Inhoudsopgave van Editie 3 - 2025 - Historisch Nieuwsblad

Donald Trump lijkt vastberaden om Groenland te kopen. Hij sluit zelfs militaire actie niet uit om het strategisch gelegen eiland en zijn zeldzame aardmetalen te bemachtigen. Het maakt Denemarken en de rest van de NAVO-landen zenuwachtig. Sinds de Denen het eiland in de achttiende eeuw koloniseerden, valt de inheemse bevolking onder de Deense kroon. In 1968 bezochten koning Frederik IX en zijn vrouw Ingrid de Inuit om de banden aan te halen. Ingrid tooide zich in traditionele kledij en maakte een boottocht op een umiak: een historische kajak. Toch werd de roep om onafhankelijkheid in de decennia die volgden steeds luider. In 2009 kregen de Groenlanders vrijwel volledig zelfbestuur. Trump roept nu dat de Inuit onderdeel willen worden van de Verenigde Staten, maar uit opiniepeilingen blijkt dat 85 procent van…

De 65-jarige Christine Koster had gebedeld, terwijl dat niet mocht. In 1900 gaf ze dat volmondig toe voor de Amsterdamse rechtbank. Ze wilde graag werken, vertelde ze, maar dat lukte niet vanwege oogproblemen. Kon ze misschien naar een Rijkswerkinrichting worden gestuurd? Daar zou ze een bril krijgen en dan kon ze breien. De rechter was het met haar eens en stuurde haar naar zo'n instelling. Vrouwen als Koster waren er meer, zo laat Marian Weevers zien in haar proefschrift Gevangenis of toevluchtsoord? over vrouwen die in de periode 1886-1934 naar Rijkswerkinrichtingen werden gestuurd. Officieel was dat een straf, maar een aanzienlijk deel van de vrouwen stuurde zelf aan op verblijf, bijvoorbeeld door de wet te overtreden onder het oog van de politie. Op die manier zouden ze tijdelijk ontsnappen aan…

Een cholera-epidemie in 1866 leidde in Utrecht tot allerlei goede voornemens. Om sterfte aan de ziekte te voorkomen, moesten stedelingen uit de armoede worden geholpen, zo concludeerden weldoeners. Dat was een belangrijk inzicht. Maar toen het leed was geleden, raakte het al snel op de achtergrond, zo laat historica Nelleke Tanis zien in BMGN. De cholera-epidemie doodde 1726 Utrechters, vooral in de armste wijken waar het leven ongezonder was. Een deel van de bewoners kreeg steun, bijvoorbeeld van een speciale particuliere choleracommissie. Die deelde noodzakelijke spullen uit, zoals dekens en voedsel. Toen de epidemie voorbij was, zagen sommige commissieleden in dat er meer nodig was. Zo ontstond de Commissie ter Ondersteuning van Nagelaten Betrekkingen van Choleralijders, die vooral weduwen van choleraslachtoffers financieel hielp. Er waren ook weduwnaars in armoede, maar…

Hij was een écht Habsburgse politicus. De Poolse graaf Gołuchowski droeg een Oostenrijks-Hongaarse bakkebaard mét snor, was conservatief, en deelde met keizer Franz Jozef een oprechte liefde voor de status quo. Een oliemannetje van de Weense Ballhausplatz was hij; bekend met de intriges van de Hongaren en Roemenen, de haviken en duiven in het leger, en de nukken van de Habsburgse troonopvolger. Als keizerlijke en koninklijke minister van Buitenlandse Zaken bluste Gołuchowski overal brandjes in de Europese en zelfs de mondiale diplomatie. Hoewel hij een Pool was, bracht hij rust in de verhoudingen met Rusland. Ook wist hij de belangen van de dubbelmonarchie, voor even, in harmonie te brengen met die van de Fransen, Engelsen en zelfs de Ottomanen. Alleen op Servië kreeg hij maar geen grip. En dat stoorde…

Koningin Zenobia kwam aan de macht in 267, toen haar man overleed. Onder haar leiding veroverden de Palmyrenen enorme gebieden in het oostelijke deel van het Romeinse Rijk, inclusief het huidige Egypte en Anatolië. Officieel was Zenobia steeds een vazal van Rome, maar toen keizer Aurelianus een strafexpeditie uitzond, riep ze zichzelf uit tot onafhankelijk keizerin van Palmyra. In 272 sloegen de Romeinen de Palmyreense opstand neer en namen Zenobia mee naar Rome, waar ze twee jaar later stierf.…

