Inhoudsopgave van Editie 6 - 2025 - Historisch Nieuwsblad

Op 14 juni, Donald Trumps 79ste verjaardag, hoopt de Amerikaanse president een diep gekoesterde wens te vervullen: een militaire parade door de straten van Washington. In het oude Rome hoefden burgers zelden lang te wachten op een feestelijke legeroptocht. Generaals die terugkeerden van een succesvolle buitenlandse veldtocht werden met een laurierkrans en kleurrijke toga op een rijtuig gehesen. De Franse schilder Carle Vernet schilderde de triomftocht van consul Aemilius Paulus, die in 171 een einde maakte aan de Derde Macedonische Oorlog. Hij sleepte de Macedonische koning door de straten van Rome, met in zijn kielzog meer krijgsgevangenen en een gigantische oorlogsbuit. Om te voorkomen dat generaals door de massale volksaanbidding naast hun sandalen gingen lopen, zouden er slaven op de wagens van de gevierde militairen hebben gestaan die hun memento…

Huizen in Maassteden als Maastricht, Sittard, Roermond en Venlo vertoonden tussen 1200 en 1600 opvallende verschillen. Die vielen in belangrijke mate samen met de politieke grenzen, zo betoogt Birgit Dukers in haar proefschrift Bouwen langs de Maas, waarop ze onlangs promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam. De huidige provincie Limburg was in de late Middeleeuwen verdeeld over het prinsbisdom Luik, het hertogdom Brabant, en de graafschappen en latere hertogdommen Gulik en Gelre. In die vier gebieden werd verschillend gebouwd. Zo verrezen in het prinsbisdom Luik nog lang houten huizen, terwijl bouwers in Gelre relatief vroeg kozen voor het meer brandveilige steen. Ook verschilden de daken. In Gelre stonden de nokken meestal dwars op de straat, terwijl die in Maastricht parallel aan de weg liepen. Misschien had dat te maken met…

In 1925 gaf de intellectueel en Jonge Turk Abdullah Cevdet een tip aan de lezers van de krant İkdam. Iedereen die jong van geest was, moest het werk van Edouard Herriot eens lezen. De voormalige premier van Frankrijk en vooraanstaand lid van de sociaal-democratische Parti radical had in zijn boek Créer gepleit voor een grote maatschappelijke rol voor de wetenschap. Want die zou allerlei taaie problemen oplossen en vooruitgang brengen, zo beloofde Herriot. Abdullah Cevdet voelde zich aangetrokken tot dit soort ideeën, en hij was de enige niet. Ook de leider van de jonge Republiek Turkije, Mustafa Kemal Pasja – tegenwoordig vooral bekend als Atatürk – voedde zich met Franse ideeën. Meer in het algemeen bestond er in de eerste decennia van de twintigste eeuw een grote Franse politiek-intellectuele invloed…

In 1525 woedde in het Heilige Roomse Rijk de Duitse Boerenoorlog. Dat was de laatste van een reeks opstanden van boeren die zich tegen de toenemende uitbuiting en onderdrukking door de territoriale vorsten verzetten. Zij werden daarbij deels geïnspireerd door radicale kerkhervormers zoals Thomas Müntzer, die het Evangelie ook als een boodschap van politieke gelijkheid interpreteerden. Tijdens militaire krachtmetingen bleken de boeren geen partij voor de heren. Die wisten hun landsheerlijke macht sterk te vergroten, waarmee de basis voor de Duitse Untertanenstaat werd gelegd.…

De Smoot-Hawley Tariff Act speelde een belangrijke rol in de Canadese verkiezingen van juli 1930. De zittende, liberale en pro-Amerikaanse premier William Lyon Mackenzie King had eerder dat jaar weliswaar importtarieven tegen de Verenigde Staten ingevoerd, maar dat was alleen onder enorme druk van de conservatieve partij gebeurd. King had de handelstarieven in de jaren twintig juist een aantal keer omlaag gegooid en was eigenlijk geen voorstander van protectionistische maatregelen. De verkiezingsrace verloor hij van zijn conservatieve, proBritse tegenstrever Richard Bedford Bennett, onder meer omdat die zich veel harder maakte voor represailles tegen Amerika. Onder Bennett zou Canada zich sterker op de handel met het Verenigd Koninkrijk gaan richten.…

Kaapvaart en piraterij waren in de praktijk vaak moeilijk te onderscheiden, maar juridisch waren het totaal verschillende bezigheden. De kaapvaart was in grote mate gereguleerd. Zo moesten gekaapte schepen bij aankomst in een haven eerst door een rechtbank tot rechtmatige ‘prijs’ worden verklaard. Kapers hadden de officiële goedkeuring van een soevereine macht, opgetekend in een kaperbrief, om in oorlogstijd te jagen op vijandelijke schepen. Piraten hadden die goedkeuring niet. Zij handelden op eigen houtje en voor hen was iedereen een doelwit. Dat Europeanen de kapers van Noord-Afrika als piraten gingen zien, betekende dus ook dat ze twijfelden aan de soevereiniteit van de Barbarijse staten.…

