Inhoudsopgave van Editie 7/8 - 2025 - Historisch Nieuwsblad

Voor echtscheidingsadvocaten is september al jarenlang een piekmaand. Een zomervakantie waarin het hele gezin wekenlang op elkaars lip zit, is voor veel twijfelende echtgenoten de druppel: op de camping hakken ze de knoop door om uit elkaar te gaan. In de jaren zeventig stonden de kranten vol kampeeradvertenties, maar ook toen was een hectische reis met het hele gezin een schrikbeeld voor veel Nederlanders. Zo klaagde een vakantiegangster in 1971 in De Telegraaf over de stress die kamperen met zich meebracht: ‘Als we vrijdagsavonds vertrekken hangt er een zenuwachtige sfeer.’ Een andere vrouw betreurde dat zij ook op vakantie verantwoordelijk bleef voor de huishoudelijke taken, en dat de reis naar Zuid-Frankrijk vaak ‘minst aangenaam’ uitpakte. Toch waren er ook kampeerders die de voordelen zagen van een wekenlang samenzijn. ‘In zo’n…

Toen het huidige Nederland vanaf de late Middeleeuwen verstedelijkte, nam het aantal mensen met luchtwegproblemen toe. Niet alleen in de stad, maar ook op het platteland. Dat blijkt uit het proefschrift The air we breathe, waarop Maia Casna onlangs in Leiden promoveerde. Casna onderzocht botten uit de periode 470-1850 op sporen van onder meer chronische ontsteking van de bijholten naast de neus en middenoorontsteking. Die sporen namen toe in de tijd, samen met het percentage van de bevolking dat in steden woonde. In de steden zelf lag dat redelijk voor de hand, omdat een belangrijk deel van de bewoners er in ongezonde omstandigheden leefde en werkte. Maar ook buiten de stadsmuren gingen de luchtwegen van mensen achteruit. Volgens Casna kwam dat waarschijnlijk doordat de landbouw intensiever werd. Een grotere stedelijke…

Onder invloed van de Britse econoom John Maynard Keynes stimuleerden politici in de naoorlogse decennia de economie met investeringen. Juist ook in perioden dat het economisch slecht ging en de noodzaak van overheidsbezuinigingen op het eerste gezicht groot leek. Die keynesiaanse aanpak leidde tot welvaart, maar stond op gespannen voet met de toenemende globalisering, schrijft Murphy. Keynesiaanse maatregelen werden genomen op nationaal niveau, terwijl de economie steeds meer de staatsgrenzen overschreed. Door de grotere internationale verwevenheid werd het voor regeringen moeilijker de economie per land bij te sturen. Dat was nadrukkelijk het geval in het Verenigd Koninkrijk. Daar pleitte de keynesiaanse econoom Wynne Godley in de jaren zeventig voor protectionistische maatregelen om de teruglopende Britse industrie te stimuleren. Zijn pleidooi legde het af tegen de trend van verdere economische globalisering,…

Waarom nu? Miljardairs zoals Elon Musk en Jeff Bezos worden de hedendaagse robber barons genoemd. Dankzij de deregulering die president Trump doorvoert krijgen zij alle ruimte om hun aandeel in de technologiemarkt verder te vergroten. Staten Island, begin negentiende eeuw. Een glooiende vlakte van boeren, zandwegen en paardenmest, ingeklemd ergens tussen de Industriële Revolutie en de frontier. Hier en daar hoor je nog Nederlands, een soort verbasterd koloniaal gemaal dat klinkt alsof je Gronings met Zeeuws mengt en dan pepert met indiaanse woorden. New York ligt op slechts acht kilometer, maar voelt verder weg dan de maan. Voor wie erheen wil – voor zaken of zonde – zijn er slechts een paar schippers met weerhaken in hun handen en de Hudson in hun aderen. En dan is er die jongen.…

