uitstekende werken over Nederland in de negentiende en twintigste eeuw. Het ligt dus voor de hand om de ondertitel op te vatten als ironie, maar ook dat lijkt niet helemaal…

Deze top 5 is gebaseerd op de verkoop van Librisboekhandels: www.libris.nl…