Ze twijfelt of er nog een volgend boek komt. Een biografie is het minst waarschijnlijk, die vergt al gauw vier of vijf jaar en inmiddels tellen de jaren: 75 is ze nu. ‘Een beetje oud.’ Jolande Withuis zegt het met enig hartzeer. Een leven zonder schrijven? Nee, dat kan ze zich niet voorstellen. Nu al is het wennen dat ze naar bed moet zonder verse pagina's van een manuscript, om net voordat de lamp uitgaat nog correcties aan te brengen. Frutselen, noemt ze dat: ‘Het ideale leven.’ Schrijven, dat is voor haar analyseren en verwerken: ‘Door het schrijven kan ik denken.’ Een nieuw boek blijft nog in nevelen, maar het schrijven gaat door. Sinds kort heeft ze een tweewekelijkse column in de Volkskrant. Omdat een nieuw boek bij Withuis vaak…

De DDR probeerde de leiders van de smokkelorganisaties te pakken, maar de betrokkenheid van de Stasi bij aanslagen op hen kon zelden worden bewezen. Dat lukte wel bij Wolfgang Welsch, die in 1971 door de Bondsrepubliek was vrijgekocht uit een Oost-Duitse cel waar hij als politiek gevangene in terecht was gekomen. Eenmaal in het Westen hielp hij honderden achterblijvers de grens over. Bij hem speelde naast geld ook idealisme een rol. Welsch werd een meervoudig doelwit. Bij de laatste poging in 1981 probeerde een goede vriend – die een Stasi-agent bleek – hem tijdens een gezamenlijke vakantie in Israël te vergiftigen. Welsch overleefde ternauwernood.…

Vooral in Brugge eindigde menig ‘sodomiet’ zijn leven op de brandstapel. Roelens duikt onder andere in de sociaaleconomische achtergrond van de slachtoffers, hun geografische herkomst en hun leeftijd. Door de summiere informatie van het bronnenmateriaal is veel onzeker, maar in de regel kwamen de vervolgden van buiten de stad, stonden zij laag op de sociale ladder en waren zij enigszins op leeftijd toen zij met de arm der wet in aanraking kwamen. Al was de jongste twaalf jaar, toen hij voor een vermeend seksueel vergrijp gegeseld werd. Sodomie, waaronder behalve homoseksualiteit ook bestialiteit en verschillende vormen van masturbatie werden aangemerkt, ondermijnde de pais en vree van een stedelijke samenleving, zo vreesden de autoriteiten. Homoseksuelen werden tot zondebok gedegradeerd en verantwoordelijk geacht voor alle rampspoed, zoals overstromingen, de pest en hongersnood,…

Zelden tonen oorlogsfilms hoe het leven is in het achterland van het front. Vermiglio, dat zich afspeelt in een Noord-Italiaans bergdorpje in 1944, is een uitzondering. In het schitterend gefotografeerde drama is de oorlog afwezig. Een enkele dorpeling vecht ver van huis in het Italiaanse leger, maar verder kabbelt alles rustig voort. Totdat een gedeserteerde Siciliaanse soldaat in het dorpje opduikt. De aanwezigheid van de getraumatiseerde, zwijgzame knul doorbreekt het kalme dagelijkse leven. In de kroeg spreken mannen schande van de ‘lafaard’. Alleen de goedwillende patriarchale dorpsonderwijzer, die zijn leerlingen ‘voedsel voor de ziel’ wil geven met onder meer Vivaldi's Vier jaargetijden, neemt het op voor de deserteur. Voor hem wordt het pas ingewikkeld als een van zijn dochters een liefdesrelatie met de jongen krijgt en met hem trouwt. Lange…

Op 30 oktober 1947 spraken 23 landen af om hun importheffingen drastisch te verlagen. De General Agreement on Tariffs and Trade (GATT) was een van de grote internationale verdragen die na de Tweede Wereldoorlog moesten zorgen voor meer welvaart en stabiliteit. Steeds meer staten sloten zich aan, totdat de GATT in 1995 werd vervangen door de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Die heeft nu 166 leden. De GATT was een initiatief van de VS, een land dat had geleerd van het verleden. Tijdens de crisis van de jaren dertig hadden de Amerikanen hoge tariefmuren opgericht om hun economie te beschermen. Maar andere landen deden dat ook, waardoor de export verder kelderde. De wereldleiders van die tijd dachten dat ze de oplossing wisten: hun eigen markten moesten zo groot zijn, dat ze onafhankelijk waren…

