Inhoudsopgave van Editie 5 - 2025 - Historisch Nieuwsblad

In 1668 kreeg een baby, de zoon van de graaf en gravin van Bentheim, een opmerkelijke voornaam. Het jongetje werd ‘Statius’ gedoopt, een afgeleide van het woord ‘Staten’. De Staten-Generaal van de Nederlandse Republiek waren namelijk peetouder van het kind. En zij hadden om die naam gevraagd. Het was een opmerkelijke gang van zaken, want normaal gesproken waren peetouders mensen en geen politieke organisaties. Maar het gebeurde vaker. In The Historical Journal laat Helmer Helmers (KNAW) zien dat de Staten in de periode 1578-1732 tientallen keren optraden als peetouder van hooggeboren kinderen. Daarmee gaven ze een nieuwe draai aan een middeleeuwse traditie van vorsten die peetouder werden om relaties met voorname ouders te bestendigen of te verdiepen. Omdat de Republiek geen koning had, namen de Staten-Generaal deze taak op zich.…

Beatrice de Graaf is als hoogleraar verbonden aan de Universiteit Utrecht. Ze is gespe cialiseerd in de geschiedenis van veiligheid, (contra-)terrorisme en internationale betrekkingen. Ook onderzoekt ze hedendaagse vormen van radicalisering. Wie heeft ze nog in de kast: boeken met de titel Het aanzien van 1973 et cetera? Ik zag ze vroeger bij buren, ooms en tantes altijd wel ergens parmantig in het gelid staan. Mijn eigen vader had ze niet aangeschaft, waarschijnlijk omdat de boekenkasten al uitpuilden met andere geschiedenisboeken. Hij kocht op thema, niet op jaar. Historische fotoboeken waren lange tijd de rigueur. Totdat het internet ons van die trend verloste. Wie koopt er nog dikke, dure fotobanden als je de jaren zeventig of de Tweede Wereldoorlog met één muisklik bewegend en in kleur tevoorschijn kunt toveren? En…

Volgens een anekdote zou Adolf Hitler 15 augustus 1944 ‘de somberste dag uit zijn leven’ hebben genoemd. Hoewel een schriftelijke bron ontbreekt, is het aannemelijk dat de Führer op deze dag moeite had met de nieuwsbulletins. Terwijl vanaf het Oostfront berichten binnendruppelden dat het Rode Leger de poorten van Warschau naderde, werd duidelijk dat de Duitse tegenaanval in Normandië definitief was mislukt. Enkele dagen later zou de omsingeling bij Falaise de geallieerde overwinning in Normandië bezegelen. Toch kwamen die dag de echte hoofdpijnberichten voor Hitler uit Zuid-Frankrijk: in de vroege ochtend hadden tienduizenden Amerikaanse en Franse commando's de stranden van de Côte d'Azur bestormd. Hun strak gecoördineerde landing, die gepaard ging met luchtbombardementen, parachutedroppings en artilleriebeschietingen vanaf zee, vormde het startschot van Operation Dragoon: de op een na grootste amfibische…

In de jaren dertig brak Jozef Stalin zich het hoofd over het lot van de SovjetUnie. In 1933 greep Adolf Hitler de macht in Duitsland en de Führer liet geen misverstand bestaan over wie hij beschouwde als zijn belangrijkste ideologische tegenstander. Maar helemaal aan het andere uiteinde van de Sovjet-Unie baarden de imperialistische ambities van het Keizerrijk Japan de sterke man in het Kremlin ook grote zorgen. De Russen en de Japanners stonden al veel langer op gespannen voet met elkaar. Steen des aanstoots was de invloed in China, om precies te zijn in Mantsjoerije. In de Russisch-Japanse Oorlog (1904-1905) kregen de Russen klop: voor het eerst boekte een niet-westers land een klinkende overwinning op een grootmacht. Bij de Vrede van Portsmouth moest Rusland zijn concessies in China overdragen aan…