In zijn correspondentie met Maarten Luther vertelde Filips van Hessen over de legende van de graaf van Gleichen. Die was tijdens een kruistocht gevangengenomen, maar ontsnapte dankzij een verliefde Arabische prinses. Hoewel de graaf al eerder was getrouwd keurde de paus dit tweede huwelijk goed. Ook de Duitse gravin vond het geen probleem en ze waren met hun drietjes heel gelukkig. Deze legende inspireerde Johann Wolfgang von Goethe tot zijn toneelstuk Stella. Aanvankelijk had deze tragedie een goede afloop voor Stella, haar minnaar en diens echtgenote. Maar na protesten liet Goethe hem zelfmoord plegen en Stella sterven van verdriet.…

In 1970 wankelde het leven van de 67-jarige kinderarts Dr. Benjamin Spock. Conservatieven hadden al langere tijd de pik op hem en daar kwam nu een felle aanval door de Republikeinse vicepresident Spiro Agnew bij. In een toespraak klaagde Agnew over anarchie in Amerikaanse gezinnen. Kinderen kwamen volgens hem in vuile kleren, met ongewassen handen en ongekamde haren aan tafel. En ouders zeiden daar niets van, omdat ze van Dr. Spock hadden gehoord dat ze het moesten tolereren. Die zou tegen discipline zijn, waardoor veel jongeren ontspoorden en in langharig tuig veranderden. Ook in het progressieve kamp waren er bedenkingen. Spock had zichzelf altijd als een vrouwenvriend beschouwd, maar volgens feministen was hij een ouderwetse seksist die in zijn opvoedboeken grossierde in stereotypen van jongens en meisjes. Zijn vermeende toegeeflijkheid…

Niet lang na Over de troost begon Cicero aan een boek dat in het verlengde daarvan ligt: Gesprekken in Tusculum. Ook hierin buigt hij zich over thema’s als pijn en verdriet, maar nu meer als filosoof dan als rouwende vader. Hij vertelt hierin hoe verschillende Griekse filosofische scholen over zulke onderwerpen dachten, maar laat ook zien dat hij een eigen, vaak praktischer kijk had. De epicureeërs zagen pijn bijvoorbeeld als het allerergste kwaad, terwijl de stoïcijnen het wegredeneerden tot iets dat niet bestond. Absurd, vond Cicero: er zijn ergere dingen dan pijn, maar het bestaat wel degelijk, het doet immers zéér. ‘Het vraagstuk is niet zozeer of pijn al dan niet een kwaad is, maar hoe wij ons mentaal sterk genoeg kunnen maken om pijn te verdragen.’…

Waarom had Shaka, de legendarische koning van de Zoeloes, geen kinderen? Dit raadsel heeft vooral westerse historici lang beziggehouden. Aan vrouwen had hij immers geen gebrek. In Shaka’s paleis – een feite een verzameling van honderden ronde hutten en enkele barakken – woonden behalve zijn handjevol echtgenotes ook nog eens honderden concubines. Vaak is gesuggereerd dat Shaka impotent was, of homoseksueel. Maar de echte verklaring voor zijn kinderloosheid ligt ergens anders. Volgens Shaka’s neef en latere Zoeloekoning Cetshwayo wilde hij helemaal geen nakomelingen. Wanneer Shaka een vrouw zwanger had gemaakt, verdween zij uit de openbaarheid. Sommige tijdgenoten beweerden dat hij haar samen met de vrucht liet doden, maar dat was vermoedelijk kwaadsprekerij. Waarschijnlijk verbande hij de zwangere vrouw naar een ver oord, waar zij in isolatie haar koningskind moest baren…

Gelderland was een bloedbad, in 1354. Veluwse boeren trokken plunderend rond, doodden ‘onnoozele zielen’ en staken huizen en nederzettingen in brand. Zo beschreef de zeventiendeeeuwse historicus Arend van Slichtenhorst deze treurige episode uit de Gelderse geschiedenis. Die is de ‘vrije oorlog’ gaan heten, omdat de geknechte Veluwse boeren hoopten al vechtend de vrijheid te winnen. De ellende was onderdeel van een groter conflict, waarin de adellijke broers Reinald III en Eduard van Gelre elkaar elf jaar lang het leven zuur maakten. Deze ‘Gelderse Broederstrijd’ (1350-1361) draaide in de eerste plaats om de macht in het hertogdom, maar was ook verweven met een hele reeks andere kwesties. Reinald had Gelre geërfd in 1343, als jongetje van tien. Zijn vader, Reinald II, was pas een paar jaar eerder gepromoveerd van graaf tot…