Onderzoekers van de Franse technische universiteit Mines ParisTech hebben in een grot in Frankrijk mogelijk de oudste 3D-kaart ter wereld ontdekt. Dat melden zij in het Oxford Journal of Archeology. Volgens onderzoeksleider Médard Thiry stelt een 13.000 jaar oud snijwerk in zandsteen de heuvels en de stroomrichtingen van de rivieren in de omliggende omgeving voor. Deze kaart is niet accuraat volgens moderne maatstaven. Maar de onderzoekers wijzen erop dat het voor mensen in het Paleolithicum belangrijker was om te weten hoe rivieren en heuvels ten opzichte van elkaar lagen. Moderne concepten als afstand en reistijd waren voor hen minder relevant.…

Tijdens de Eerste Engels-Nederlandse Oorlog stonden de Engelse leider Oliver Cromwell en de Hollandse raadpensionaris Johan de Witt tegenover elkaar. Maar ze hadden ook een gedeeld belang. Geen van beiden wilde een Oranje als stadhouder. De Witt zat niet te wachten op politieke bemoeienis en voor Cromwell zat er een familierelatie in de weg. Karel I, de koning die door Cromwells regime was onthoofd, was een zwager van de recent gestorven stadhouder Willem II en een oom van diens jonge zoontje, en kandidaatopvolger, Willem. Daarom maakten de twee partijen een geheime afspraak, bekend als de Akte van Seclusie: de kleine Willem zou nooit stadhouder worden. Het zou anders lopen. Na het tijdperk-Cromwell was het gedaan met de geheime deal en eenmaal volwassen werd Willem toch stadhouder.…

Direct na de Russische invasie van Oekraïne vaardigde de Europese Unie een handelsblokkade en boycot uit van producten van en naar Rusland. Servië is weliswaar een kandidaat-lidstaat van de EU, maar steunt de sancties niet. Zo zijn er nog altijd vluchten tussen Belgrado en Moskou. In 2022 liet de toenmalige Servische premier Ana Brnabić weten dat Europese bedrijven de Servische markt niet kunnen gebruiken om te exporteren naar Rusland. Toch zijn er aanwijzingen dat dit gebeurt. In 2024 constateerden het CBS en de Rijksuniversiteit Groningen dat er sinds 2022 significant meer gesanctioneerde goederen vanuit Nederland naar Servië worden getransporteerd, en vanuit Servië naar Rusland.…

! Waarom nu? President Donald Trump werkt vaak vanuit Mar-a-Lago in Palm Beach. Dat landgoed heeft hij in 1985 gekocht. De vroegste jeugd van Marjorie Merriweather Post was eigenlijk heel eenvoudig. Ze hielp haar vader Charles William ‘CW’ Post in zijn bedrijf met het etiketteren van dozen. Dat vond ze een fijne klus, vertelde ze later, want ze hield van de geur van lijm. Haar ouders zorgden ervoor dat ze zich niets ging verbeelden en behandelden haar als een gewoon meisje. Toen ze een jasje van mollenvel voor haar pop wilde, kreeg ze dat niet omdat het duur was. In plaats daarvan leerde haar vader haar hoe ze mollen kon vangen, doden en villen. Van de vellen kon ze dan zelf een jasje naaien. Maar in haar tienerjaren begon ze te…

! Waarom nu? Een jonge Iraanse vrouw vertoonde zich in november op straat in niets dan haar ondergoed, om te protesteren tegen de wettelijke verplichting om een hijab te dragen. Het was een spektakel zoals de mannen van de Romeinse Republiek nog nooit hadden meegemaakt. Rome zag wel vaker zwart van de mensen. Bijvoorbeeld als het leger er een militaire overwinning vierde, tijdens een groot religieus festival of een belangrijke volksvergadering. Maar dat demonstrerende vrouwen de straten vulden, dat was nieuw. Bovendien waren deze vrouwen geen gewone burgers. Dit waren dames: echtgenotes van invloedrijke mannen, opgevoed met de juiste manieren en zeden. En nu gedroegen ze zich zó. ‘Niets kon hen thuis houden,’ schreef de Romeinse historicus Livius zo'n anderhalve eeuw later: ‘Advies niet, bescheidenheid niet, zelfs de bevelen van hun…