De Van Eeden Colony is een stille dood gestorven. Waarschijnlijk heeft Hugh MacRae in 1921 de stekker eruit getrokken. Maar in 1939, zeven jaar na de dood van Frederik van Eeden, is de kolonie nieuw leven ingeblazen. MacRae brengt er op verzoek van zijn Joodse vriend Alvin Johnson Joodse vluchtelingen onder die uit Europa zijn gevlucht. Als historicus Susan Taylor Block deze mensen begin jaren negentig interviewt, zijn ze MacRae en Johnson nog altijd enorm dankbaar. Overigens meldt Taylor Block in haar verslag niets over het bedenkelijke verleden van MacRae.…

Het Arnhemse gemeenteraadslid Herman Koch die zijn stad Nederlands én Engels wilde leren, sprak zijn talen. Hij beheerste naast zijn moedertaal Engels, Frans, Duits en Esperanto. Niet elke Nederlandse politicus kon zich zo goed redden over de grens. Tijdens de oorlog zei premier Pieter Sjoerds Gerbrandy ‘goodbye’ tegen zijn Britse collega Winston Churchill, terwijl hij ‘hallo’ wilde zeggen. Minister-president Joop den Uyl vertelde zijn gehoor ooit dat Nederland ‘a nation of undertakers’ (‘begrafenisondernemers’) was. Zijn opvolger Dries van Agt bedoelde te zeggen dat hij zijn mannetje wel stond, maar vertaalde dat hoogst ongelukkig als ‘I can stand my little man’.…

Dr. Spocks opvoedbijbel Kinderarts Benjamin Spock bepleitte een ontspannen opvoeding. Veel ouders waren er blij mee. Maar conservatieven vonden dat hij een hele generatie had veranderd in watjes, die te beroerd waren om in Vietnam te vechten. Strijd om Zoeloe-troon Onder leiding van Shaka werden de Zoeloes het machtigste volk van zuidelijk Afrika. Maar wie mocht hem opvolgen? De achterdochtige chief deed alles om te voorkomen dat er een kroonprins kwam. Maar er waren meer familieleden die op zijn troon aasden.…

Om wereldwijd steun te winnen voor zijn strijd tegen het Westen verwijst Poetin vaak naar het pijnlijke verleden van kolonialisme en slavernij. Inspiratie kan hij vinden in oude handboeken uit zijn tijd bij de KGB. Daarin heette het dat de Sovjet-Unie de aarde zou bevrijden van het Europese en Amerikaanse imperialisme. In 1924 schaarde de Komintern in Moskou zich achter de vrijheidsstrijd van gekoloniseerde volken. De Sovjets en hun Europese satellietstaten steunden decennialang antikoloniale bewegingen met wapens en adviseurs. De communistische steun was substantieel, en het is niet raar dat postkoloniale regeringen in het ‘globale Zuiden’ daar met warme gevoelens aan terugdenken. Vergeten wordt dat de Sovjet-Unie zelf de voortzetting was van een koloniaal rijk: het Russische imperium. Het Kremlin wantrouwde en onderdrukte etnische minderheden. Stalin deporteerde hele volken naar…

In 1483 gaf koningin Isabel I van Castilië aan de legercommandant Luis Fernandez Puertocarrero een bijzondere beloning voor zijn overwinning op de Moren: haar jurk. Het kledingstuk bezat een speciale waarde: traditiegetrouw droeg de koningin het elk jaar op de naamdag van Maria (8 september). Na de schenking werd het gebruik voortgezet, dus zij en toekomstige vorstinnen moesten de jurk voortaan lenen van de familie Puertocarrero. Historicus L.J. Andrew Villalon betoogt in het Journal of Medieval Military History dat het schenken van kledingstukken voor Isabel van Castilië en haar man Fernando II van Aragon niet ongebruikelijk was. De twee Spaanse vorsten uit de late Middeleeuwen gebruikten kleding om hun sociale status en macht te tonen. (PI)…