1 wanneer kwam er aandacht voor natuurbescherming? ‘In de loop van de negentiende eeuw begonnen amateurbiologen in hun eigen omgeving rond te kijken. Ze kwamen erachter dat delen van de Nederlandse natuur werden volgebouwd, ingepolderd en ontgonnen en dat er niks werd gedaan aan de bescherming ervan. Tegelijk werd door nieuwe wetenschappelijke inzichten het belang van natuurbehoud duidelijk. Natuurbeschermers begonnen zich te verenigen. Zo ontstond de Vereniging Natuurmonumenten.’ 2 Hoe kregen activisten de natuur op de politieke agenda? ‘Eerst kochten ze zelf natuurgebieden om ze te beschermen. Maar dit soort privé-initiatieven vonden ze rond 1930 niet meer genoeg, want door nieuwe inzichten wilden ze veel grotere gebieden beschermen. “Normale” stukken land bleken over meer natuurwaarden te beschikken dan oorspronkelijk gedacht. Nieuwe wetgeving was daarom de volgende stap. Omdat de politiek andere…

‘De ploeg van den landbouwer gaat bestendig voort zonder bloedstorting het Vasteland te overwinnen; steden en Staten komen, als bij toverslag, tevoorschijn uit den boezem der Westelijke wildernissen; en de onvermoeide veerkracht van ons volk maakt deze Vereenigde Staten tot de Grootste Republiek der Wereld.’ Deze woorden waren eind 1856 te lezen in het weekblad De Hollander, dat verscheen in het plaatsje Holland in de staat Michigan. Negen jaar daarvoor was deze nederzetting gesticht door dominee Albertus van Raalte en diens volgelingen. Evenals zijn collega Hendrik Scholte, die in 1847 met zijn aanhang het stadje Pella in Iowa stichtte, behoorde Van Raalte tot de ‘Afscheiding van 1834’, een stroming van orthodoxe gereformeerden die zich had afgesplitst van de Nederlandse Hervormde Kerk. De officiële kerk was volgens hen te veel beïnvloed…

Duitse Orde In het noorden van Polen staan grote gotische kastelen van rode baksteen. Ze zijn gebouwd door de machtige Duitse Orde, die er twee eeuwen lang de dienst uitmaakte. Wie waren deze kruisridders en wat kwamen ze doen aan de oevers van de Oostzee? Fan van de vijand Frederik de Grote van Pruisen raakte in oorlog met een machtig bondgenootschap van Oostenrijk, Rusland en Frankrijk. Het zag er slecht voor hem uit. Maar toen ging de tsarina dood, en de jonge nieuwe tsaar Peter III adoreerde Frederik.…

Van je familie moet je het hebben. Om te beginnen dank je er het leven aan. Maar ook na je geboorte is je – al dan niet biologische – familie meestal de eerste schil die jou voedt, beschermt en op weg helpt. Ieder kind moet zich veilig hechten. Lukt dat, dan bouw je een blijvende emotionele relatie op met je ouders, zussen, broers, grootouders, ooms en tantes. De band kan zich zelfs uitstrekken tot familieleden die je nooit hebt ontmoet, omdat zij behoren tot een andere tijd. Het besef deel te zijn van een keten, waarin genen, materiële erfenissen en cultuur worden doorgegeven van generatie op generatie, kan zin aan het bestaan geven. In veel culturen worden voorouders in ere gehouden. In Nederland ontdekken steeds meer mensen hoe hun familiegeschiedenissen…