Prins Bernhard was ontevreden in het voorjaar van 1945. Duitsland was zo goed als verslagen, maar bij de bevrijding van Nederland had de Koninklijke Nederlandse Brigade Prinses Irene, ook wel Prinses Irene Brigade (PIB), nog nauwelijks een rol van betekenis gespeeld. De brigade was in 1941 in Engeland opgericht en bestond uit Nederlandse soldaten die na de capitulatie tijdens de meidagen van 1940 wisten te ontkomen, Engelandvaarders en Nederlandse vrijwilligers uit andere landen, zoals Zuid-Afrika. Tijdens de invasie in Normandië, op 6 juni 1944, was de PIB ingezet als kustbewaking bij Harwich, ver van de havens van waaruit de schepen naar NoordFrankrijk vertrokken. Haar manschappen werden volkomen verrast door het nieuws van de landingen. Terwijl Amerikanen, Britten, Canadezen, Fransen en Polen daar vochten, oefenden de Nederlanders in het ontschepen van…

Nederland had Anton Mussert, Noorwegen had Vidkun Quisling. Hitler zag in hem een ideologische geestverwant en geschikte leider van een collaborerend regime. Als beloning voor bewezen diensten aan Duitsland was Quisling van 1942 tot aan het einde van de oorlog premier van het bezette Noorwegen. Na de bevrijding werd hij op 9 mei 1945 gearresteerd en na een proces wegens landverraad op 24 oktober geëxecuteerd. Quisling. The Final Days speelt zich af in de periode tussen Quislings arrestatie en het vuurpeloton. Het hart van de film bestaat uit gesprekken tussen pastor Peder Olson en Quisling. Die gesprekken zijn niet uit de lucht gegrepen, maar gebaseerd op het dagboek van Olsen, die Quisling als cliënt in de gevangenis kreeg toegewezen. Het levert interessante dialogen op tussen een christelijke humanist en een…

Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘Die heb ik zeker ervaren tijdens een koude januarinacht in 2019, het hagelde, toen ik met Mark Rutte afdaalde in de catacomben onder het Binnenhof. We waren op zoek naar het hoofd en het lichaam van Johan van Oldenbarnevelt. Vierhonderd jaar eerder was hij in opdracht van prins Maurits van Oranje onthoofd. Omdat natuurlijk voorkomen moest worden dat de raadpensionaris een martelaar werd, vond Maurits de kelders onder de Hofkapel geschikt om hem weg te stoppen. Het moment dat ik dicht bij de plek kwam die bedoeld was om gesloten te blijven, was bijzonder.’ Wat zag u? ‘Na een wandeling door een dertiendeeeuwse keldergang aan de hand van een ambtenaar die ons voorging, kwamen we in een kamertje bij een…

In 1402 plunderden circa honderd mannen van de markgraaf van Meißen de omgeving van de stad Hof, in de huidige deelstaat Beieren. Ze staken dorpen in brand, doodden acht bewoners en stalen 230 paarden, 537 koeien, 313 varkens, 392 schapen en 9 geiten. Daarnaast dwongen ze boeren voor hen te werken en namen ze zes van hen gevangen, om vervolgens losgeld te eisen. De plundering was onderdeel van een vete tussen vazallen van de markgraaf en die van de burggraaf van Neurenberg. Dat was een veelvoorkomende gang van zaken in het laatmiddeleeuwse Duitse Rijk, zo betoogt Tristan W. Sharp in het tijdschrift Past & Present. Hij vergelijkt adellijke heren uit die periode met rivaliserende maffiabazen die boeren en burgers zodanig lastigvallen, dat ze bescherming moeten zoeken bij een andere maffialeider.…

Binnen radicaal-rechtse kringen is het bon ton om te beweren dat het fascisme een linkse beweging was. In een live gesprek met Elon Musk op X noemde lijsttrekker Alice Weidel van de Alternative für Deutschland Adolf Hitler onlangs een communist. De huidige Tweede Kamervoorzitter en PVV-ideoloog Martin Bosma bestempelde de nazileider al in 2010 als socialist. Aan de andere zijde van het politieke spectrum heerst nog altijd de overtuiging dat fascisten niets anders waren dan handlangers van het reactionaire grootkapitaal. Fascisten gebruikten het begrip ‘socialistisch’ slechts als uithangbord om de massa's te winnen. Aanhangers vonden zij vooral onder politiek losgeslagen kleinburgers, die het fascisme omarmden als laatste reddingsboei tegen het dreigende bolsjewisme. Na de Tweede Wereldoorlog was deze opvatting decennialang gemeengoed. Wie hebben gelijk? De moeilijkheid is dat het fascisme…

