Inhoudsopgave van Editie 2 - 2025 - Historisch Nieuwsblad

Tijdens de Duitse bezetting nam het aantal kleine diefstallen in Nederland sterk toe. In 1940 werden 4672 gevallen geregistreerd, in 1941 waren dat er 7693, en in 1942 14.474. Betekenen deze cijfers dat diefstal meer geaccepteerd werd in de oorlog dan in vredestijd? Dat heeft historica Jan Julia Zurné onderzocht en zij schrijft erover in het Tijdschrift voor Sociaal-Economische Geschiedenis. Verdachten verdedigden hun vergrijpen vaak door te wijzen op hun materiële nood als gevolg van de oorlog. Alledaagse gebruiksartikelen waren schaars en sommige mensen verloren door bombardementen hun bezittingen. Daarom zouden de normale regels niet meer gelden. ‘Een ieder doet tegenwoordig wel eens wat. Dat brengt [sic] de bijzondere tijdsomstandigheden met zich mede,’ aldus een Brabantse verdachte van heling. Rechters gingen hier maar ten dele in mee. Ze toonden enerzijds…

In 1623 gaf de graaf van Sonho uit het Centraal-Afrikaanse koninkrijk Kongo een Hollandse koopvaarder een brief mee voor stadhouder Maurits. Hij stelde daarin voor samen de Portugezen uit zijn land te verdrijven. Tot dat moment was het christelijke Kongo een bondgenoot en handelspartner van Portugal, vooral vanwege de slavenhandel. De Portugezen hadden een kolonie in Angola en haalden zelf slaven uit deze regio of kochten ze van de Kongolezen. Die verdienden daaraan en hoopten zo hun eigen bevolking veilig te houden. Maar in 1622 was de Portugese gouverneur te ver gegaan. Om de eeuwige honger naar slaven te stillen was hij Kongo zelf met hulp van kannibalistische huurlingen binnengevallen. Eigenlijk moesten de Portugezen niets van deze kannibalen hebben, die ‘als jachthonden duizenden onschuldige christenen buit maakten’. Maar militair gezien…

Moskou streed niet alleen met Washington om invloed in Afrika. Ook Beijing was na de breuk tussen de Sovjet-Unie en de Volksrepubliek China een geduchte concurrent. Mao steunde regimes in Afrika eveneens en probeerde daarbij vaak onder de duiven van het Kremlin te schieten. Zo leverde China in het geheim steun aan Somalië in de strijd tegen het aan de Sovjet-Unie gelieerde Ethiopië. Ook met de Chinese steun was veel geld gemoeid. In de jaren zeventig legden Chinese ingenieurs de peperdure TAZARAspoorlijn aan van Zambia naar de havenstad Dar es Salaam in Tanzania. Die lijn wordt tegenwoordig amper gebruikt.…

Toen Alexander van Macedonië 12 jaar oud was stormde er een paard door de straten van de hoofdstad Pella. Het dier was ravenzwart, had een witte ster op zijn voorhoofd en één blauw oog. Een koopman had het dier achtergelaten omdat hij het niet aankon. Verschillende inwoners van de stad probeerden het te benaderen, maar tevergeefs, de hengst liet zich niet temmen. Alexander had door dat het paard bang was voor zijn schaduw en liep er rustig op af. Hij wist het dier te kalmeren door het naar de zon te draaien, waardoor zijn silhouet minder bedreigend werd. Even later kon hij op het paard klimmen en ermee weggalopperen. Volgens de overlevering waren de jongen en Bucephalus (‘ossenkop’) vanaf dat moment onafscheidelijk. Het paard diende Alexander de Grote tijdens zijn…

Een van de grootste en meest luxueuze poppenhuizen is het huis dat de Engelse architect Edwin Lutyens ontwierp voor koningin Mary van Teck. Het huis werd in 1924 aangeboden en beschikt onder meer over elektrisch licht, een werkende lift en waterleidingen. De bibliotheek is gevuld met boekjes waarin originele verhalen staan van onder anderen Arthur Conan Doyle en A.A. Milne. Ter ere van het honderdjarig bestaan van het poppenhuis werd de bibliotheek in januari 2024 uitgebreid met nieuwe boekjes.…