Inwoners van de Amerika’s leden al aan lepra voor de komst van Europeanen vanaf de vijftiende eeuw. Tot nu toe werd gedacht dat Europeanen de ziekte er introduceerden door de bacterie Mycobacterium leprae mee te voeren op hun schepen. Maar in 2008 werd een andere lepra-veroorzakende bacterie ontdekt: Mycobacterium lepromatosis. Nu laten onderzoekers in Science zien dat die bacterie al voor de komst van Columbus rondging op de Amerikaanse continenten. De twee bacteriën hebben een gemeenschappelijke voorouder die zo’n 720.000 jaar geleden leefde. De Amerikaanse variant heeft zich sinds de komst van de Europeanen nauwelijks over de rest van de wereld verspreid: de onderzoekers troffen slechts enkele gevallen aan bij mensen en bij rode eekhoorns. (GD)…

De familie Vanderbilt is afkomstig uit het Utrechtse dorpje De Bilt. Aartsvader Jan Aertszoon kwam rond 1650 aan in de VS, als contractarbeider. Hij nam de veel sjiekere achternaam aan nadat de Engelsen Nieuw-Amsterdam en het omringende Nieuw-Nederland veroverden. Een nieuw regime, nieuwe kansen. Zeven generaties later werd Cornelius geboren. Hij heeft via zijn moeders kant ook Engelse en Marokkaanse voorouders. Er is geen enkele aanwijzing dat Cornelius Nederlands sprak of verstond, zoals zijn tijdgenoot, president Maarten van Buren. Uitsluiten kunnen we het ook niet. De zakenman had echter geen bijzondere belangstelling voor Nederland. Op een vakantiereis naar Europa ging hij onder andere naar Engeland, Denemarken en Turkije, maar niet naar het land van zijn voorvaderen. Zijn zoon Corneel kwam in 1880 wel met zijn familie naar Amsterdam en besteedde…

De kliek rond Lotharius had verschillende Bijbelse voorbeelden om keizerin Judith in een kwaad daglicht te stellen. Zij was de verleidster die chaos en onrust (commotio et conturbatio) aan het hof had gebracht. Daarmee herinnerde ze niet alleen aan Eva, maar ook aan Izebel, het prototype van de heerszuchtige koningin, die haar echtgenoot Achab volledig in haar macht had, hem verleidde een afgodsdienst te omarmen en daarmee de Israëlieten in het ongeluk stortte. Misogynie was een geducht wapen aan het belezen Karolingische hof. In het wereldbeeld van geleerde monniken als Radbertus Paschasius was de bron van alle kwaad (tocius mali causa) een vrouw.…

Polygamie is vaak polygynie, veelwijverij. Dat is de enige toegestane vorm van polygamie in de islam en in christelijke sekten. Maar er bestaat ook polyandrie, veelmannerij. Dat komt onder andere voor bij Inuit, Tibetanen en sommige groepen hindoes. In de Mahābhārata, het beroemde hindoe-epos, is de mooie prinses Draupadi getrouwd met vijf broers, de vijf Pandava’s. Polyamorie is het openlijk hebben van meerdere liefdesrelaties, met goedkeuring van alle partners. Dit progressieve ideaal van vrije liefde heeft geen juridische status. Je mag in Nederland met zo veel mensen een relatie aangaan als je wil, mits je niet officieel met meerdere mensen tegelijkertijd getrouwd bent.…

In 1950 verscheen in Nederland Baby- en kinderverzorging van Benjamin Spock. De ontspannen opvoedstijl die het boek voorstond, sloeg meteen aan. Tot die tijd hadden Nederlandse ouders zich moeten behelpen met strenge opvoedadviezen. Schrijfster Betje Wolff had in Proeve over de opvoeding (1779) vrouwen uit de betere kringen opgeroepen zich meer zelf met de opvoeding te bemoeien. En de arts Gerard Allebé had in De ontwikkeling van het kind naar ligchaam en geest (1845) de nadruk gelegd op de ‘plichten’ van moeders. De pedagogen daarna waren ook streng: ze vonden dat ouders hun kinderen te veel verwenden. Spocks streven naar een prettige omgang tussen ouders en kind werd ook hier op den duur de norm. Bij opvoedproblemen geven Nederlanders er inmiddels de voorkeur aan om niet te moraliseren, maar te…