Wie in de Oudheid een altaar bezocht, kon zich vergapen aan rijk beschilderde standbeelden van goden, die soms echte kleren en sieraden droegen. Maar zo’n bezoek was niet alleen een visueel spektakel. Brøns vond in klassieke teksten aanwijzingen dat sommige beelden ook lekker roken. De Romeinen gebruikten sponzen om beelden van Diana en Jupiter in te smeren met parfum. De Griekse dichter Homerus beschreef in de zevende eeuw voor Christus hoe een beeld van Aphrodite ‘glom van de olie’ en werd ‘gebadderd in hemelzoet parfum’. Een aangename geur was niet alleen voorbehouden aan de bustes van goden: de Romeinse dichter Callimachus schreef in de derde eeuw voor Christus over een standbeeld van de Egyptische koningin Berenice II dat ‘vochtig was van het parfum’. Brøns onderzocht ook teruggevonden recepten. De Grieken…

Eerst maar eens het verhaal dat níet in het nieuwe boek van Steffie van den Oord staat. Het gaat over Marie Somers, die in Ammerzoden woont, net ten noorden van de Maas. Ze trouwt begin 1944 en raakt niet veel later zwanger. Terwijl haar buik ronder en ronder wordt, beginnen de geallieerden aan de bevrijding van Nederland. In de herfst van dat jaar hebben ze grote delen van het zuiden bevrijd. Aan de Maas wordt nog stevig gevochten. Zo stevig, dat de 27-jarige Marie Ammerzoden achter zich laat. Ze vertrekt met echtgenoot Adriaan Rooijackers naar Kerkwijk, een dorp dat enkele kilometers noordelijker in de Bommelerwaard ligt. En daar, in een kelder, komt dochter Ine ter wereld. Op de twaalfde dag van de twaalfde maand. Ammerzoden blijft geruime tijd onder granaatvuur…

Ook William J. Hoggson, die andere inspired millionaire die betrokken was bij de Van Eeden Colony, heeft een smetje. In 1918 geeft hij aandelen uit voor de bouw van het 2500 kamers tellende Commonwealth Hotel op Broadway, New York. Het moet een idealistische coöperatie worden van kleine aandeelhouders. Maar er is nooit één steen gelegd. Bij het faillissement in 1927 blijkt 4 miljoen dollar verdampt. Het bouwbedrijf van Hoggson heeft voor bijna negen ton commissies opgestreken, voor de 22.000 aandeelhouders samen resteert slechts een half miljoen. Hoggson en zijn kompanen zijn nooit vervolgd voor het debacle.…

! Waarom nu? Mongoolse militairen namen op 9 mei deel aan de jaarlijkse parade op het Rode Plein in Moskou. Ook president Xi van China maakte er zijn opwachting. Mongolië wil de relaties met beide buren goed houden. Als iemand het leven van baron Roman von Ungern-Sternberg (1886-1921) zou verzinnen voor het scenario van een Hollywood-film, dan zouden we dat toch wat te gortig vinden: een Baltisch-Duitse vrijbuiter, een verre afstammeling van de Teutoonse ridders, die vocht voor de restauratie van het Russische tsarenrijk, maar ook in Mongolië oorlog voerde met de Chinezen en probeerde het rijk van Dzjengis Khan te herstellen. Een lutheraanse mysticus, een boeddhistische oorlogsmisdadiger, een alcoholistische en sadistische asceet, een man die wolven hield in zijn kelder. Toch heeft hij echt bestaan. En de geschiedenis van Roman…

Pelgrimsreizen zijn vrijwel zo oud als het christendom zelf. Tot de favoriete bestemmingen behoorden sinds de Middeleeuwen Santiago de Compostella, Rome en – uiteraard – Jeruzalem met het Heilige Land. Pelgrims uit de Nederlanden reisden over land naar Venetië, vanwaar ze groepsgewijs per galei naar de Levant verscheept werden. Vooral in de tweede helft van de vijftiende eeuw en de eerste helft van de zestiende eeuw was dit zeer populair, tot er door de Reformatie enigszins de klad in kwam. Een belangrijke stimulans voor de tochten vormde de boekdrukkunst, waardoor reisverhalen een groter publiek bereikten. Het eerste geïllustreerde boek verscheen in 1486 van de hand van de Mainzer domkanunnik Bernhard von Breydenbach, verluchtigd met houtgravures van een kunstenaar uit Utrecht.…

! Waarom nu? Toen Donald Trump op 2 april hoge heffingen aankondigde op importproducten, belandden de aandelenkoersen in een vrije val. De president moest gas terugnemen. Maar de onzekerheid over Trumps handelspolitiek is de economie blijven plagen. Op het eerste gezicht draaide de Amerikaanse economie als een zonnetje na de Eerste Wereldoorlog. Na een aantal hobbelige naoorlogse jaren braken de Roaring Twenties aan. De welvaart zat in de lift, het elektriciteitsnet werd uitgerold en de moderne fabrieken draaiden overuren. Steeds meer Amerikanen konden zich een auto veroorloven, en in de etalages verschenen allerlei noviteiten zoals de koelkast, de radio en de stofzuiger. De werkloosheid was laag, terwijl ook veel vrouwen aan de slag waren. De optimistische sfeer weerklonk in de jazzmuziek die dit decennium zo typeert. Maar niet iedereen deelde in…