Waarom nu? Volgens het KNMI kan de zeespiegelstijging in Nederland in 2100 oplopen tot 30 centimeter à 1,2 meter. Als de uitstoot van CO2 doorgaat én gletsjers op Antarctica snel blijven afbrokkelen, kan de zeespiegel zelfs 2 meter stijgen. Niets maakt geschiedenis zo tastbaar als een oud boek. Een halfvergane leren kaft, bruin uitgeslagen bladzijden, een haar voor eeuwig gefixeerd in het geschepte papier. Maar het zijn vooral de handgeschreven correcties door een tijdgenoot die Hendric Stevins nabijheid aan de leestafel van Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam zo voelbaar maken. Het Wisconstich filosofisch bedryf (1667) door Hendric Stevin is een curieus boek, dat bij verschijnen weinig opzien baarde. Hendric Stevin (circa 1614-1668) was de zoon van de ingenieur en wiskundige Simon Stevin. Hij trad in diens voetsporen, maar…

The Brutalist wekt het naoorlogse Amerika met een verzonnen verhaal tot leven. De openingsbeelden maken meteen duidelijk dat het drama geen lofzang wordt op Amerika. Als architect László Tóth in 1947 op een volgepakt migrantenschip New York nadert, is het door de hevige golfslag net alsof het Vrijheidsbeeld heen en weer zwiept: symbolisch voor het hectische leven dat hem te wachten staan. Tóth heeft Buchenwald overleefd en hoort in Amerika dat zijn dood gewaande vrouw nog leeft. Zij vestigt zich later bij hem, getraumatiseerd door haar oorlogsverleden. Voor het zover is, wordt hij opgevangen door een neef, die in een stadje in Pennsylvania een meubelzaak heeft. Deze man is met een katholieke vrouw getrouwd en heeft zijn Joodse en Hongaarse identiteit volledig uitgewist. Integratie betekent in The Brutalist dat je…

Corruptie werd volgens Linde veroorzaakt door het koloniale systeem zelf. ‘De kolonie moest winstgevend zijn, daarom werd er weinig geïnvesteerd in het bestuursapparaat. Er waren wel allerlei idealen over goed bestuur, maar geen middelen om die in praktijk te brengen.’ Koloniale stereotyperingen zorgden ervoor dat Indonesische ambtenaren de volle laag kregen bij schandalen. ‘In de Verlichting komt het idee op dat de Oosterling van nature corrupt is’, legt Linde uit. ‘Dat idee verhardde in de loop van de negentiende eeuw. Iedereen ging ervan uit dat Indonesiërs en Chinezen corrupt zijn. Die ideeën werken tot in het heden door.’ Een voorbeeld is de Kediri-affaire rond 1870. ‘Er ontstond een heftig debat over de Javaanse regent van Blitar: die zou als een soort koning de bevolking uitbuiten en de Nederlandse ambtenarij helemaal…

De Nederlanders praatten de slavenhandel goed via het Bijbelse verhaal van Cham, de zoon van Noach. Cham zag zijn vader in een wilde bui, dronken en naakt en vertelde dat aan zijn broers. Noach voelde zich zo vernederd dat hij Chams nakomelingen verdoemde tot eeuwige slavernij. Afrikanen zouden de nakomelingen van Cham zijn. Dit betekende niet alleen dat ze tot slaaf gemaakt mochten worden, maar ook dat het hun goddelijke bestemming was. Slavenhandelaren hielpen hen dus die te bereiken. De Portugezen gebruikten deze verklaring al en in de zeventiende eeuw namen de Nederlanders die over.…