Pal aan de westkust van Italië, op zo’n vijftig kilometer van Rome, stond het landhuis van een man die niemand wilde zien. Zijn vrouw niet, zijn vrienden niet, en zijn oude politieke collega’s al helemaal niet. Marcus Tullius Cicero leefde alleen met zijn verdriet. ‘De eenzaamheid helpt een beetje,’ schreef hij aan zijn boezemvriend Atticus. Daarom bood hij weerstand aan alle oproepen uit Rome om terug te keren uit zijn isolement. En als zijn rouw niet als excuus werd aanvaard, meldde hij zich gewoon ziek. Een jaar eerder had Cicero nog betoogd dat het niet zinvol is om langdurig te blijven treuren om het verlies van een geliefd persoon: het was immers een voldongen feit dat alle mensen moeten sterven. Maar nu zijn eigen dochter Tullia dood was, die ‘hem…

Het wordt tijd dat de mooiste man van Athene zijn hoofd verlaat, zegt Ilja Leonard Pfeijffer. En dat gaat hoe dan ook gebeuren. Zijn pen is nu lang genoeg gegijzeld geweest door Alkibiades, protagonist in zijn laatste, gelijknamige roman. Deze Alkibiades leefde erop los van 450 tot 404 voor Christus: vrouwen- en mannenmagneet, minnaar van de filosoof Socrates, zowel de hoeder van als een gevaar voor de democratie. Hij speelde een prominente rol in de ten langen leste verloren Peloponnesische Oorlog tegen Sparta (431-404 v.Chr.), als politicus en militair strateeg. Daarbij wisselde hij niet eenmaal maar meerdere keren van partij, werd over en weer ter dood veroordeeld, maar wist herhaaldelijk te ontkomen. Zelf zou de extravagante hoofdrolspeler tegen de schets van overloper hebben geageerd en hebben betoogd dat zijn leven…

‘Het scheen,’ zo schreef historicus Arend van Slichtenhorst over het jaar 1350, dat de mensen ‘niets dan raserij en verderf wisten aan te richten’. In Gelre hielden de Hekerens en de Bronkhorsten huis, in Holland draaide het om de Hoeken en Kabeljauwen, bij de Friezen om de Vetkopers en Schieringers. De oorsprong van het laatste, Friese conflict is niemand helemaal duidelijk, maar in het Noorden was in dezelfde jaren dus eveneens een machtsstrijd gaande. De uitgangssituatie was net anders dan in Gelre, omdat Friesland geen hertog of soortgelijke heer had. Maar ook in Friesland hielden flexibel afgebakende partijen de politiek in hun greep. En het duurde daar veel langer, tot in de zestiende eeuw.…

Voor Dievenland gebruikte Janna Coomans tot nu toe onbekende bekentenissen, vooral uit de archieven van de Hanzesteden Deventer en Kampen en uit de meierij van ’s-Hertogenbosch. Hierdoor kan ze een gedetailleerd en persoonlijk beeld geven van de levens en de dood van mensen aan de zelfkant van de samenleving in de jaren 1450-1550. Waarom kozen sommige middeleeuwers voor het dievenpad? Een enkele keer was het om de spanning, maar voor velen was het een kwestie van overleven. Dieven stalen munten en luxegoederen, maar ook dagelijkse gebruiksvoorwerpen, kleding, vee en kazen. Diefstal werd streng bestraft, niet zelden met de dood. Maar Coomans plaatst de middeleeuwse straffen in context: middeleeuwers gingen anders met materiële bezittingen om dan wij. Aan dagelijkse voorwerpen werd meer emotionele waarde gehecht dan vandaag de dag, nu ze…