Haar moeder pusht Lída (19142000) en haar zus Zorka Janů al op jonge leeftijd om carrière te maken in de wereld van operettes en romantische komedies. Daarom verandert Lída ook haar naam van Babková in Baarová. Op haar zeventiende gaat ze naar de toneelacademie in haar geboorteplaats Praag; haar eerste filmrol heeft ze al snel te pakken. Op haar twintigste zijn dat er al zestien. De weg ligt voor haar open naar de studio's van Universum Film AG (Ufa) in BerlijnBabelsberg – het Europese Hollywood waar grootheden als Fritz Lang en Josef von Sternberg naam maken. Met het aantreden van Joseph Goebbels in 1933 als ‘tsaar’ van de theater- en filmindustrie is er een uittocht van Joodse acteurs en actrices op gang gekomen en is er een grote behoefte ontstaan…

In 2009 merkte een BBC-documentaire op dat er slechts één zwarte soldaat deelnam aan de bevrijdingsceremonie in Parijs op 25 augustus 1944. Dat was opvallend, omdat de Franse pantserdivisie die Parijs bevrijdde – de 2e Division Blindée van Philippe Leclerc – bij de oprichting in 1943 duizenden koloniale troepen bevatte. Uit nieuw archiefonderzoek bleek dat de stafchef van generaal Dwight Eisenhower persoonlijk had aangedrongen op ‘verwitting’ van deze divisie. In een memo aan het hoogste commando schreef hij begin 1944: ‘Het is wenselijker dat de bovengenoemde divisie uit wit personeel bestaat. Dit zou betekenen dat de 2e Pantserdivisie, die slechts voor een kwart uit inheems personeel bestaat, de enige operationeel beschikbare Franse divisie is die volledig wit kan worden gemaakt.’ De Amerikanen vochten met gesegregeerde troepen en waren bang dat…

In 1995 trad Oostenrijk toe tot de Europese Unie. Op papier bleef het land neutraal, maar het lidmaatschap staat te boek als een deuk in de neutraliteit. In de jaren negentig ontstond zowel binnen de christen- als de sociaal-democraten discussie over toetreding tot de NAVO. Oostenrijk werd geen lid, maar sloot zich aan bij het Partnerschap voor de Vrede van de NAVO en werd een belangrijk logistiek steunpunt in de NAVOoperaties in de Balkan. Toch bleef bijvoorbeeld het Oostenrijkse luchtruim gesloten voor NAVO-vliegtuigen die in 1999 op weg waren om Joegoslavië te bombarderen. Omdat er een mandaat van de VN voor was, deed Oostenrijk in 2001 mee aan de missie in Afghanistan. Dat mandaat was er niet voor de Amerikaanse invasie in Irak in 2003, daarom deden de Oostenrijkers daar…

In 1934 onthulden Lutz Heck en Hermann Göring in Eichhorst een pompeus monument voor de Europese bizon – de wisent. Op het monument prijkte een swastika en er stond geschreven: ‘Ooit zwierf er groot wild rond in de bossen van Duitsland. Voor onze Germaanse voorouders was de jacht een test van moed (…)’ en in hetzelfde opschrift werd verwezen naar een nostalgische ‘wildrijkdom van het ooit ongerepte, niet door mensen beheerste Duitsland’. Na 1945 bevond dit monument zich in de DDR en in 1958 werd het opgeruimd. Maar na de val van de Muur hebben de bewoners van Eichhorst het weer opgegraven, en – na verwijdering van de swastika – opnieuw op zijn plek gezet.…

Overy heeft een indrukwekkende reeks boeken over de Tweede Wereldoorlog op zijn naam staan. In Blood and Ruins. The Great Imperial War 1931-1945 uit 2021 beschreef hij de ‘Grote Imperiale Oorlog’ als de gewelddadige en destructieve culminatie van het negentiende-eeuwse imperialisme. Zo'n nieuwe zienswijze ontbreekt in Regen van verwoesting. Overy vraagt zich af waarom de Amerikanen brandbommen op burgerdoelen gooiden, waarom ze ook atoombommen gebruikten, en of dat bij elkaar reden voor de Japanners was om zich over te geven. Die drie centrale vragen zijn niet origineel. In zijn inleiding schrijft Overy gelukkig zelf ook dat hij zich baseert op andere recente studies. Hij memoreert dat de Amerikaanse strategie sinds 1923 voorzag in bombardementen om de Japanners op de knieën te krijgen. Maar dat was lange tijd onmogelijk, omdat de…