(Zutphen, 1949) studeerde sociologie aan de Universiteit van Amsterdam. Ze promoveerde in 1990 op Opoffering en heroïek. De mentale wereld van een communistische vrouwenorganisatie in Nederland, 1946-1976. Withuis doceerde Vrouwenstudies in Amsterdam en Nijmegen, was van 1999 tot 2014 als onderzoeker verbonden aan het NIOD en publiceerde in tal van kranten en tijdschriften. Ze schreef onder meer Erkenning. Van oorlogstrauma naar klaagcultuur (2002) en Na het kamp. Vriendschap en politieke strijd (2005). Daarna onderscheidde ze zich als biograaf van de verzetsheld Pim Boellaard (Weest mannelijk, zijt sterk, in 2008 bekroond met de Libris Geschiedenis Prijs en de Nederlandse Biografieprijs), koningin Juliana (2016) en kunstenares Jeanne Bieruma Oosting (2021). Ook schreef ze twee boeken over haar communistische jeugd: Raadselvader (2018) en Moeder, antimoeder (2024).…

Alexandre Dumas, auteur van De graaf van Monte Cristo, vestigde zich zes dagen na de triomfantelijke intocht van Garibaldi in Napels. Hij zou er vier jaar blijven. Dumas richtte er een krant op, L'Indipendente, die uit vier pagina's bestond en gretig aftrek vond onder de Napolitanen. De inhoud was een mengeling van reportages, historische fictie en feuilleton. Uiteraard werd Garibaldi erin bewierookt. ‘Zijn stem, van een oneindige zoetheid, lijkt op een lied. In het normale leven is hij eerder afgeleid dan oplettend, en lijkt hij meer een berekenend dan een fantasierijk man; maar praat met hem over onafhankelijkheid en Italië, dan ontwaakt hij als een vulkaan, spuwt zijn vlammen uit en verspreidt zijn lava.’…

In november 2015, ten tijde van de vluchtelingencrisis als gevolg van de Syrische burgeroorlog, zei premier Mark Rutte in een interview met de Financial Times: ‘Zoals we allemaal weten van het Romeinse Rijk: grote rijken storten in als de grenzen niet goed worden beschermd.’ Hiermee suggereerde hij dat het ooit zo machtige Romeinse Rijk ten onder was gegaan omdat het werd overspoeld door migranten, wat aperte onzin is. De Germaanse stammen die zich in de vierde en vijfde eeuw in het rijk vestigden, assimileerden razendsnel en bovendien ging het slechts om enkele tienduizenden mensen, op een bevolking van enkele tientallen miljoenen. Als afgestudeerd historicus had Rutte dit moeten weten, want onder vakgenoten werd deze ‘theorie’ al decennialang niet meer serieus genomen. Maar Rutte is een beter politicus dan historicus, zodat…

Deze top 5 is gebaseerd op de verkoop van Librisboekhandels: www.libris.nl…

Ruim een eeuw na de drie zeeoorlogen lagen Engelse en Nederlandse schepen opnieuw tegenover elkaar. Dit keer had het conflict te maken met de Amerikaanse kolonisten die zich in 1776 onafhankelijk hadden verklaard van Engeland en die daarover in oorlog waren met het ‘moederland’. In die jaren hadden Nederlanders goed contact met de Amerikanen en leverden ze hun zelfs wapens. Daarom verklaarde Engeland de Republiek in 1780 nog een keer de oorlog. De grootste slag uit die jaren vond plaats bij de Doggersbank, in 1781. Nederlanders vierden die botsing als een groot succes, terwijl ze eigenlijk onbeslist was. De oorlog als geheel eindigde ongunstig, want in de vredesbepalingen uit 1781 moest de Republiek meer ruimte geven aan Engeland. Onder meer in de Aziatische handel waar de ruzies in de zeventiende…

1949 27 december: Soevereiniteitsoverdracht Indonesië. 1950 25 april: Proclamatie RMS. 1950 juli: Opheffing KNIL. 1951 21 maart: Eerste schip met Molukkers in Nederland. 1966 12 april: Executie Soumokil, brandstichting bij Indonesische ambassade in Den Haag. 1970 31 augustus: Bezetting woning Indonesische ambassadeur in Wassenaar. 1974 28 december: Bestorming en brandstichting Vredespaleis Den Haag door Molukse jongeren. 1975 maart: Poging gijzeling van koningin Juliana op Soestdijk verijdeld. 1975 2-14 december: Treinkaping Wijster. 1975 4-19 december: Gijzeling Indonesisch consulaat in Amsterdam. 1977 23 mei-11 juni: Treinkaping De Punt en gijzeling school Bovensmilde. 1978 13-14 maart: Gijzeling provinciehuis Assen.…