(1970, Ammerzoden) studeerde geschiedenis en literatuurwetenschappen in Nijmegen en Rome en journalistiek in Tilburg. Ze maakte in het verleden radio- en tv-documentaires voor de VPRO en woont in Nijmegen. Van den Oord debuteerde in 2002 met Eeuwelingen, ook een bundel interviews. Daarna volgden onder meer: Liefde in oorlogstijd (2004), Oud was ik toen ik jong was (2011), Vonk, een noodlottige liefde (2013), Nieuwe eeuwelingen (2021) en De vrouwen van Hendrik de Jong (2023). Kinderen in oorlogstijd verschijnt bij Querido (304 p. € 23,99).…

‘G- ood morning, meneer!’, ‘Good morning, children!’ De begroeting tussen de kinderen van de derde klas van de openbare lagere school aan de Rozendaalsestraat in Arnhem en hun onderwijzer in het voorjaar van 1959 was allerhartelijkst. Ze gingen daarna verder in het Engels. De docent gebruikte een plaatje als gespreksstof. De kinderen noemden de daarop zichtbare man ‘father’. ‘He is writing een brief,’ probeerde een van hen. De meester verbeterde het: ‘He is writing a letter… a letter.’ Volgende vraag: waar zit vader nu eigenlijk? ‘He is sitting on the table,’ zei een jongen. Opnieuw een kleine correctie: vader zit niet op tafel, maar aan tafel. ‘At the table’ dus. Dat leerlingen van acht, negen jaar oud Engels spraken, viel op. Een verslaggever van het sociaal-democratische dagblad Het Vrije Volk beschreef…

1 Waarom besloten veel Vietnamezen hun land te verlaten? ‘Na de Vietnamoorlog kwam de communistische verzetsbeweging, de Vietcong, in Zuid-Vietnam aan de macht. Het was een onderdrukkend regime: mensen verdwenen in heropvoedingskampen. Eerst ging het om militairen en overheidsfunctionarissen die de oude regering hadden gediend, daarna om burgers die werden verdacht van sympathie voor de oude regering. Ook het slechte economische beleid met armoede als gevolg maakte het leven ondraaglijk. Bovendien weerklonk overal communistische propaganda. Toen we Vietnam waren ontvlucht, hoorde ik voor het eerst in vijf jaar weer echte muziek.’ 2 Hoe verliep uw vlucht? ‘In het geheim bouwden Vietnamezen in kleine groepen aan vluchtboten. Mijn broer en ik mochten mee met een van die schepen omdat hij als marinier de weg wist op zee. Op open water werden we gered…

De naam van Aleister Crowley kwam ik jaren geleden voor het eerst tegen in de EO-gids. De Britse occultist en schrijver was volgens de Evangelische Omroep een aanhanger van de Satan en zijn duivelse invloed werkte door in de popmuziek, onder andere bij de ‘hedonistische’ Britney Spears. Tegenwoordig zien wappies Crowley als ‘de slechtste man ter wereld’. Hij zou verantwoordelijk zijn voor de ‘globalistische agenda’ en voor het transgenderisme, zaken die de satanisten ons ‘schapen’ door de strot zouden duwen. Over Crowley en vele andere kleurrijke figuren uit de underground van de westerse cultuurgeschiedenis schreef historicus Ruud Vermeer (1953) Meesters van de magie. Vermeer vertelt enthousiast over figuren als Crowley, Gilles de Rais, Alessandro Cagliostro, Paracelsus en natuurlijk Faust, maar Dichtung und Wahrheit lopen door elkaar. Het is uiterst vermakelijk…

We mogen denken dat we ons lot in eigen hand hebben, maar de speelfilm Perla dwingt tot bescheidenheid. Daarin ruïneert het communistische regime in Tsjechoslowakije het leven van een jong stel. Het drama opent met de inval in 1968 in Tsjechoslowakije door de legers van het Warschaupact. Daarna schakelt de film over naar 1981 in Wenen. We volgen er de Slowaakse kunstenares Perla, die een 12-jarige dochter heeft. Hun toekomst oogt zonnig, maar een telefoontje slingert Perla een duister verleden in. Ze wordt gebeld door de Slowaakse vader van haar dochter. De man, die Andrej heet en met wie Perla sinds 1968 geen contact meer heeft gezocht, wil zijn dochter zien. Perla zoekt hem met hun dochter op in het grimmige, communistische Slowakije. Ook Perla’s nieuwe vriend gaat mee. Vervolgens…