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie verdween de Russische invloed in Afrika als sneeuw voor de zon. Vladimir Poetin heeft de afgelopen jaren hard gewerkt aan een terugkeer op Afrikaanse bodem. Net als tijdens de hoogtijdagen van de Koude Oorlog kunnen militaire regimes rekenen op steun uit Moskou. Op de meeste staatsgrepen van de afgelopen jaren zitten de vingerafdrukken van Russische huurlingen. Het Kremlin speelt handig in op antikoloniale sentimenten onder de bevolking. Het grote verschil is dat de Russen dit keer onder het motto ‘voor wat, hoort wat’ lucratieve handelscontracten sluiten en diplomatieke steun in internationale gremia als de Verenigde Naties afdwingen.…

Zoals alle koninklijke monumenten werd ook het enorme ruiterstandbeeld van Lodewijk XIV op de Place Louis-le-Grand (tegenwoordig Place Vendôme) in Parijs tijdens de Franse Revolutie na een algemeen decreet van de Nationale Vergadering in 1792 vernietigd. Op dezelfde plaats werd in 1806 naar het voorbeeld van de Trajanuszuil in Rome een 43 meter hoge erezuil opgericht, gegoten uit omgesmolten Russische en Oostenrijkse kanonnen die bij de Slag bij Austerlitz waren buitgemaakt. Bovenop kwam een standbeeld van Napoleon te staan, maar dat werd direct na diens val in 1814 omgesmolten voor een nieuw ruiterstandbeeld van Hendrik IV op de Pont Neuf. In 1833 keerde een nieuw standbeeld van Napoleon op de zuil terug.…

Philip Dröge is schrijver en journalist. Hij schrijft voor diverse kranten en magazines in binnen- en buitenland. Zijn boeken, waaronder Pelgrim, Moresnet, De schaduw van Tambora en Moederstad, werden met veel lof ontvangen. Onlangs verscheen van zijn hand De Tawl. Hoe de Nederlandse taal (bijna) Amerika veroverde. Wat hebben een straat in Haarlem, de vijfde hole van de Craigie Hill Golf Club in Schotland, een heuvel in Tasmanië en fregat F147 van de ZuidAfrikaanse marine met elkaar gemeen? Ze zijn genoemd naar een slachtpartij die een eeuw geleden grote indruk maakte. Een bloedbad dat een machtige natie leerde dat ze wel degelijk een achilleshiel had. Een paar jaar geleden liep ik voor een reportage over het soort heuvel waarin Zuid-Afrika grossiert: een steile groene wand met een platte top. Alleen…

Als gymnasiumleerling moest Christoph Buys Ballot (1817-1890) tweemaal per dag te voet de twaalf kilometer tussen Brakel en Zaltbommel afleggen, en daarbij had hij de gewoonte ontwikkeld om zijn stappen te tellen. Hij was een bijzonder systematisch mens en een doorzetter met een enorme werkkracht. Als zoon van een gefortuneerde predikant kon hij zich ook na zijn studie aan wetenschap blijven wijden, zonder dat dit hem aanvankelijk een inkomen opleverde. Buys Ballot was een veelzijdig man. Aanvankelijk was hij vooral in literatuur geïnteresseerd en studeerde hij klassieke talen, maar na enkele jaren stapte hij over naar de natuurwetenschappen. Buys Ballot promoveerde in 1843 in Utrecht op een scheikundig onderwerp en werd al spoedig onbezoldigd lector in de geologie en theoretische scheikunde. Ook werd hij buitengewoon hoogleraar in de wiskunde en…

Kent u de historische sensatie die Johan Huizinga beschreef? ‘Die heb ik heel sterk beleefd bij het kookboekje van ene Antonius Magirus, niet zijn echte naam overigens. Hij woonde in Leuven en was vermoedelijk iemand in het intellectuele milieu rond de universiteit. Magirus was geen professionele kok, maar een enorme lekkerbek. Met de 170 recepten in zijn Kooc-boeck uit 1612 richt hij zich in het bijzonder op “juffrouwen” die kookten voor voorname families. Hij spoort ze aan avontuurlijker te koken. Hij schrijft heel geestig, het is het allerleukste kookboek dat ik ken.’ Noemt u eens zo'n recept? ‘Olipodrigo, hét feestgerecht van de zeventiende eeuw. Het recept staat in Het Kookboek van Nederland, dat onlangs verscheen. Van oorsprong is het een Spaanse stoofschotel, met een enorme hoeveelheid vlees en gevogelte, die…