Donald Trump veranderde Mar-a-Lago in een lucratieve privéclub, waar hij een deel van de tijd zelf woont. Hij mengt zich regelmatig onder de gasten, wat de club extra aantrekkelijk maakt voor mensen die dicht bij de macht willen zijn. Na zijn eerste verkiezing tot president in 2016 verdubbelde hij de prijs van het lidmaatschap tot 200.000 dollar. Inmiddels kost het een miljoen, exclusief jaarlijkse kosten. Na zijn eerste termijn als president trok Trump zich terug in Mar-a-Lago, waar de FBI in 2022 een inval deed op zoek naar geheime regeringsdocumenten die hij daar had achtergehouden.…

Lering trekken uit vroeger tijden, daar ging het geschiedschrijver Titus Livius (59 v.Chr. 17 n.Chr.) om. Hij wilde zijn lezers laten kennismaken met de oude zeden en gewoontes die in zijn ogen Rome groot hadden gemaakt, in het licht van de decadentie van zijn eigen tijd. Livius zal sympathie hebben gehad voor Cato's standpunt, voor zover die zich uitsprak voor oude waarden en tegen luxueuze uitspattingen. Toch was Livius meer historicus dan moralist, want hij biedt ook veel ruimte aan de repliek van Valerius – waar evengoed lering uit kan worden getrokken.…

Van alle historische figuren die in de negentiende eeuw op het wereldtoneel een rol hebben gespeeld, bereikte niemand een grotere heldenstatus dan Giuseppe Garibaldi. Hij groeide tijdens de Risorgimento, het proces van de Italiaanse eenwording, uit tot een icoon van de emancipatiebewegingen in Europa. Garibaldi wilde de Italianen een republiek schenken die hun burgerlijke vrijheden zou waarborgen. Het Italiaanse schiereiland was nog een lappendeken van min of meer zelfstandige vorstendommen en Pauselijke Staten, terwijl in het noorden het Keizerrijk Oostenrijk de scepter zwaaide. Niet alleen in eigen land, maar ook internationaal bereikte Garibaldi een status die doet denken aan die van Che Guevara, de held van de Zuid-Amerikaanse revoluties in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw. De Italianen noemden Garibaldi zonder een spoor van ironie ‘de Verlosser’,…

1 Wanneer werd alcohol voor het eerst genuttigd? ‘Daarvoor moeten we 66 miljoen jaar terug naar het Krijt, het moment dat de dinosauriërs een meteoor op hun kop kregen en plaatsmaakten voor zoogdieren. Uit dat tijdperk is het eerste fossiele bewijs van druiven gevonden. Het is aannemelijk dat kleine zoogdieren als boomspitsmuizen voor het eerst dronken werden door gefermenteerde druiven te eten. Rond het einde van de laatste IJstijd, bijna 12.000 jaar geleden, begonnen mensen alcohol te drinken. Bij opgravingen bij Göbekli Tepe, 's werelds oudste tempelcomplex, zijn vaten gevonden met daarin een stofje dat ontstaat als je water met graan mengt. Het is nog niet bewezen dat daar echt alcohol werd gebrouwen, maar het is wel aannemelijk, omdat alcohol brouwen makkelijker is dan brood maken.’ 2 Welke rol speelde alcohol in…

Boeken over de geschiedenis van de Europese integratie gaan meestal over zaken als handelsovereenkomsten, industriebeleid, moeizame conferenties en een eindeloze bureaucratische hordenloop. Tel daarbij op dat de meeste founding fathers van het verenigd Europa niet de meest charismatische politici waren, en dan is het niet vreemd dat boeken erover vaak nogal droge kost zijn. Mijnbouw, staalproductie, landbouwsubsidies, invoerrechten, monetaire politiek – weinig mensen krijgen er rode oortjes van. Op zich wijst dat natuurlijk op de triomf van het Europese project: vrede en welvaart vormen immers minder opwindende lectuur dan de verhalen over oorlog en crises waarin de Europese geschiedenis van vóór 1945 grossierde. Maar het laatste, postuum verschenen boek van Mathieu Segers (1978-2023), de veel te jong gestorven hoogleraar Europese geschiedenis uit Maastricht, opent met het nachtelijke gesprek dat de…

Stroomexperimenten De Grieken wisten dat een zeilsteen magnetisch is. In de zestiende eeuw zag William Gilbert dat een opgewreven barnsteen (elektron) pluisjes aantrekt. Hoe kon de mens die krachten gebruiken? Het kostte nog eeuwen van onderzoek voordat deze vraag was beantwoord. De ‘gestolen’ tijd In 1582 voerde paus Gregorius XIII een nieuwe kalender in om orde in de tijdsrekening te scheppen. Daar kwam weerstand tegen. Sommige mensen dachten dat de paus twaalf dagen van hun leven stal. Protestanten zagen de kalender als een list van de Antichrist.…