Verschijnt 21 MEI Russische boeren waren eeuwenlang lijfeigenen. Ze mochten hun dorpen niet verlaten zonder pas. Ook in de SovjetUnie golden paswetten die de boerenbevolking onder de duim hielden.…

Lees hier elke maand over nieuw onderzoek, brandende kwesties en duiding van de actualiteit in binnen- en buitenland. ‘Migranten kregen te maken met allerlei vormen van stigmatisering,’ vertelt Manon van der Heijden, hoogleraar stadsgeschiedenis aan de Universiteit Leiden. Met collega's beschrijft ze in het Journal of Social History hoe rechtbanken omgingen met nieuwkomers in Amsterdam, Rotterdam en Leiden. ‘De verschillen tussen “autochtone” en “allochtone” inwoners werden vooral duidelijk als iemand de regels overtrad, of daarvan werd verdacht. Zo werden nieuwkomers tijdens verhoren vaker gemarteld en mochten zij minder vaak hun delict afdoen met een financiële regeling. Ook kregen migranten andere straffen. Ze kregen vaker een lijfstraf, zoals geseling of brandmerking. En ze liepen een grotere kans op verbanning, terwijl autochtonen voor eenzelfde vergrijp in de gevangenis belandden. Blijkbaar wilden steden…

De inhoud van ‘Scheurrak SO1’ biedt persoonlijke inkijkjes in het leven van zeelui, waarover geschreven bronnen vaak frustrerend weinig vertellen. Nadat het wrak in 1984 in de Waddenzee werd gevonden, troffen onderzoekers er bijvoorbeeld twee houten gereedschapskistjes aan, waarin verfijnde ronde symbolen waren gekrast. ‘Ze lijken op de mandala's die nu in de kleurboeken voor volwassenen staan,’ vertelt Geke Burger. ‘Soortgelijke tekens zijn gevonden in het Britse schip Mary Rose, dat eerder in de zestiende eeuw zonk, en ook in het Zweedse schip Vasa uit de vroege zeventiende eeuw. Op de muren van Engelse kerken zijn er ook veel te zien. Deze tekens op de kistjes hebben dus hoogstwaarschijnlijk een religieuze connotatie. Ze zijn vermoedelijk gemaakt in de hoop op bescherming op zee, waar de bemanning aan de wil van…

Vegetariërs wijzen tegenwoordig graag op het feit dat vleesproductie inefficiënt is. Wanneer werd dat een belangrijk argument om geen of weinig vlees te eten? ‘Dat was al zo in de late negentiende eeuw, toen vegetariërs zich in Nederland voorzichtig begonnen te roeren. Van meet af aan onderstreepten zij dat een plantaardiger dieet zuiniger was. We hebben het over een tijd waarin voedselzekerheid verre van een gegeven was. En er was sprake van een sterke kruisbestuiving tussen het vegetarisme en andere idealistische “ismen”, zoals het socialisme. socialisten vonden dat de mens moest nemen naar behoefte, niet meer. een plantaardig dieet paste daarbij.’ Hoe raakten die opvattingen wijder verspreid? ‘Het idee dat het efficiënter is om rechtstreeks planten te eten in plaats van ze eerst aan dieren te voeren, werd volop bewezen…

Het was geen plezierige ontmoeting. Nazileider Adolf Hitler zou na afloop hebben gezegd dat hij liever een paar kiezen liet trekken dan nog een keer af te spreken met de Spaanse dictator Francisco Franco. En dat terwijl de twee leiders ideologisch zo veel gemeen hadden. Het leek logisch dat Spanje zich in 1940 bij de asmogendheden Duitsland en Italië zou aansluiten, zeker omdat Franco zijn overwinning in de Spaanse Burgeroorlog een jaar eerder mede te danken had aan Duitse steun. Bij de ontmoeting op het station van het grensplaatsje Hendaye op 23 oktober 1940 spraken de heren af dat Spanje zich op zeker moment bij Duitsland zou aansluiten. Maar eerst moest Spanje herstellen van de burgeroorlog, iets waarvoor Franco economische en militaire steun nodig zei te hebben van Duitsland. Daarbij…