Over het leven in de DDR bestaan veel grimmige films, maar Zwei zu eins bewijst dat je er ook een schelmenkomedie over kunt maken. De film speelt zich af in de zomer van 1990 in het Oost-Duitse Halberstadt. De aanstaande Duitse eenwording gaat in het stadje gepaard met massaontslagen en failliete fabrieken. Drie gedesillusioneerde werkloze veertigers, een vrouw en twee mannen, ruiken een kans om rijk te worden als ze ontdekken dat Oost-Duits geld wordt opgeslagen in een oud bunkercomplex in de buurt. Het zal worden vervangen door West-Duitse marken. Hun plan om geld uit de bunker te stelen moeten ze snel uitvoeren, want ostmarken kunnen nog maar drie dagen tegen westmarken worden ingewisseld. Geld stelen is één ding, maar grote bedragen inwisselen zonder argwaan te wekken is een tweede.…

Lodewijk de Vrome had twee eigentijdse biografen, die hem zichtbaar goed gezind waren. Thegan, een ridder uit de Maasvallei, en de anonieme ‘Astronoom’ schetsen in hun levensbeschrijvingen het beeld van een leider die zich niet bekommert om wereldse zaken, goed is voor armen en pelgrims, matigheid betracht en voorbeeldige zelfbeheersing aan de dag legt. Dat uitmuntende karakter beantwoordt aan het ideaal van een kloosterlijk leven met zijn monastieke verzaking van de wereld. Lodewijk had volgens hen één zwakheid: hij gaf het vulgus, ‘de gewone man’, een kans aan het hof. Die ontpopte zich tot de Judas die hem uiteindelijk zou verraden.…

Zijn kinderen van nature goed of slecht? Het antwoord op die vraag bepaalde eeuwenlang de houding ten opzichte van het nageslacht. Volgens veel christenen kwamen kinderen als bedorven wezens ter wereld. Hun wil moest worden gebroken door een harde opvoeding met veel slaag. Tijdens de Romantiek sloeg de slinger door naar de andere kant en werd de onschuld van kinderen geïdealiseerd. Vanaf 1900 wezen psychologen en pedagogen op het verband tussen opvoeding en gedrag. Als kinderen problematisch gedrag vertoonden, lag dat vaak aan de manier waarop hun ouders met hen omgingen. Inmiddels verklaart de wetenschap ook veel vanuit de aanleg en de genen. De rol van ouders geldt niet meer als allesbepalend.…

(1968) is dichter en schrijver. Hij studeerde klassieke letteren aan de Universiteit Leiden, promoveerde er in 1996 en werkte er tot 2004 als onderzoeker en docent. Zijn lijst van poëzie en proza is lang. De bekendste romans naast La Superba (2013) zijn Grand Hotel Europa (2018) en Alkibiades (2023). In 2022 schreef hij het boekenweekgeschenk Monterosso mon amour. Pfeijffer schrijft ook toneel- en theaterteksten. Hij kreeg de C. Buddingh’-prijs voor zijn poëziedebuut Van de vierkante man (1998), de Anton Wachterprijs voor zijn debuutroman Rupert, een bekentenis (2002) en de Libris Literatuur Prijs voor La Superba. Recent verscheen De luimen van de leeuw. De bronnen voor Alkibiades (454 p. Athenaeum-Polak & Van Gennep, € 34,99).…

Het is onmogelijk om níét aan de kinderen in Gaza en Darfur te denken, wanneer je door dit prachtig uitgegeven fotoboek bladert. Neem dat uitgemergelde baby’tje van twee maanden, vastgelegd door een persfotograaf. Of ‘Het jongetje met het pannetje’ van Emmy Andriesse. Of de meer dan iconische foto die Marius Meijboom nam van de achtjarige Henkie Holvast, met zijn viezige gezicht, groezelige hemd, luciferbeentjes en de lepel die hij altijd bij zich had voor het geval dat er toch nog ergens een pan uitgeschraapt kon worden. Die laatste foto werd enkele maanden na de bevrijding al gebruikt voor de aankondiging van een tentoonstelling over de Hongerwinter. ‘De ondergedoken camera’ is niet alleen de naam van een tentoonstelling en het bijbehorende boek van René Kok en Erik Somers, het was ook…