Lees hier elke maand over nieuw onderzoek, brandende kwesties en duiding van de actualiteit in binnen- en buitenland. Op de Wall of Names staan namen van mensen die voor vrijheid hebben gevochten in de vele historische conflicten in Zuid-Afrika, vooral strijders tegen de apartheid. Sinds kort staan de namen van zes Nederlandse anti-apartheidsactivisten ook op het monument: Johannes Verkuyl, Karel Roskam, Klaas de Jonge, Lucia Raadschelders, Sietse Bosgra en Stella Hilsum. Historicus Kier Schuringa, onderzoeker bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG), heeft een actieve rol gespeeld in de opname en correcte weergave van deze zes namen. ‘Toen ik in 2012 het monument bezocht, zag ik dat er namen van buitenlandse strijders tegen apartheid op stonden, maar geen Nederlanders. Toen heb ik Karel Roskam voorgedragen. Er kwam niets van…

Aan de Universiteit van Amsterdam onderzocht Van Hasselt hoe de Nederlandse Republiek tussen 1570 en 1730 omging met vluchtelingen. ‘Het woord vluchteling is in de zeventiende eeuw ontstaan voor specifieke groepen migranten die hulp verdienden omdat ze verdreven waren vanwege hun geloof.’ Vanaf 1626 vluchtten grote groepen mensen vanuit de Duitse Palts. ‘Deze vluchtelingen kregen geld vanuit de gereformeerde kerken. Tegelijk werden zij door de overheid om geopolitieke redenen ontmoedigd om naar de Republiek te komen. De steun werd daarheen gestuurd om die mensen vooral daar te houden.’ In steunverzoeken speelden religieuze argumenten een belangrijke rol, vertelt Van Hasselt. Gereformeerde vluchtelingen maakten toespelingen op Bijbelverhalen om hun geloofsgenoten te overtuigen. ‘Er ging behoorlijk wat geld naartoe, dat waren voor die tijd grote liefdadigheidscampagnes.’ Aan het einde van de zeventiende eeuw…

Waar komen de verschillen per periode vandaan? ‘Vanaf de zeventiende eeuw nam het aantal landen toe en werden oorlogen steeds vaker een duidelijk conflict tussen twee staten, met twee duidelijke actoren. Als je met de vijand onderhandelde, kon die daarna zijn leger terugtrekken en was de strijd voorbij. Maar vanaf de late twintigste eeuw werden oorlogen complexer. Nu nemen er vaak tientallen gewapende groeperingen deel aan een conflict. Dat maakt het veel moeilijker om alle partijen aan de onderhandelingstafel te krijgen en een oplossing te vinden.’ Soms moest een verliezende partij toch gewoon tekenen bij het kruisje? ‘Het Verdrag van Versailles is daar een voorbeeld van. Bij het beëindigen van de Eerste Wereldoorlog was er geen sprake van echte onderhandelingen, want de Duitsers konden nauwelijks invloed uitoefenen op de tekst…

Tijdens de naoorlogse dekolonisatie was het communisme een inspiratiebron voor antikoloniale leiders als Kwame Nkrumah in Ghana en Julius Nyerere in Tanzania. Maar ze gaven er een eigen draai aan en kozen voor ‘Afrikaans socialisme’, waarbij ze de economische ervaringen van de Sovjet-Unie koppelden aan de talenten en tradities van de eigen bevolking. Nkrumah en Nyerere hoopten met staatsbemoeienis de nationale economische ontwikkeling een vliegende start te geven en hun land sterk te maken, zodat ze aan de hooggespannen verwachtingen van de eigen bevolking konden voldoen. De kersverse Afrikaanse leiders volgden weliswaar niet klakkeloos het Kremlin, maar iedere vorm van socialisme werd tijdens de Koude Oorlog door het Westen – de VS voorop – gezien als steun voor de Sovjet-Unie. Omgekeerd kon Moskou aanvankelijk bar weinig betekenen voor Afrikaanse adepten…