Er wordt wel gezegd dat het niet uitmaakte wat de Amerikanen deden of beloofden: ze waren niet in de positie om Jozef Stalin tegen te houden in Azië. Maar dat is niet helemaal waar. Sinds oktober 1941 leverden de Amerikanen wapentuig aan de Sovjet-Unie. Na de overwinning op nazi-Duitsland overwoog Truman om dit zogeheten lend-lease-programma stop te zetten. Maar omdat Stalin bezwoer dat hij niet zonder Amerikaans defensiematerieel kon, gingen de leveranties toch door. De anderhalf miljoen soldaten die in augustus 1945 Mantsjoerije in trokken, deden dat met Amerikaanse trucks die reden op Amerikaanse benzine. Ze schoten Amerikaanse kogels en granaten af. Drieduizend van de vijfduizend ingezette gevechtsvliegtuigen kwamen uit Amerikaanse fabrieken. Dankzij het lend-lease-programma kon Stalin zijn invloedssfeer in Azië uitbreiden voor een appel en een ei.…

Nu zouden ze toch wat beleven… In Schorfheide in Brandenburg waande Hitlers tweede man Hermann Göring zich de koning van het bos. Tussen de bomen had hij een protserig jachtkasteel laten neerzetten: de Carinhal, vernoemd naar zijn eerste, vroeg overleden, Zweedse vrouw. Van daaruit konden vooraanstaande nazi's op jacht naar ‘typisch Duitse’ en ook meer exotische uitgezette dieren, zoals de moeflon, de bever, en zelfs de Scandinavische eland. In de hoedanigheid van Reichsjägermeister, Reichsforstmeister en Oberste Beauftragte für den Naturschutz had Göring tevens de ambitie om een Germaans oerrund terug te fokken door grote grazers van heinde en verre met elkaar te laten kruisen. Het was 1934, en de ambassadeurs van Frankrijk, Engeland en Amerika gaven toen nog acte de présence. Göring had een stier uit Canada laten overkomen, die…

Philip Dröge is schrijver en journalist. Hij schrijft voor diverse kranten en magazines in binnen- en buitenland. Zijn boeken, waaronder Pelgrim, Moresnet, De schaduw van Tambora en Moederstad, werden met veel lof ontvangen. Onlangs verscheen van zijn hand De Tawl. Hoe de Nederlandse taal (bijna) Amerika veroverde. We moesten de Bosatlas pakken. En een liniaal, een potlood en een vel papier. De vraag van onze onderwijzer van de zesde klas was simpel: wat was de kortste afstand tussen de DDR en ons klaslokaal? De kaartenmaniak en fronterofiel in mij juichte. Waarom deden we zulke opdrachten niet iedere dag? Op de kaart vond ik snel het westelijkste puntje van de socialistische republiek, bij het stadje Lüneburg. De cijfers op de liniaal en de maatstaf van de kaart leerden mij dat het…

Onze recensenten laten u elke maand kennismaken met de belangrijkste geschiedenisboeken van dit moment uit binnen- en buitenland. Berthe Hoola van Nooten schreef een standaardwerk over de plantkunde van Java. Haar Fleurs, fruits et feuillages (1863) gaat inmiddels bij antiquariaten voor 15.000 euro over de toonbank. De volledige collectie van 42 kleurplaten is als bijlage opgenomen. David Apollonius Coppoolse schreef niet alleen een koffietafelboek, maar ook een compacte biografie van Hoola van Nooten. De Utrechtse domineesdochter (1817-1892) leidde een tragisch bestaan. Ze huwde de patriciërszoon Dirk III Hoola van Nooten en trok met hem naar Suriname. Na zijn vroegtijdige dood in 1846 en een mislukte onderneming in de Verenigde Staten – ze startte er een meisjesschool – kwam ze in Nederlands-Indië terecht op uitnodiging van haar halfbroer. Die had daar…