Beatrice de Graaf is als hoogleraar verbonden aan de Universiteit Utrecht. Ze is gespecialiseerd in de geschiedenis van veiligheid, (contra-)terrorisme en internationale betrekkingen. Ook onderzoekt ze hedendaagse vormen van radicalisering. We moeten het hebben over Elon Musk. Liever deed ik dat niet. Ik ben ook al van X vertrokken, mede vanwege de oneindige lading pr-berichten die de X-baas over zichzelf rond spuwde. Maar goed, het moet. Want er zijn te veel mensen die hem als een force majeure in de geschiedenis beschouwen. Laatst hield ik een lezing over de Russische dreiging en Poetins ideologie, toen een toehoorder mij kwam verzekeren dat ik ‘meer naar Musk moest luisteren’, want ‘die had pas een echt goede ideologie’. Op mijn vraag wat dat dan voor ideologie was, luidde het antwoord ‘dat de techniek…

Na de coup van 1982 bleef het Boliviaanse leger lang weg van het politieke toneel. Pas in 2019 stak het fenomeen de kop weer op toen generaal Williams Kaliman toenmalig president Evo Morales verzocht op te stappen wegens vermeende verkiezingsfraude, al vindt niet iedereen dat dit een echte coup was. Op 26 juni 2024 was het echter duidelijk: toen stond generaal Juan Zúñiga met soldaten en tanks voor het presidentiële paleis in La Paz met het verzoek aan president Luis Arce om weg te gaan. Maar toen die zijn aanhang optrommelde, droop de generaal af. ‘In vijf jaar hebben we tweemaal het Boliviaanse leger op het politieke toneel gezien – een uiterst zorgwekkende ontwikkeling,’ zei Linda Farthing, auteur van het boek Coup. ‘Dat is het laatste wat je wil zien…

Onze recensenten laten u elke maand kennismaken met de belangrijkste geschiedenisboeken van dit moment uit binnen- en buitenland. In 1900 bliezen Henri Oedenkoven en zijn minnares Ida Hofmann in het Zwitserse Ascona een oude kunstenaarskolonie nieuw leven in. De Monte Verità, ‘de Berg van de Waarheid,’ moest een leefgemeenschap worden van gelijkgestemden die de ratrace van de geïndustrialiseerde samenleving de rug hadden toegekeerd. Zij omarmden een vegetarische levensstijl, de hallucinante inzichten van drugs en de geneugten van de vrije liefde. De Duitsers noemden hen Aussteiger, drop-outs dus, wat ook de etymologische betekenis zou zijn van het woord ‘hippie’, dat in de jaren zestig in zwang raakte. In De eerste hippies verzamelde Frank Bokern de verhalen van deze bloemenkinderen avant la lettre. Veelal betrof het rijkeluiskinderen die in opstand kwamen tegen…

Onlangs begon een reeks festiviteiten, tentoonstellingen, festivals en activiteiten, waarmee een jaar lang het 750-jarig bestaan van de hoofdstad wordt gevierd. De afsluiting is op 27 oktober 2025. Veel mensen denken dat het dan zevenenhalve eeuw geleden is dat Amsterdam werd gesticht, of dat het dorp dat toen al enige tijd bestond stadsrechten kreeg. Beide opvattingen zijn onjuist. Er bestaat weliswaar een korte, op geitenperkament geschreven oorkonde die gedateerd is op 27 oktober 1275, maar dat is slechts een door de Hollandse graaf Floris V verleend privilege dat inhoudt dat ‘onze mensen bij Amestelledamme’ wegens ‘de schade die ze door ons en onze mensen hebben geleden’ voortaan op de waterwegen in zijn graafschap geen tol hoeven te betalen. Het is de oudste vermelding van de naam van de nederzetting rond…

Verschijnt 19 FEBRUARI Ruzie over handelsbelangen loopt soms volledig uit de hand. Engeland nam in de zeventiende eeuw maats regelen om zijn eigen economie te beschermen tegen concurrentie uit de Republiek. Dat leidde tot de EngelsNederlandse Oorlogen.…